แม่มดในสโนไวท์มีต้นกำเนิดจากนิทานของใคร

บอกตรง ๆ ว่าเวอร์ชัน 'สโนไวท์ผมแดง' ที่หลายคนเจอในโลกโซเชียลส่วนใหญ่มีพื้นฐานคิดมาจากงานของญี่ปุ่นมากกว่าจะเป็นนิทานกริมม์ต้นฉบับ ฉันเคยเจอคนสับสนเยอะว่ามันเกิดจากนิทานดั้งเดิมหรือแฟนฟิคไหน คำตอบสั้น ๆ คือชื่อและคอนเซ็ปต์ที่คนไทยมักเรียกกันว่า 'สโนไวท์ผมแดง' น่าจะมาจากมังงะ-ไลท์โนเวลเรื่อง 'Akagami no Shirayukihime' (หรือที่เรียกกันเป็นภาษาอังกฤษว่า 'Snow White with the Red Hair') ซึ่งเป็นผลงานออริจินัลของนักเขียนญี่ปุ่น ไม่ได้เป็นการดัดแปลงจากนิทานกริมม์อย่างตรงไปตรงมา มุมมองของฉันคือผู้แต่งหยิบสัญลักษณ์ของ 'ผิวขาว-ริมฝีปากแดง' จากตำนานมาเล่น แต่เปลี่ยนให้ตัวเอกมีผมสีแดงและบุคลิกที่เป็นอิสระ ซึ่งตรงนี้ทำให้คนจดจำและเรียกติดปากว่า 'สโนไวท์ผมแดง' มากกว่าการอ้างอิงนิทานโบราณโดยตรง

เราเชื่อว่าแรงจูงใจของแม่มดใน 'สโนไวท์' มากกว่าแค่ความอิจฉาริษยาแบบผิวเผิน — มันเป็นการตอบสนองต่อระบบค่านิยมที่ให้คุณค่ากับความงามของผู้หญิงเป็นหลัก เมื่อลองมองแบบเลเยอร์แรก แรงขับหลักดูเหมือนจะเป็นความกลัวการสูญเสียสถานะ การถูกมองข้าม และการยืนอยู่ในตำแหน่งเดียวกับคนหนุ่มสาวที่สังคมยกย่อง เรื่องราวดั้งเดิมขับเน้นว่าผู้หญิงถูกตัดสินจากรูปลักษณ์ ทำให้แม่มดกลายเป็นภาพสะท้อนของการที่ใครสักคนต้องยึดติดกับสิ่งที่สังคมกำหนดว่า 'มีค่า' การใช้เวทมนตร์หรือความรุนแรงจึงไม่ใช่แค่ความชั่ว แต่เป็นวิธีหนึ่งในการเรียกร้องอำนาจในโลกที่เธอถูกปฏิเสธ เลเยอร์ที่ลึกขึ้น ฉันมองว่าแม่มดคือตัวแทนของความเจ็บปวดส่วนตัวหรือประวัติศาสตร์ชีวิต—อาจเคยถูกหันหลังจากสังคม ถูกกีดกันหรือสูญเสียบางสิ่งที่สำคัญ จนเลือกวิธีสุดโต่งเพื่อตอบโต้ การให้เธอเป็นแค่สัตว์ร้ายอย่างเดียวเป็นการลบมิติของมนุษยชาติออกไป และทำให้เราพลาดโอกาสเข้าใจว่าทำไมคนหนึ่งถึงเลือกหนทางนั้นในบริบทของความไม่เท่าเทียมกัน นี่คือสาเหตุที่ฉันมักเห็นแม่มดในนิทานเป็นตัวละครที่น่าเห็นใจมากขึ้นเมื่อมองอย่างละเอียด

