โขนรามเกียรติ์แต่งกายและแต่งหน้ากันอย่างไร

รามเกียรติ์ที่เรารู้จักกันในปัจจุบันนี้ ส่วนใหญ่ถูกเรียบเรียงและปรับปรุงขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยมีพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงเป็นผู้สนับสนุนให้มีการรจนาขึ้นใหม่ แต่ไม่ได้ทรงแต่งด้วยพระองค์เองทั้งหมด งานชิ้นนี้เป็นการรวบรวมและปรับปรุงจากต้นฉบับเดิมที่สืบทอดมาจากสมัยอยุธยา โดยมีกวีในราชสำนักหลายท่านร่วมกันแต่งขึ้น เนื้อหามีทั้งส่วนที่คัดลอกมาจากของเก่าและเพิ่มเติมใหม่ให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น กลายเป็นวรรณคดีชั้นเยี่ยมที่แสดงถึงภูมิปัญญาไทยในยุคนั้น

ความแตกต่างที่เห็นชัดที่สุดระหว่าง 'รามเกียรติ์' ฉบับไทยกับต้นฉบับอินเดียคือรายละเอียดของตัวละครและฉากหลัง อย่างในฉบับไทยจะเห็นพระรามมีลักษณะคล้ายกษัตริย์ไทยมากกว่า ใส่ชุดไทยโบราณ มีการเพิ่มตัวละครอย่าง 'หนุมาน' ให้โดดเด่นขึ้น ส่วนฉบับอินเดียจะเน้นบรรยากาศและวัฒนธรรมอินเดียโบราณมากกว่า อีกจุดที่ต่างคือเนื้อเรื่องบางตอน ไทยเรามักปรับให้เข้ากับบริบทท้องถิ่น เช่น เพิ่มบททดสอบหรือการผจญภัยใหม่ๆ ที่ไม่มีในต้นฉบับ 'รามายณะ' ของอินเดีย บางครั้งก็ตัดบางตอนออกเพื่อให้กระชับขึ้น อย่างฉากบางส่วนที่เกี่ยวกับพิธีกรรมหรือความเชื่อเฉพาะของอินเดียอาจถูกปรับให้เข้าใจง่ายสำหรับคนไทย

ในมหากาพย์ 'รามเกียรติ์' พระรามทรงมีพาหนะที่ทรงพลังและเต็มไปด้วยมนต์ขลังมากมาย แต่ที่โดดเด่นที่สุดเห็นจะเป็น 'ครุฑ' ซึ่งเป็นพาหนะที่ช่วยให้พระรามเคลื่อนที่ได้อย่างรวดเร็วและทรงพลัง นอกจากนี้ยังมี 'รถม้า' ที่ใช้ในการศึกครั้งสำคัญๆ อีกด้วย พาหนะแต่ละชนิดสะท้อนถึงสถานะและอำนาจของพระรามในฐานะวีรบุรุษแห่งเรื่อง 'ครุฑ' แสดงถึงความเร็วและพลังเหนือธรรมชาติ ส่วน 'รถม้า' แสดงถึงความยิ่งใหญ่ในสนามรบ ความพิเศษของพาหนะเหล่านี้ทำให้ผู้อ่านสัมผัสได้ถึงความยิ่งใหญ่ของพระรามทั้งในฐานะนักรบและวีรบุรุษ

