ใครรับบทเป็นเอบราแฮม ลิงคอล์นในภาพยนตร์เรื่องไหน

มีหนังเรื่อง 'Lincoln' ที่ทำให้ผมมองเห็นการเมืองในฐานะบทละครจิตใจของคนหนึ่งคนแทนที่จะเป็นตำนานเพียงอย่างเดียว ผมชอบวิธีที่หนังไม่พยายามทำลินคอล์นให้กลายเป็นเทพนิยาย แต่กลับฉายให้เห็นความลังเล ความเหนื่อย และการต่อรองทางศีลธรรม ขณะเดียวกันก็มองการยกเลิกทาสเป็นการต่อสู้เชิงนโยบายมากกว่าฉากจุดพลุแห่งความเมตตา ฉากที่ลงรายละเอียดเรื่องการล็อบบี้ ส.ส. ในสภาและผลประโยชน์ทับซ้อน ทำให้ผมเข้าใจว่าการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างต้องการงานหนักที่น่าเบื่อและโหดร้ายพอๆ กับเสียงเรียกร้องจากคนธรรมดา การแสดงของนักแสดงนำก็เป็นตัวชูโรง แต่สิ่งที่ผมประทับใจคือการถ่ายทำที่ใช้มุมกล้องใกล้ชิด ทำให้เห็นรอยย่น มุมมองส่วนตัว และความไม่แน่นอนของผู้นำแทนที่จะใช้ภาพยนตร์ประกาศเกียรติยศ นี่ไม่ใช่ชีวประวัติแบบป๊อปซิงเกิล แต่เป็นบทเรียนว่าประวัติศาสตร์ใหญ่ๆ เกิดจากการตัดสินใจเล็กๆ ที่ไม่สวยงาม นั่นแหละที่ทำให้ผมยังคิดถึงหนังเรื่องนี้บ่อยๆ

มีหนังสือหลายเล่มที่หยิบเอาเอบราแฮม ลิงคอล์นมาเป็นแรงบันดาลใจหรือเป็นตัวละครหลัก แต่ถ้าต้องยกชื่อที่ชัดเจนและเป็นที่รู้จักที่สุด ผมจะนึกถึงงานจากนักเขียนหลายคนที่นำภาพลักษณ์ของลิงคอล์นไปเล่นในแนวทางต่างกันอย่างมีสีสันและน่าสนใจ เริ่มจากงานที่โดดเด่นในแนวแปลกประหลาดและฮิตติดตลาด นั่นคือ 'Abraham Lincoln: Vampire Hunter' เขียนโดย Seth Grahame-Smith ผลงานเล่มนี้ปั้นลิงคอล์นให้เป็นฮีโร่ผู้ลับล่าแวมไพร์ในสไตล์มิกซ์ระหว่างประวัติศาสตร์กับจินตนาการสุดโต่ง หนังสือเล่มนี้เล่นกับข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์บางส่วน แล้วเติมความแฟนตาซีจนกลายเป็นนิยายผจญภัยที่ชวนหัวเราะและตื่นเต้นในเวลาเดียวกัน ต่อมาถูกนำไปสร้างเป็นหนังทำให้ภาพลักษณ์ลิงคอล์นในเวอร์ชันนี้กลายเป็นที่จดจำของคนรุ่นใหม่ อีกมุมหนึ่งที่ต่างอย่างสิ้นเชิงคือ 'Lincoln in the Bardo' โดย George Saunders งานเล่มนี้ไม่ได้ทำให้ลิงคอล์นเป็นฮีโร่ต่อสู้กับสิ่งชั่วร้าย แต่พาเราเข้าไปสำรวจความโศกสลดและความเป็นมนุษย์ของเขา Saunders ใช้สไตล์ทดลอง เล่าเรื่องผ่านบทพูดของผีและมุมมองหลากหลาย เพื่อสะท้อนความรัก ความสูญเสีย และการเมืองช่วงเวลานั้น ผลงานนี้ได้รับการยกย่องและรางวัล