เด็กๆที่บ้านมักจะชอบฟังเรื่องเล่าเกี่ยวกับตัวละครตัวเล็ก ๆ อย่าง 'ทัมเบลิน่า' อยู่เสมอ และเมื่อเล่าไปเรื่อย ๆ ฉันก็ชอบพูดถึงผู้ที่เขียนนิทานนี้ด้วย แหล่งกำเนิดของ 'ทัมเบลิน่า' มาจากปลายปากกาของแฮนส์ คริสเตียน แอนเดอร์เซน นักเล่านิทานจากเดนมาร์ก เรื่องนี้เดิมมีชื่อว่า 'Tommelise' และถูกตีพิมพ์รวมในชุดนิทานของเขา ผู้เขียนมักสร้างตัวละครเล็ก ๆ ที่เผชิญโลกใบใหญ่ ซึ่งทำให้เรื่องราวดูเปราะบางแต่ก็อบอุ่นในเวลาเดียวกัน เมื่อเล่าถึงสไตล์ ฉันมักชอบชี้ว่าความเรียบง่ายของภาษารวมกับจินตนาการทำให้นิทานของแอนเดอร์เซนโดดเด่น หากเปรียบกับงานอื่น ๆ ของเขาอย่าง 'เงือกน้อย' จะเห็นธีมซ้ำคือการเผชิญอุปสรรคและการแสวงหาตัวตน แต่ 'ทัมเบลิน่า' ให้ความรู้สึกเป็นนิทานเด็กที่เบาสบายกว่าและเหมาะจะอ่านก่อนนอนมากกว่า ผลงานชิ้นนี้จึงยังคงถูกหยิบอ่านและดัดแปลงในหลายรูปแบบจนถึงวันนี้

ความแตกต่างที่ชัดเจนที่สุดของแม่มดในฉบับพื้นบ้านกับฉบับดิสนีย์อยู่ที่วิธีเล่าและการลดทอนความโหดร้ายในเรื่องเล่า ฉันมองว่าฉบับต้นฉบับของนิทาน 'Snow White' (ฉบับบราเดอร์สกริม์)ให้แม่เลี้ยงเป็นตัวร้ายที่ลงมือร้ายหลายครั้ง—มีความพยายามฆ่าเป็นสามแบบ ได้แก่ การบีบรัดด้วยเชือก การวางหวีพิษ และการให้แอปเปิลพิษ—แล้วลงโทษเธออย่างโหดเหี้ยมเมื่อความชั่วของเธอปรากฏ ส่วนเวอร์ชันของดิสนีย์เปลี่ยนเส้นเรื่องให้กระชับและ “มองเห็น” ได้ชัดขึ้น: ตัวร้ายกลายเป็นราชินีที่สวยงามแต่หลงตัวเอง เธอใช้เวทมนตร์และการปลอมแปลงเป็นหญิงชราหนึ่งครั้งเพื่อมอบผลไม้พิษให้กับนางเอก ฉันชอบที่ดิสนีย์เติมความฉากดราม่าและภาพลักษณ์ที่ชัดเจน—ราชินีไม่ถูกลงโทษด้วยรองเท้าเหล็กร้อนอย่างในฉบับสากล แต่จบด้วยการล้มหน้าผาและการคลายรูปเป็นควัน ซึ่งสะท้อนว่าดิสนีย์ต้องการลดความโหดร้ายเพื่อให้เหมาะกับผู้ชมเด็กมากกว่า นอกจากนี้ ดิสนีย์ยังให้มิติด้านความงามและความหึงหวงเป็นแรงขับเคลื่อนหลัก แทนที่จะเน้นโทษทางกายเป็นหลัก ทำให้แม่มด/ราชินีกลายเป็นสัญลักษณ์ของความอิจฉาในแบบภาพยนตร์มากกว่าตัวละครนิทานพื้นบ้านโบราณ นี่แหละคือสิ่งที่ทำให้เวอร์ชันดิสนีย์ทั้งน่าจดจำและเข้าถึงคนได้กว้างขึ้น