รากของยักษ์ในตำนานไม่ได้เกิดขึ้นจากแหล่งเดียว แต่เป็นการผสมผสานระหว่างคติอินเดียกับความเชื่อท้องถิ่นที่ปรับเปลี่ยนจนกลายเป็นภาพยักษ์ใน 'รามายณะ' และเวอร์ชันไทยอย่าง 'รามเกียรติ์' ในมุมมองของฉัน ต้นตอหลักมาจากคำว่า rakshasa ในคัมภีร์ฮินดู ซึ่งเป็นเผ่าพันธุ์เหนือธรรมชาติที่มีพลังและความเกรี้ยวกราด ตัวอย่างชัดเจนคือบรรยายเกี่ยวกับบรรพบุรุษและสายโลหิตของกษัตริย์ยักษ์ในตำนานอินเดีย ที่ต่อมาเดินทางข้ามมหาสมุทรวัฒนธรรมไปยังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พร้อมกับตำนานอื่น ๆ และศาสนพิธีต่าง ๆ การรับเอาตัวละครเหล่านี้เข้าสู่วัฒนธรรมไทยทำให้ลักษณะเปลี่ยนไป ทั้งรูปลักษณ์ ศีลธรรม และบทบาทในเรื่องราว เพราะถูกผสานเข้ากับความเชื่อพื้นบ้าน เช่น การเห็นยักษ์เป็นผู้อารักขาหรือวิญญาณที่เกี่ยวกับภูเขาและป่า ผลลัพธ์คือยักษ์ในเวอร์ชันไทยมีมิติ ทั้งเป็นศัตรูผู้โฉดและเป็นมหาอำนาจที่ต้องเคารพ นี่แหละที่ทำให้ต้นกำเนิดของยักษ์น่าสนใจ — เป็นการเดินทางของไอเดียที่ถูกแปลความจนกลายเป็นสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมในแบบของเรา

ตื่นเต้นทุกครั้งเมื่อไล่ตามแหล่งอ่าน 'รามเกียรติ์' แบบถูกลิขสิทธิ์จนเจอฉบับเต็มที่อ่านออนไลน์ได้จริง ๆ. ในมุมมองของคนชอบเก็บฉบับต้นฉบับ ฉันมักเริ่มจากหอสมุดแห่งชาติ เพราะที่นั่นมีการเก็บเอกสารดั้งเดิมและฉบับพิมพ์เก่าไว้ในรูปแบบดิจิทัลที่เปิดให้เข้าถึงอย่างเป็นทางการ หลายครั้งจะเจอสำเนาที่สแกนจากฉบับเก่าพร้อมข้อมูลบรรณานุกรมชัดเจน ทำให้มั่นใจว่าไม่ได้ละเมิดลิขสิทธิ์ นอกจากนั้น เว็บไซต์ของกรมศิลปากรก็มีบทความและไฟล์ที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์โบราณวัตถุและข้อความรามเกียรติ์บางฉบับ ซึ่งเหมาะกับคนที่อยากเทียบต้นฉบับ ถ้าต้องการฉบับที่อ่านง่ายบนมือถือ ฉันมักซื้อหรือเช่าเป็นอีบุ๊กจากร้านค้าออนไลน์เช่น Meb หรือ Ookbee เพราะเป็นเวอร์ชันที่มีลิขสิทธิ์ชัดเจนและบางครั้งมีคำอธิบายประกอบ ฉากที่ชอบเปิดอ่านซ้ำคือฉาก 'พระลักษมณ์สู้กับทศกัณฐ์'—อ่านจากฉบับที่ได้รับการจัดพิมพ์อย่างเป็นทางการแล้วให้ความรู้สึกต่างจากฉบับสแกนของหอสมุด แต่ละแหล่งมีข้อดีต่างกัน เลยผสมกันอ่านเพื่อความเข้าใจเต็มที่จะที่สุด