เพราะจับเอาเรื่องส่วนตัวของลิงคอล์นมาผสมกับการตั้งคำถามเชิงปรัชญาได้อย่างลึกซึ้ง ถ้าอยากอ่านนิยายเชิงประวัติศาสตร์ที่ใกล้เคียงความจริงมากขึ้น Gore Vidal ก็มีงานชื่อ 'Lincoln' ซึ่งเป็นนิยายเชิงชีวประวัติที่ตั้งใจเล่าเรื่องการเมืองและการตัดสินใจของลิงคอล์นในบริบทของยุคสงครามกลางเมือง Vidal ใช้โทนวิจารณ์และวิเคราะห์ ทำให้ผู้อ่านได้เห็นมุมมองการเมืองที่ซับซ้อน สุดท้ายยังมีงานแนววิทยาศาสตร์-ผจญภัยอย่าง 'The Lincoln Hunters' ของ Wilson Tucker ที่พาผู้อ่านย้อนเวลาไปเผชิญหน้ากับลิงคอล์นในแบบที่ต่างออกไป ทั้งหมดนี้แสดงให้เห็นว่าศิลปินแต่ละคนใช้ลิงคอล์นเป็นแหล่งแรงบันดาลใจเพื่อสำรวจประเด็นต่างๆ ตั้งแต่การเมือง ความตาย ความเศร้า ไปจนถึงจินตนาการบริสุทธิ์ รวมๆ แล้วคำตอบสั้นๆ คือไม่มีเพียงคนเดียวที่เขียนนิยายโดยใช้ลิงคอล์นเป็นแรงบันดาลใจ แต่มีนักเขียนหลายคนที่หยิบยกเขาไปเล่าในแนวทางต่างกัน เช่น Seth Grahame-Smith, George Saunders, Gore Vidal และ Wilson Tucker แต่ละคนมีวิธีตีความและให้ความหมายกับลิงคอล์นต่างกัน ซึ่งเป็นสิ่งที่ผมชอบมากเพราะมันทำให้ภาพของบุคคลสำคัญทางประวัติศาสตร์นี้มีชีวิตหลายมิติ และทำให้เรามองเห็นมนุษย์เบื้องหลังตำนานได้ชัดขึ้น

นักวิจารณ์หลายคนมองว่าการใช้ถ้อยคำของเอบราแฮม ลิงคอล์นในภาพยนตร์เป็นเหมือนเข็มทิศเชิงศีลธรรมที่หนังพยายามจะยึดไว้ ไม่ว่าจะเป็นฉากที่ถ้อยคำอย่าง 'with malice toward none' ถูกนำเสนอในโทนเงียบสงบหรือฉากที่พูดถึง 'better angels' นักวิจารณ์ชี้ว่าบทพูดถูกยกขึ้นมาเป็นแกนหลักของความขัดแย้งระหว่างการเมืองและคุณค่ามนุษยธรรม บางเสียงยกย่องการแสดงออกของนักแสดงว่าทำให้ถ้อยคำเหล่านั้นไม่ใช่แค่วาทกรรม แต่กลายเป็นความรู้สึกที่จับต้องได้ ขณะที่อีกกลุ่มเตือนว่าการแต่งภาพยนตร์บางครั้งทำให้ถ้อยคำดังกล่าวดูเรียบง่ายกว่าความซับซ้อนทางประวัติศาสตร์จริงๆ ผมเองคิดว่าการนำคำพูดของลิงคอล์นมาใช้ในหนังครั้งนี้มีทั้งพลังและข้อจำกัด มันปลุกเร้าอารมณ์และทำให้ผู้ชมอยากเชื่อ แต่ก็ต้องระวังไม่ให้คำพูดกลายเป็นคราบนิยมที่ปิดบังรายละเอียดการต่อสู้ทางการเมืองเบื้องหลัง ฉากที่ถ้อยคำดังกล่าวถูกซูมใกล้ ๆ ยังคงตราตรึงใจฉันอยู่เสมอ

