โซเวียตสมัยสตาลินส่งผลต่อสงครามโลกครั้งที่ 2 อย่างไร

เคยอ่านหนังสือประวัติศาสตร์หลายเล่มที่พูดถึงบทบาทของโซเวียตในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง แล้วรู้สึกว่ามันซับซ้อนกว่าที่คิด สตาลินสร้างอุตสาหกรรมหนักและกองทัพแดงขนาดใหญ่ผ่านแผนห้าปี แม้จะใช้วิธีที่โหดร้ายแต่ก็ทำให้โซเวียตมีกำลังผลิตพอสู้กับนาซีเยอรมัน เรื่องที่คนมักไม่พูดถึงคือก่อนหน้านี้สตาลินทำสนธิสัญญาไม่รุกรานกับฮิตเลอร์ในปี 1939 ซึ่งเปิดทางให้เยอรมันบุกโปแลนด์โดยไม่กังวลเรื่องแนวตะวันออก พอฮิตเลอร์หักหลังในปี 1941 การต่อสู้บนแนวรบด้านตะวันออกก็กลายเป็นสมรภูมิสำคัญที่ดูดทรัพยากรเยอรมัน สตาลินอาจจะโหดแต่การยืนหยัดของโซเวียตช่วยเปลี่ยนเกมสงครามจริงๆ

การปกครองยุคสตาลินสร้างรอยแผลลึกในประวัติศาสตร์ที่ยังคงสะท้อนถึงปัจจุบัน การรวมศูนย์อำนาจแบบเบ็ดเสร็จภายใต้ระบบ 'ระบอบสตาลิน' ไม่เพียงเปลี่ยนโซเวียตให้เป็นมหาอำนาจทางทหาร แต่ยังส่งผลต่อแนวคิดสังคมนิยมทั่วโลก แม้แต่ในยุคปัจจุบัน เรายังเห็นรัฐบาลบางประเทศนำโมเดลการควบคุมสื่อและปราบปรามฝ่ายตรงข้ามแบบเดียวกันไปปรับใช้ ราวกับว่า教科书จากยุคนั้นยังถูกเปิดอ่านอยู่ อีกด้านหนึ่ง ความหวาดระแวงระหว่างประเทศที่เกิดจากสงครามเย็นก็มีรากมาจากยุคนั้นโดยตรง การที่รัสเซียสมัยปูตินยังคงมอง NATO ด้วยสายตาแบบเดียวกับที่สตาลินมองจักรวรรดิตะวันตก ทำให้ geopolitics ทุกวันนี้ยังเต็มไปด้วยความตึงเครียดแบบเดียวกัน

ช่วงที่สตาลินปกครองโซเวียต มีหลายนโยบายที่ส่งผลกระทบอย่างลึกซึ้งต่อประวัติศาสตร์โลก การรวมเกษตรกรรมเป็นของรัฐหรือ 'Collectivization' เป็นหนึ่งในนั้น การบังคับให้เกษตรกรรวบรวมที่ดินและทรัพย์สินเข้าสู่ระบบรัฐวิสาหกิจ ส่งผลให้เกิดความอดอยากครั้งใหญ่ในยูเครนช่วงทศวรรษ 1930 หรือ 'Holodomor' ที่มีผู้ล้มตายนับล้าน อีกนโยบายสำคัญคือ 'Five-Year Plans' ที่ผลักดันให้โซเวียตกลายเป็นประเทศอุตสาหกรรมภายในเวลาอันสั้น แม้จะสร้างความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี แต่ก็มาพร้อมกับการกดขี่แรงงานและสภาพความเป็นอยู่ที่ย่ำแย่ในเมืองอุตสาหกรรมใหม่ๆ กลไกเหล่านี้ไม่เพียงเปลี่ยนโฉมหน้าสังคมโซเวียต แต่ยังเป็นต้นแบบให้หลายประเทศคอมมิวนิสต์ในเวลาต่อมา

