ใครเป็นคนแปลบทประพันธ์สุนทรภู่ฉบับอ่านเข้าใจง่าย?

เราเป็นคนชอบคัดบทกลอนเก่า ๆ มาอ่านเล่นตอนว่าง แล้วมักเจอคำถามว่าใครเป็นคนแปลบทเก่าให้เข้าใจง่าย ซึ่งคำตอบสั้น ๆ คือมีหลายคน หลายหน่วยงานทำงานนี้ทั้งนักประพันธ์ร่วมสมัย ครู และบรรณาธิการ หนังสือฉบับอ่านง่ายของสุนทรภู่บางเล่มจะระบุชัดเจนว่าเป็นฉบับเรียบเรียงหรือแปลคำศัพท์ ความต่างระหว่างฉบับคือบางชุดเน้นรักษารูปฉันทลักษณ์ไว้ ส่วนบางชุดเน้นถ่ายทอดความหมายให้ตรงไปตรงมามากขึ้น

มุมมองสั้นๆ ที่อยากฝากคือเมื่อเจอคำว่า 'ฉบับอ่านเข้าใจง่าย' ให้ดูเครดิตในหน้าปกในหรือคำนำ ถ้ามีชื่อผู้เรียบเรียงก็แสดงว่าเขาเป็นคนทำงานปรับสำนวน ส่วนถ้าไม่ปรากฏชื่อ บ่อยครั้งจะเป็นผลงานของสำนักพิมพ์ที่จัดทำเพื่อการศึกษา เรามักเลือกฉบับที่มีคำอธิบายประกอบและหมายเหตุ เพราะมันช่วยให้ทั้งความงามของบทประพันธ์และความหมายชัดเจนควบคู่กันอย่างลงตัว

เคยรู้สึกอยากให้บทกลอนเก่า ๆ ของ 'พระอภัยมณี' อ่านง่ายขึ้นบ้างไหม? เราเองเป็นคนที่โตมากับฉบับภาษาร้อยปีที่อ่านแล้วต้องมานั่งแปลความหมายกันใหม่ พอได้เจอฉบับที่เขาเรียกว่า 'อ่านเข้าใจง่าย' รู้สึกโล่งใจมาก เพราะไม่ใช่การแปลแบบเปลี่ยนเนื้อหา แต่เป็นการเรียบเรียงภาษาให้ทันสมัยขึ้น พร้อมคำอธิบายประกอบที่ช่วยให้จับจังหวะวรรคตอนและความหมายได้ทันที

เราเห็นว่าไม่มีเพียงคนเดียวที่ได้รับมอบหมายแปลหรือเรียบเรียงงานของสุนทรภู่ให้เป็นฉบับอ่านง่าย แต่เป็นกลุ่มบรรณาธิการและนักวรรณกรรมร่วมกันทำงานในรูปแบบต่าง ๆ บางเล่มทำเป็นหนังสือสำหรับเด็กโดยใช้ประโยคสั้น ภาพประกอบ และตัดบางบทที่ยืดยาวออกไปเพื่อให้เค้าโครงเรื่องชัดเจน ขณะที่บางเล่มเลือกเก็บฉันทลักษณ์ไว้แต่ใส่คำแปลข้างใต้หรือคำอธิบายศัพท์โบราณเพื่อให้ผู้อ่านทั่วไปเข้าถึง

เมื่อมองจากมุมคนชอบวรรณคดีจริง ๆ สิ่งที่แตกต่างชัดเจนระหว่างฉบับเก่าและฉบับอ่านง่ายคือการจัดวางคำและบรรทัด ทำให้เราอ่าน 'พระอภัยมณี' ได้โดยไม่ต้องหยุดถอดความทุกวรรค ทุกฉบับมีคนที่รับผิดชอบแตกต่างกันไป — อาจเป็นนักแปล นักนิเทศก์วรรณกรรม หรือนักการศึกษาที่เข้าใจผู้เรียน แต่ท้ายที่สุดแล้ว การเลือกฉบับที่เหมาะกับเรา คือคำตอบที่ดีที่สุด เพราะมันขึ้นกับว่าอยากได้ความงามของโบราณบทเต็ม ๆ หรืออยากเข้าใจเนื้อหาอย่างรวดเร็วก่อนจะกลับไปอ่านฉบับดั้งเดิมอีกที

เราเพิ่งเปิดอ่าน 'นิราศเมืองเพชร' ในฉบับที่เรียกว่าอ่านง่ายแล้วรู้สึกประทับใจการจัดการคำให้ลื่นไหลมากขึ้น ผู้เรียบเรียงมักจะเป็นนักเขียนรุ่นกลางหรือครูภาษาไทยที่คุ้นเคยกับการอธิบายศัพท์เก่าอย่างเป็นระบบ นักเรียบเรียงเหล่านี้ไม่ได้แปลในความหมายระหว่างภาษาต่างประเทศ แต่แกะรหัสคำโบราณและจัดเรียงใหม่ให้เป็นภาษาไทยยุคปัจจุบัน พร้อมใส่หมายเหตุเล็ก ๆ ที่ยังคงเก็บอรรถรสเดิมไว้

มุมมองของเราในฐานะคนที่ชอบเล่าเรื่องให้เด็กฟังคือหนังสือประเภทนี้มักมีผู้ลงชื่อเป็นผู้เรียบเรียงบนปก แต่ก็มีบางฉบับที่เป็นผลงานของสำนักพิมพ์ร่วมกับผู้เชี่ยวชาญด้านภาษา จุดสำคัญคือถ้าต้องการทราบว่าใครเป็นคนทำ ฉบับพิมพ์จะบอกไว้ในหน้าปกในหรือคำนำอย่างชัดเจน และถ้าคนอ่านอยากได้เนื้อหาเชิงวรรณคดีจริงจังก็ควรเลือกฉบับที่มีหมายเหตุและเชิงอรรถเยอะ ๆ ส่วนถ้าต้องการเล่าเรื่องให้เด็กฟัง เลือกฉบับเรียบเรียงใหม่ที่ตัดส่วนที่ซับซ้อนออกไปได้เลย เรารู้สึกว่าการมีหลายฉบับหมายถึงผลงานของสุนทรภู่ยังมีชีวิตและยังเข้าถึงคนหลายกลุ่ม ไม่จำเป็นต้องยึดติดกับฉบับเดียว