ไม่ค่อยมีเกมอินดี้ที่เล่าเรื่องชีวิตจริงของเอบราแฮม ลิงคอล์นแบบตรงไปตรงมาและละเอียดเท่าไหร่ เพราะส่วนใหญ่ผู้พัฒนาเกมมักเลือกใช้การตีความเชิงสร้างสรรค์หรือการพาตัวละครมาปรากฏในโลกสมมติแทนที่จะทำไบโอพีซีเต็มรูปแบบ ตัวอย่างที่โดดเด่นที่สุดที่หลายคนรู้จักคือ 'Abraham Lincoln: Vampire Hunter' ซึ่งเป็นผลงานที่ย้ายนิยาย/ภาพยนตร์มาสู่เกมแนวแอ็กชันมากกว่าเป็นผลงานอินดี้ที่เน้นเล่าเรื่องจริงจัง ดังนั้นถาคำถามคือมองหาเกมอินดี้ที่เล่าเรื่องชีวิตแท้จริงของลิงคอล์น คำตอบสั้น ๆ คือหายากมากและแทบจะไม่มีผลงานอินดี้ที่ทำแบบสารคดีเชิงอินเตอร์แอคทีฟเกี่ยวกับชีวิตเขาโดยตรง อีกทางหนึ่งที่พบเห็นบ่อยกว่าคือการใช้ลิงคอล์นเป็นตัวละครเชิงสัญลักษณ์หรือมุกทางวัฒนธรรมในเกมต่าง ๆ เช่นการปรากฏตัวเป็นผู้นำในซีรีส์เกมแนววางแผนอย่าง 'Civilization' ที่ใช้บุคคลทางประวัติศาสตร์มาเป็นผู้นำประเทศ แต่นั่นก็เป็นผลงานจากสตูดิโอขนาดกลางถึงใหญ่ ไม่ใช่ความพยายามของอินดี้ที่เล่าเรื่องชีวประวัติแบบเจาะลึก สำหรับคนที่ชอบงานอินดี้เชิงเล่าเรื่องจริง ๆ นั้นมักจะเจอในรูปแบบของนิยายเชิงโต้ตอบ (interactive fiction) หรือผลงาน Twine/visual novel เล็ก ๆ บนแพลตฟอร์มอย่าง itch.io ซึ่งนักพัฒนาอินดี้มักจะแตะประวัติศาสตร์เป็นแรงบันดาลใจมากกว่าจะทำไบโอกราฟีแบบครบถ้วน โดยส่วนตัวคิดว่าเหตุผลหนึ่งที่นักพัฒนาอินดี้ไม่ค่อยหยิบเรื่องชีวิตของลิงคอล์นมาทำเป็นเกมโดยตรงคือความท้าทายทั้งด้านการเล่าเรื่องและความรับผิดชอบทางประวัติศาสตร์ การถ่ายทอดเหตุการณ์สังคมและการเมืองสมัยศตวรรษที่ 19 ให้กลายเป็นประสบการณ์เกมที่น่าสนใจและยุติธรรมต่อทุกฝ่ายต้องใช้ทรัพยากรและการวิจัยที่เยอะ อีกทั้งตลาดเกมอินดี้มักเน้นความแปลกใหม่หรือมุมมองใหม่ ๆ ทำให้การเล่าไบโอกราฟีแบบดั้งเดิมอาจไม่ตอบโจทย์เชิงการตลาดมากนัก อย่างไรก็ตามการตีความใหม่ ๆ เช่นการนำประวัติศาสตร์มาผสมกับแฟนตาซีหรือสเปกคิวเลทีฟก็เปิดช่องให้เกิดผลงานสร้างสรรค์ ที่เห็นได้ชัดคือแนวคิดแบบนี้ได้รับความนิยมมากกว่าการทำสารคดีเชิงอินเทอร์แอคทีฟเกี่ยวกับชีวิตบุคคลดัง ถาชอบงานที่ทำให้คิดถึงบุคคลทางประวัติศาสตร์แบบก้ำกึ่งและมีสไตล์ ผลงานอินดี้เล็ก ๆ ที่หยิบประวัติศาสตร์มาเป็นแรงบันดาลใจบนแพลตฟอร์มอิสระมักสร้างความประทับใจได้มากกว่าความพยายามจะทำไบโอกราฟีครบทุกแง่มุม สุดท้ายแล้วฉันรู้สึกว่ายังมีพื้นที่ว่างสำหรับนักพัฒนาอินดี้ที่จะลองหยิบชีวประวัติแบบจริงจังมาทำเป็นเกมที่ให้ทั้งความรู้และประสบการณ์เชิงอารมณ์ ถ้าโครงการไหนกล้าที่จะเล่าเรื่องแบบซื่อสัตย์และสร้างสรรค์จริง ๆ มันน่าจะเป็นงานที่น่าจับตามองมาก