ในห้วงสงครามโลกครั้งที่ 1 สยามไม่ได้อยู่นอกเกมการเมืองระหว่างมหาอำนาจอย่างที่หลายคนเข้าใจ การประกาศสงครามต่อประเทศในแนวอักษะในปี 1917 เป็นจังหวะสำคัญที่แสดงให้เห็นว่าไทยพยายามยกระดับสถานะระหว่างประเทศ การตัดสินใจของรัชกาลที่ 6 มีเหตุผลทั้งเชิงสัญลักษณ์และเชิงผลประโยชน์: อยากให้ต่างชาติยอมรับความเป็นอธิปไตยมากขึ้น และต้องการที่นั่งคุยเรื่องข้อผูกพันระหว่างประเทศหลังสงคราม ฉันมองว่าการส่งผู้แทนและหน่วยช่วยเหลือไปต่างประเทศ แม้จะไม่ใช่กองทัพขนาดใหญ่ แต่ก็เป็นสัญญาณทางการทูตที่ชัดเจน ผลทางการเมืองที่เด่นชัดคือการเพิ่มอำนาจต่อรองของสยามบนโต๊ะการเจรจา หลังสงครามรัฐบาลไทยใช้โอกาสนี้ทบทวนและเจรจาสนธิสัญญาที่ไม่เท่าเทียม ทำให้มีพื้นที่สำหรับการปรับความสัมพันธ์กับตะวันตกมากขึ้น ในระดับในประเทศ สงครามเป็นตัวกระตุ้นให้รัฐกลางเข้มแข็งขึ้น ระบบราชการและกองทัพได้รับทรัพยากร พ่วงด้วยการรณรงค์ปลุกความเป็นชาติที่ช่วยเปลี่ยนทัศนคติของคนเมืองหลายรุ่น ณ ชั้นหนึ่งฉันรู้สึกว่านี่เป็นก้าวสำคัญที่ทั้งให้โอกาสและวางเงื่อนไขระยะยาวให้กับการเมืองไทย การเคลื่อนไหวครั้งนั้นทำให้สยามยืนได้ในเวทีโลก แต่ในเวลาเดียวกันก็ปั้นให้กลุ่มชนชั้นใหม่—โดยเฉพาะข้าราชการและทหาร—มีอำนาจมากขึ้น เรื่องนี้ส่งผลต่อทิศทางการเมืองไทยในทศวรรษต่อมาอย่างที่เราเห็นต่อเนื่องไปจนถึงการเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี 2475

ช่วงยุคสตาลินนี่เป็นยุคที่เต็มไปด้วยความขัดแย้งและความซับซ้อนทางการเมือง ถ้าจะหาภาพยนตร์ที่เล่าเรื่องนี้ได้ดี ผมขอแนะนำ 'The Death of Stalin' ที่นำเสนอในรูปแบบเสียดสีแต่ก็สะท้อนความโหดร้ายของยุคสมัยได้อย่างเฉียบคม หนังเล่นกับความสับสนของผู้คนหลังการตายของสตาลิน และการแก่งแย่งอำนาจในระบอบที่ดูเหมือนจะไม่มีใครปลอดภัย อีกเรื่องคือ 'Child 44' ที่เล่าเรื่องของอดีตเจ้าหน้าที่ NKVD ที่ต้องหลบหนีจากการกวาดล้างในระบอบสตาลิน หนังทำให้เราเห็นสภาพสังคมที่เต็มไปด้วยความหวาดกลัวและการสอดแนม ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของยุคนั้น น้ำเสียงของหนังเคร่งขรึมแต่ก็ดึงดูดให้ติดตาม

ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับสหภาพโซเวียตในยุคสตาลินเป็นช่วงเวลาที่น่าสนใจแต่ไม่ค่อยถูกพูดถึงนัก หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ไทยพยายามรักษาความสัมพันธ์กับหลายมหาอำนาจ รวมถึงโซเวียตที่กำลังเข้มแข็ง แม้ไทยจะเคยร่วมมือกับญี่ปุ่นช่วงสงคราม แต่ก็ปรับตัวเร็วหลังญี่ปุ่นแพ้ ในปี 1946 ไทยเริ่มติดต่อทางการทูตอย่างเป็นทางการกับมอสโก มีการแลกเปลี่ยนนักการทูตระดับ Charge d'Affaires แต่ความสัมพันธ์ยังคงเป็นทางการและระมัดระวัง ไทยในยุคนั้นยังกังวลเกี่ยวกับคอมมิวนิสต์ภายในประเทศ ขณะที่โซเวียตภายใต้สตาลินให้ความสนใจภูมิภาคนี้จำกัด เพราะโฟกัสที่ยุโรปและความขัดแย้งกับสหรัฐฯ มากกว่า