หัวใจของสเมิร์ฟเกิดจากจินตนาการของนักวาดการ์ตูนชาวเบลเยียมที่ชื่อเปโย ซึ่งสร้างตัวละครเหล่านี้เป็นตัวประกอบในผลงานอีกเรื่องหนึ่งก่อนจะดังเป็นของตัวเอง สมัยนั้นเปโยใส่สเมิร์ฟไว้ในเรื่องราวอัศจรรย์แบบยุคกลางเพื่อเพิ่มมุขตลกและองค์ประกอบแฟนตาซี ชื่อเรื่องที่สเมิร์ฟปรากฏตัวครั้งแรกคือ 'Johan et Pirlouit' ซึ่งเป็นซีรีส์ผู้กล้าและนักผจญภัย เมื่อเรื่องเล่าไปถึงตอนหนึ่งที่ต้องการเผชิญกับมอนสเตอร์หรือเวทมนตร์ เปโยก็ส่งสเมิร์ฟเข้ามาเป็นส่วนเติมพลังบันเทิง ผลก็คือคนอ่านชอบพวกเขามากจนสเมิร์ฟเลยได้โอกาสขยายบทบาท ในฐานะแฟนรุ่นเก่าที่เติบโตมากับการ์ตูนยุโรป ผมมองว่าสเมิร์ฟไม่ใช่แค่ตัวการ์ตูนสีฟ้าน่ารัก แต่เป็นตัวอย่างของการที่ตัวประกอบหนึ่งสามารถเติบโตเป็นไอคอนได้เพราะคาแรคเตอร์ชัดเจนและการออกแบบเรียบง่ายที่ติดตา เรื่องราวต้นกำเนิดใน 'Johan et Pirlouit' ทำให้สเมิร์ฟมีพื้นเพเป็นนิทานยุคกลาง ผสมกับอารมณ์ขันแบบเปโย ซึ่งนั่นเป็นเหตุผลที่พวกเขายังอยู่ในความทรงจำของคนหลายรุ่นจนถึงทุกวันนี้

หลายวัฒนธรรมมีเรื่องเล่าเกี่ยวกับแม่มด แต่รูปแบบที่เราเห็นในภาพรวมสมัยใหม่มีรากลึกจากยุโรปยุคกลางและยุคต้นสมัยใหม่มากที่สุด ฉันมักจะนึกถึงเอกสารอย่าง 'Malleus Maleficarum' ที่เขียนขึ้นในศตวรรษที่ 15 ซึ่งเป็นผลงานที่ช่วยนิยามความหมายของคำว่าแม่มดในมุมมองคริสเตียนยุคนั้นและเป็นหนึ่งในปัจจัยที่เร่งให้เกิดการล่าแม่มดในยุโรป ความคิดแบบนี้รวมกับความเชื่อเรื่องปีศาจและการทำเวทมนตร์ในสังคมที่มีความเปราะบางจากความเจ็บป่วย ภัยแล้ง และการเมือง ทำให้ภาพแม่มดกลายเป็นสิ่งชั่วร้ายที่ต้องปราบ การล่าแม่มดที่มีชื่อเสียงอย่างเช่นเหตุการณ์ในยุโรปกลางและอเมริกาเหนือ—รวมถึงเหตุการณ์ที่สลักสำคัญอย่าง 'The Crucible' ในแง่วรรณกรรม—แสดงให้เห็นว่าตัวตนของแม่มดถูกสร้างขึ้นด้วยเงื่อนไขทางศาสนาและสังคมแทบจะทั้งสิ้น อย่างไรก็ตาม ต้นกำเนิดเชิงแนวคิดยังย้อนไปได้ไกลกว่า เช่น เทพธิดาแห่งเวทมนตร์ในกรีกโบราณอย่าง Hecate หรือตัวละครผู้ใช้เวทมนตร์ที่ปรากฏในนิทานพื้นบ้านก่อนยุคกลาง ทั้งหมดนี้ผสมผสานจนกลายเป็นภาพแม่มดที่เราคุ้นเคยในยุคต่อมา ในฐานะคนที่ชอบอ่านทั้งตำนานและงานประวัติศาสตร์ ฉันเห็นว่าการเข้าใจที่มาของภาพแม่มดต้องดูทั้งแหล่งกำเนิดเชิงศาสนา จิตวิทยาสังคม และการเล่าเรื่องพื้นบ้าน มันไม่ใช่เรื่องมาจากประเทศเดียว แต่เป็นการผสมผสานระหว่างความเชื่อเก่าและการตีความใหม่จากยุโรปที่ทำให้คำว่าแม่มดกลายเป็นสัญลักษณ์ที่ทรงพลังจนถึงทุกวันนี้