เวอร์ชั่นที่คนมักนึกถึงมากที่สุดคงหนีไม่พ้นการแสดงของ Daniel Day-Lewis ในหนัง 'Lincoln' (2012) ของสปีลเบิร์ก ซึ่งเขาเสนอความละเอียดอ่อนทั้งทางน้ำเสียง ท่าทาง และการแสดงสีหน้าอย่างน่าเหลือเชื่อ ผมชอบวิธีที่บทสนทนาเล็ก ๆ ถูกขยายให้เห็นความเป็นมนุษย์ของประธานาธิบดี ไม่ใช่แค่ไอคอนประวัติศาสตร์ — ฉากที่เขาพูดคุยกับ Mary Todd หรือช่วงประชุมสภาเล็ก ๆ ทำให้รู้สึกถึงแรงกดดันและจริยธรรมที่ซับซ้อน มุมมองส่วนตัวคือการแสดงของเขาทำให้ภาพลักษณ์ลินคอล์นกลายเป็นคนที่มีทั้งความอ่อนโยนและความตั้งใจแน่วแน่ ซึ่งแตกต่างจากภาพเหมารวมแบบฮีโร่ยิ่งใหญ่ ฉากหนึ่งที่ติดตาคือการใช้จังหวะเงียบกับบทพูดสั้น ๆ ที่ให้ความหมายลึกซึ้ง โดยรวมแล้วการแสดงนั้นให้ความรู้สึกใกล้ชิดและหนักแน่นไปพร้อมกัน เหมือนคนเราได้เห็นทั้งผู้นำและคนธรรมดาที่ต้องตัดสินใจยาก ๆ ไปพร้อมกัน

หนังสือเล่มหนึ่งที่ผมคิดว่าเล่าเรื่องชีวิตของเอบราฮัม ลิงคอล์นได้อย่างมีสีสันและเข้าใจง่ายคือ 'Team of Rivals' โดย Doris Kearns Goodwin เล่มนี้ชอบตรงที่เขาไม่เน้นแค่เอกลักษณ์ส่วนตัวของลิงคอล์น แต่พาเราเข้าไปอยู่ในวงการเมืองสมัยนั้น ผ่านมุมมองของคู่แข่งและเพื่อนร่วมงาน ทำให้เห็นวิธีคิดและการตัดสินใจของลิงคอล์นในบริบทของความขัดแย้งจริง ๆ การวางแผนคณะรัฐมนตรีและการจัดสมดุลระหว่างอุดมการณ์กับความเป็นจริงทางการเมืองถูกเล่าเป็นเรื่องราวที่น่าติดตาม เหมือนนั่งดูละครการเมืองที่มีชั้นเชิง เวลาอ่าน ผมรู้สึกว่าผู้เขียนเก็บรายละเอียดของเหตุการณ์สำคัญ เช่น การเลือกคนเข้าคณะรัฐมนตรี หรือการรับมือกับวิกฤตสงคราม อย่างละเอียดยิบ แต่วิธีเล่าเป็นมิตร ไม่เย็นชาวิชาการ ทำให้ใครที่ชอบชีวประวัติแบบเล่าเรื่องแบบนิยายประวัติศาสตร์จะเพลิดเพลินมาก สรุปแล้วเล่มนี้เหมาะกับคนที่อยากเข้าใจลิงคอล์นในบริบทการเมืองและความสัมพันธ์กับคนรอบข้าง พร้อมได้ความรู้เชิงประวัติศาสตร์ไปด้วย — ผมคิดว่ามันให้ทั้งภาพใหญ่และสีสันของตัวละครอย่างลงตัว