บรรยากาศช่วงสตาลินปกครองเต็มไปด้วยความกลัวและการควบคุมอย่างเข้มงวด เพื่อนบ้านอาจแจ้งความกันเองเพียงเพราะความขัดแย้งส่วนตัว รัฐบาลส่งเสริมวัฒนธรรม 'การเฝ้าระวัง' จนผู้คนไม่กล้าไว้วางใจแม้แต่ครอบครัวตัวเอง เคยอ่านบันทึกของนักเขียนที่เล่าว่าต้องซ่อนสมุดบันทึกใต้พื้นบ้าน เพราะเนื้อหาอาจถูกตีความว่าเป็นภัยต่อรัฐ บ้านเมืองดูเหมือนสงบแต่เบื้องล่างคือความหวาดระแวงที่กัดกร่อนความสัมพันธ์มนุษย์ แม้จะมีโครงการพัฒนาอุตสาหกรรมใหญ่โต แต่ชีวิตคนทั่วไปกลับขาดแคลนแม้กระทั่งอาหารพื้นฐาน

ช่วงเวลาของสตาลินถือเป็นยุคแห่งการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในประวัติศาสตร์โซเวียต ระบบเศรษฐกิจถูกวางแผนจากส่วนกลางอย่างเข้มงวด พร้อมกับการส่งเสริมอุตสาหกรรมหนักที่เปลี่ยนประเทศจากเกษตรกรรมเป็นมหาอำนาจทางทหาร การปฏิวัติวัฒนธรรมและการกวาดล้างนักการเมืองด้วยความรุนแรงสร้างความสั่นสะเทือนไปทั่วโลก แม้จะมีผลงานพัฒนาประเทศชัดเจน แต่ก็เต็มไปด้วยการสูญเสียที่ยากจะประเมินค่าได้ นี่อาจเป็นสาเหตุที่ทำให้ยุคนี้ถูกพูดถึงในหลายแง่มุมเสมอ

ความโหดร้ายและความขัดแย้งในยุคสตาลินถูกถ่ายทอดได้อย่างน่าสะพรึงกลัวผ่านนวนิยาย 'The Gulag Archipelago' ของอเล็กซานเดอร์ โซลเชนิทซิน มันไม่ใช่แค่การบันทึกประวัติศาสตร์ แต่เป็นการเผยให้เห็นความทุกข์ทรมานของมนุษย์ภายใต้ระบบที่ไร้ความปราณี หนังสือเล่มนี้ทำให้เราตระหนักถึงความอ่อนแอของมนุษย์เมื่อเผชิญกับอำนาจที่ปราศจากจริยธรรม แต่ในขณะเดียวกันก็เห็นความกล้าหาญของผู้ที่ยังคงยืนหยัดในความจริง โซลเชนิทซินใช้ประสบการณ์ส่วนตัวผสมผสานกับการวิจัยอย่างลึกซึ้ง ทำให้หนังสือเล่มนี้เป็นมากกว่าประวัติศาสตร์ แต่เป็นบทเรียนแห่งมนุษยชาติ

การดำดิ่งสู่ยุคสตาลินต้องเริ่มที่ 'The Gulag Archipelago' ของ Aleksandr Solzhenitsyn เล่มนี้ไม่ใช่แค่บันทึกประวัติศาสตร์ แต่เป็นเสียงร้องจากจิตวิญญาณของผู้ถูกกดขี่ เสน่ห์ของงานชิ้นนี้อยู่ที่การผสมผสานระหว่างความจริงโหดร้ายกับวรรณศิลป์ชั้นสูง ผู้เขียนใช้ประสบการณ์ตรงจากการถูกคุมขังในค่ายแรงงาน สร้างภาพลักษณ์ที่ตราตรึงใจผู้อ่านทุกคนที่กล้าจะเผชิญหน้ากับความมืดมนของระบอบนี้