ลองนึกภาพหนังสือสโนไวท์ที่เด็กๆ เปิดแล้วหยุดจ้องหน้ากระดาษได้สักพัก — นั่นคือเหตุผลที่ฉันชอบเล่มภาพสวยๆ ที่บาลานซ์เรื่องกับภาพได้พอดี เมื่ออ่านกับเด็กเล็ก ฉันมักเลือกฉบับภาพประกอบคลาสสิกที่ไม่ยืดยาวเกินไปและมีภาพที่ช่วยเล่าเรื่อง เช่นฉบับที่ใช้ภาพวาดอ่อนโยนและโทนสีอบอุ่น ทำให้ฉากในป่า หรือบ้านคนแคระ มีมิติที่จะชวนให้เด็กถามและจินตนาการตามได้ง่ายๆ อีกอย่างที่ฉันคำนึงคือคำศัพท์และโครงสร้างประโยค ถ้าข้อความสั้น กระชับ และมีจังหวะจะช่วยให้การอ่านก่อนนอนลื่นไหลมากขึ้น สรุปแล้วสำหรับเริ่มต้นกับเรื่อง 'Snow White' ฉันมองหาเล่มภาพที่ภาพเล่าได้เกินกว่าคำ และข้อความไม่ซับซ้อน — เด็กๆ จะได้เพลินและผู้ใหญ่ก็อ่านซ้ำได้โดยไม่เบื่อ

ฉันมองว่า ฮินะ เป็นคนที่มีต้นกำเนิดซับซ้อนที่สุดในกลุ่มร็อกเก็ตเกิลส์ เพราะเรื่องของเธอรวมทั้งมิติทางชีววิทยา ความทรงจำที่ถูกปรับแต่ง และการเชื่อมต่อกับเทคโนโลยีโบราณซึ่งถูกเล่าอย่างค่อยเป็นค่อยไปใน 'Rocket Girls: Genesis' ฉันชอบวิธีที่นิยายค่อย ๆ เปิดเผยเศษชิ้นส่วนของอดีตฮินะ—ฉากแรกที่เธอตื่นมาในห้องทดลองโดยไม่มีชื่อเดิม กับฉากที่เธอพบไดอารี่ของนักวิจัยที่บอกเป็นนัยถึงการทดลองเชิงพันธุกรรมและการผสานสติปัญญาจากซากอุปกรณ์ต่างดาว ทำให้ความเป็นมาของเธอไม่ใช่แค่เรื่องของการเกิด แต่เป็นปริศนาทางจริยธรรมและอัตลักษณ์ ฉันรู้สึกว่าส่วนที่ซับซ้อนที่สุดไม่ได้อยู่แค่ในปัจจุบันของเธอ แต่เป็นวิธีที่อดีตเชื่อมโยงกับผู้ที่ผลักดันให้เกิดเธอขึ้น—ผู้มีอุดมการณ์หลากหลายและแรงจูงใจที่ไม่ชัดเจน สงครามข้อมูลความทรงจำ การตัดสินใจแก้ไขความทรงจำเพื่อปกป้องหรือควบคุม สร้างชั้นของคำถามเรื่องความเป็นตัวตนมากกว่าตัวเทคนิคเพียงอย่างเดียว ฉากที่เธอยืนต่อหน้ากระจกและพยายามจำว่าเสียงหัวใจของคนธรรมดาเป็นอย่างไร ตอกย้ำความซับซ้อนนั้นจนทำให้ฉันคิดถึงคำถามนานหลังจากปิดเล่ม