มีภาพยนตร์ไม่กี่เรื่องที่จับหัวใจของอับราฮัม ลินคอล์นได้ชัดเจนเท่า 'Lincoln' ของสตีเวน สปีลเบิร์ก และผมอยากแนะนำมันให้เป็นจุดเริ่มต้นสำหรับคนที่อยากเข้าใจทั้งตัวตนและเวทีการเมืองของเขา. สิ่งที่ทำให้ผมหลงใหลคือการแสดงของ Daniel Day-Lewis ที่ละเอียดจนรู้สึกว่าได้ยืนอยู่ข้าง ๆ ชายผู้นั้น ขณะที่ภาพยนตร์ไม่พยายามเล่าเรื่องชีวิตทั้งหมด แต่โฟกัสไปที่ช่วงเวลาตัดสินใจสำคัญในการผลักดันการแก้ไขกฎหมายเลิกทาส (13th Amendment) ทำให้เข้าใจว่าการเปลี่ยนแปลงใหญ่ต้องอาศัยทั้งหลักการ ความเหนียวแน่น และการเล่นการเมืองแบบละเอียดอ่อน ฉากการอภิปรายในวุฒิสภาและมุมมองของลินคอล์นต่อความยุติธรรมชวนให้ผมคิดถึงความขัดแย้งภายในที่ผู้นำต้องแบกรับ อีกมุมหนึ่งที่ผมมองว่าน่าดูคือ 'Young Mr. Lincoln' ของแฟรงค์ คาปรา ซึ่งถ่ายทอดภาพลักษณ์วัยหนุ่มของลินคอล์นในฐานะทนายความผู้มีความเมตตาแบบชนบท เรื่องนี้ให้ความรู้สึกอบอุ่นและเป็นตำนานมากกว่าเชิงประวัติศาสตร์การเมืองล้วน ๆ ทำให้เห็นว่าการสร้างบุคลิกของผู้นำในสายตาชาวบ้านก็เป็นส่วนสำคัญของการเป็นผู้นำจริง ๆ ถาต้องเลือก ผมจะแนะนำให้เริ่มที่ 'Lincoln' เพื่อเข้าใจแก่นของการตัดสินใจและการเมือง จากนั้นค่อยกลับมาดู 'Young Mr. Lincoln' เพื่อเติมภาพของผู้ชายธรรมดาที่กลายเป็นสัญลักษณ์ การชมสองเรื่องนี้ต่อกันช่วยให้ผมนึกภาพลินคอล์นได้ทั้งในมิติสาธารณะและมิติส่วนตัว — ไม่ใช่เทวดาหรือปีศาจ แต่เป็นมนุษย์ที่พยายามทำสิ่งที่เขาเชื่อว่าถูกต้อง

หลายคนอาจจะนึกถึงชื่อที่คล้ายกันแต่จริง ๆ แล้วเป็นงานคนละเซ็ตกันไปเลย อย่าง 'Emmanuelle' ที่โด่งดังในวงภาพยนตร์ยุโรปยุค 1970s นั้นตัวละครชื่อเดียวกันเป็นผู้หญิงและโดดเด่นมาก—บทนี้คนที่รับบทเป็นตัวละครหลักคือตัวนักแสดงชาวเนเธอร์แลนด์-ฝรั่งเศสที่ชื่อว่า Sylvia Kristel ซึ่งบทบาทของเธอในหนังเรื่อง 'Emmanuelle' (1974) กลายเป็นสัญลักษณ์ของหนังแนวโรแมนติก-อีโรติกยุคนั้นไปโดยปริยาย เมื่อมองจากมุมคนดูที่โตมากับหนังคลาสสิก ผมชอบว่าการแสดงของเธอไม่ได้แค่เน้นภาพลักษณ์เพียงอย่างเดียว แต่ยังให้มิติความเป็นตัวละครที่เปิดกว้างและหวือหวาในวิธีของมันเอง แม้หลายคนจะยกเรื่องนี้ด้วยมุมมองที่ต่างกัน แต่ชื่อของ Sylvia Kristel ก็ยังคงถูกเชื่อมโยงกับตัวละคร 'Emmanuelle' จนแทบจะแยกออกจากกันไม่ได้ในหน้าประวัติศาสตร์หนังยุโรปยุคหนึ่ง