บ่อยครั้งที่ฉันสงสัยว่าทำไมฉบับละครหรือภาพยนตร์ของรามเกียรติ์มักจะต้องตัดทอนหลายส่วนออกจนเนื้อเรื่องดูกระชับขึ้นกว่าต้นฉบับมหากาพย์ ในมุมมองของคนที่ติดตามทั้งเวทีและจอใหญ่ ฉากที่ถูกตัดบ่อยสุดคือเนื้อหาเชิงบรรยายและที่เป็นตำนานยืดยาว เช่น รายชื่อชาติกำเนิดของพระราชวงศ์ หรือตำนานกำเนิดเทพหลายชั้นที่ต้นฉบับลงรายละเอียดมาก การเล่าแบบละครเวทียาว ๆ มักโดนย่อเพราะผู้ชมสมัยใหม่ต้องการจังหวะที่เร็วกว่า นอกจากนี้ตอนเดินทางผ่านป่าและการพบปะอสูรย่อย ๆ ที่มีลักษณะเป็นตอนสั้น ๆ หลายตอน มักถูกรวบให้เป็นฉากเดียวหรือข้ามไปเลยเพื่อลดเวลา อีกส่วนที่มักโดนตัดคือบทสนทนเชิงปรัชญาหรือคำเทศน์จากฤาษีและราชา ซึ่งในบทละครโบราณมีความยาวและละเอียดสูง แต่บนจอภาพยนตร์จนถึงละครโทรทัศน์ ทีมงานมักเลือกเก็บเฉพาะประเด็นที่ขับเคลื่อนพล็อต เช่น การเน้นความสัมพันธ์ระหว่างพระรามกับนางสีดา หรือการต่อสู้ครั้งสุดท้ายกับทศกัณฑ์ ฉากย่อยของตัวละครรองอย่างการผจญภัยของทศกัณฑ์ก่อนการสู้รบใหญ่ ก็ถูกลดบทบาทเพื่อไม่ให้ฟุ้งกระจาย แต่ฉากสเกลใหญ่เช่นการสร้างสะพานไปลังกา หรือการเผชิญหน้าครั้งสำคัญมักยังคงถูกเก็บไว้เพื่อความยิ่งใหญ่ของงานแสดง ที่สำคัญคือการตัดบางฉากไม่ได้แปลว่ามันไร้ค่า แต่มักเป็นการเลือกที่ทำให้เรื่องราวลงตัวกับสื่อและผู้ชมในยุคนั้น

การ์ตูนรามเกียรติ์หลายเรื่องมักจะปรับเปลี่ยนบุคลิกตัวละครให้ทันสมัยและเข้าถึงง่ายขึ้น เช่น พระรามในเวอร์ชันดั้งเดิมนั้นเคร่งครัดในหลักธรรมะจนบางครั้งดูเข้มงวด แต่ใน 'รามเกียรติ์ อภินิหารคำคล้อง' กลับให้ภาพของท่านที่อ่อนโยนและมีอารมณ์ขันมากขึ้น เพื่อดึงดูดเด็กยุคใหม่ อีกตัวอย่างคือทศกัณฐ์ที่เคยถูกวาดเป็นยักษ์ชั่วร้ายสุดโต่ง แต่การ์ตูนเรื่อง 'รามายณะ เด็กชายจากดาวดวงอื่น' เลือกให้เขามีความขัดแย้งภายใน มองเห็นเหตุผลบางอย่างของการกระทำ แม้จะไม่ถูกต้องก็ตาม การเปลี่ยนแแปลงนี้ทำให้เรื่องราวซับซ้อนและน่าสนใจขึ้นมากสำหรับคนรุ่นใหม่ที่คุ้นชินกับตัวละครสีเทา

ชุดนางใน 'รามเกียรติ์' มีเอกลักษณ์เฉพาะที่ผสมผสานระหว่างความงามแบบไทยดั้งเดิมกับจินตนาการจากวรรณคดี สังเกตได้จากรายละเอียดเช่นเครื่องประดับศิราภรณ์ที่มักประดิษฐ์เป็นรูปสัตว์ในป่าหิมพานต์ หรือผ้าโจงกระเบนที่ปักลายกนกแบบโบราณ ซึ่งต่างจากชุดนางใน 'อิเหนา' ที่เน้นสีสันฉูดฉาดแบบชวา หรือ 'ขุนช้างขุนแผน' ที่ใช้ผ้าลายเรียบง่ายกว่า ส่วนตัวชอบจินตภาพตอนนางมณโฑสะพรั่งด้วยทองคำทั้งองค์ ซึ่งทำให้เห็นถึงชั้นเชิงการบรรยายที่เกินเลยจากความเป็นจริงเพื่อสื่อถึงความโอ่อ่า