ตั้งแต่ครั้งแรกที่อ่านฉบับนิทานพื้นบ้าน ฉันรู้สึกถึงความเป็นนิยายมืดที่ต่างจากภาพยนตร์แอนิเมชันที่เราโตมากับมันทันที ต้นฉบับของเรื่องสโนไวท์ไม่ใช่เวอร์ชันฟองฟูกุ๊กกิ๊ก แต่เป็นนิทานประชากรที่มีความโหดร้ายชัดเจน: ราชินีผู้ชั่วร้ายพยายามฆ่าสโนไวท์หลายครั้งด้วยเครื่องมือสกปรกทั้งรัดอก หวีวิเศษ และผลแอปเปิลพิษ เหตุการณ์ลงท้ายด้วยการลงโทษที่รุนแรงสำหรับผู้ร้าย ซึ่งในฉบับดั้งเดิมมีฉากการลงโทษที่โหดกว่ามากกว่าที่เห็นในภาพยนตร์ นักเขียนนิทานตั้งใจเตือนใจผู้ฟังเรื่องอันตรายของความริษยาและหลอกลวง มากกว่าจะมุ่งหวังให้เป็นนิทานสวยงามสำหรับเด็กเล็ก กลับกัน 'Snow White and the Seven Dwarfs' ของดิสนีย์เปลี่ยนน้ำเสียงอย่างสิ้นเชิง ให้ความสำคัญกับเพลง คำพูดตลกของคนแคระ ตัวละครน่ารัก และความรักแบบเทพนิยาย ผลคือภาพที่เป็นมิตรกับครอบครัวมากขึ้น: ราชินีถูกทำให้เป็นตัวร้ายชัดเจนแต่ถูกลดความโหด ขณะที่จุดอ่อนของสโนไวท์ถูกเบลอด้วยเสน่ห์และความบริสุทธิ์ ฉันคิดว่าความแตกต่างนี้สะท้อนความตั้งใจที่ต่างกันของผู้เล่า—ต้นฉบับเพื่อเตือนและลงโทษ ส่วนดิสนีย์เพื่อปลอบประโลมและสร้างความบันเทิง

ภาพของแม่มดจากฉบับคลาสสิกมักกลับมาสะกดใจทุกครั้งที่นึกถึงฉากกระจกและอนุภาคสีดำที่ลอยขึ้นมาจากหม้อต้มในครัวของราชินี ในเวอร์ชันแอนิเมชันสากลปี 1937 'Snow White and the Seven Dwarfs' เสียงของตัวร้ายทั้งในรูปแบบราชินีงามสง่าและในรูปลักษณ์แม่มดแก่ชราเป็นผลงานของ Lucille La Verne ซึ่งฉันคิดว่าเป็นการแสดงที่กล้าหาญมาก เพราะต้องสื่อทั้งสองบุคลิกให้คนดูเชื่อได้ว่าคนคนเดียวสามารถแปลงร่างจากความงามเย้ายวนไปเป็นภูตผีรูปลักษณ์น่ากลัวได้ การถ่ายทอดผ่านเสียงเพียงอย่างเดียวสร้างความรู้สึกไม่สบายใจที่ยั่งยืน: น้ำเสียงแหลมคมเมื่อเขาพูดคำปกปิดใจ และเสียงสั่นเครืออ่อนลงในช่วงเป็นแม่มด การแสดงแบบนี้ทำให้ฉันเข้าใจว่าทำไมงานพากย์สมัยนั้นต้องชั้นเชิงมากกว่าการเน้นเอฟเฟกต์พิเศษ เพราะความกลัวมาจากน้ำเสียงและการจังหวะ ค่ำคืนที่ได้กลับมาดูฉบับเก่าอีกครั้ง ฉันยังคงรู้สึกว่าการแปลงร่างของราชินีเป็นแม่มดเป็นหนึ่งในโมเมนต์ที่ชาญฉลาดและทรงพลังที่สุดของการ์ตูนยุคบุกเบิกนี้