แฟรนไชส์ 'Fast' เคยส่งคู่นักแสดงสองคนนี้มาเจอกันในภาพยนตร์แยกเฉพาะชื่อ 'Fast & Furious Presents: Hobbs & Shaw' (2019) — ดเวย์น จอห์นสัน รับบทเป็นลุค ฮอบบ์ส (Luke Hobbs) ส่วนเจสัน สเตแธม สวมบทเป็นเด็คการ์ด ชอว์ (Deckard Shaw) ซึ่งทั้งคู่โดดเด่นจนกลายเป็นคู่หูคู่กัดที่แฟน ๆ รอคอย การที่ผมเห็นทั้งสองบนจอใหญ่ทำให้รู้สึกว่าความต่างแบบนักสู้ปะทะนักฆ่าได้กลายเป็นคาแร็กเตอร์ที่ชัดเจนและน่าจดจำมาก ในเรื่องนี้ยังมีวาเนสซา เคอร์บี้ ในบทแฮตตี ชอว์ ซึ่งเชื่อมโยงโลกของชอว์เข้ากับโครงเรื่องหลัก และอิดริส เอลบาในบทวายร้ายไบรซ์ทซ์ (Brixton Lore) ที่เป็นคู่ปรับสำคัญ ฉากแอ็กชันที่ออกแบบมาเพื่อโชว์สไตล์ของดเวย์นกับเจสันทำให้ฉากที่เคยเป็นรถไล่ล่า กลายเป็นการปะทะร่างกายและมุกตลกเชิงบู๊ที่ลงตัว ในฐานะแฟนที่ชอบทั้งคาแร็กเตอร์และเคมีระหว่างนักแสดง ผมชอบว่าภาพยนตร์เรื่องนี้กล้าขยับรูปแบบจากชุดหลักมาเป็นโทนที่เบากว่าแต่เต็มไปด้วยฉากบู๊จัดเต็ม สรุปว่าถ้าตามหาคำตอบว่าคนไหนเล่นใครและในภาคไหน คำตอบก็คือ ดเวย์น จอห์นสัน เป็นลุค ฮอบบ์ส และเจสัน สเตแธม เป็นเด็คการ์ด ชอว์ ใน 'Fast & Furious Presents: Hobbs & Shaw' — หนังที่เหมาะสำหรับคนอยากดูแอ็กชันผสมมุขฮา ๆ แบบไม่เครียด

คำถามนี้ชวนให้ยิ้มเลย เพราะชื่อ 'โรเบิร์ต ไอน์สไตน์' ฟังดูไม่ค่อยตรงกับภาพประวัติศาสตร์ที่ผมคุ้น—มักจะได้ยินชื่อ 'อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์' มากกว่า ผมเลยจะอธิบายแบบตรงไปตรงมาว่าในแวดวงภาพยนตร์หลักๆ ไม่มีการอ้างอิงหรือบทที่โดดเด่นสำหรับตัวละครชื่อ 'โรเบิร์ต ไอน์สไตน์' ที่เป็นที่รู้จักทั่วไป ถ้าคำถามหมายถึงตัวบุคคลจริงที่ชื่อโรเบิร์ต (เช่นญาติหรือบุคคลประวัติศาสตร์ท้องถิ่น) ก็อาจมีการนำไปเล่าในสารคดีระดับท้องถิ่น แต่ไม่ใช่ภาพยนตร์ระดับสากลที่ผมคุ้น ถ้าความตั้งใจคือถามถึงการแสดงบุคคลในตระกูลไอน์สไตน์หรือการพรรณนาบุคลิกของไอน์สไตน์บนจอ ฉันชอบยกตัวอย่างกรณีที่ชัดเจนแทนความสับสน: ในโทรทัศน์เรื่อง 'Einstein and Eddington' ปี 2008 นักแสดงชาวอังกฤษคนหนึ่งรับบทเป็นอัลเบิร์ต ไอน์สไตน์ ซึ่งเป็นการเล่าเรื่องเชิงชีวประวัติสั้นๆ ที่เน้นความสัมพันธ์กับนักฟิสิกส์คนอื่นและบริบทสงครามโลก ทั้งหมดนี้เพื่อบอกว่า หากเจอชื่อนี้ในคำถาม ลำดับถัดมามักจะเป็นการสลับชื่อหรือการเข้าใจผิด มากกว่าจะเป็นบทภาพยนตร์ชื่อดังของ 'โรเบิร์ต ไอน์สไตน์'