Ano Ang Epekto Ng Himagsikang Pilipino Sa Nasyonalismo?

Tingnan mo, lumaki ako sa isang baryo kung saan ang simbahan ang sentro ng komunidad — hindi lang pamaligya ng dasal kundi pati ng mga patakarang pang-araw-araw. Para sa akin noon, ang 'ang sampung utos ng diyos' ay parang manual ng tamang asal: hindi magnanakaw, hindi papatay, igagalang ang magulang, atbp. Nakita ko kung paano ito nagbubuo ng mga maliit na ritwal — pagpunta ng misa tuwing Linggo, paghingi ng patawad sa sala, at ang pagpapahalaga sa pamilya bilang pinaka-sagradong yunit. Marami ring pagkakataon na ang mga utos na ito ang humuhubog sa mga desisyon ng kapitbahay namin — kung papayag sa may katarungan, kung paano tratuhin ang mga bisita, at kung ano ang itinuturing na mapapahiya sa publiko. Pero hindi rin ako bulag sa mga komplikasyon. Ang impluwensya ng Sampung Utos sa Pilipinas ay double-edged: nagbibigay ito ng moral na gabay at nagtataguyod ng pagkakaisa sa ilang isyu, pero pwede rin itong magdulot ng paghatol, pagkakait sa kalayaan, at paminsan-minsan ay pagpapalamon ng hipokrisiya. Nakita ko mga ka-anak na pinatigil ang relasyon dahil sa takot sa paghatol, pati na rin ang mga pulitikal na panggigipit na ginamit ang relihiyosong batayan para ipaglaban o kontrahin ang batas tulad ng isyu sa diborsyo at reproductive health. Ang resulta ay spectrum: ang ilan ay tinuon sa tunay na pagpapabuti ng sarili, samantalang ang iba naman ay ginawang sandata ang mga utos para manipulahin ang moralidad ng marami. Sa kasalukuyan, habang mas maraming kabataan ang nag-iisip nang kritikal at kumukuha ng iba-ibang sanggunian, nakikita ko ang pag-transform ng impluwensya ng Sampung Utos: hindi ito basta sinusunod nang literal lang, kundi ginagawang batayan para sa mas malalim na pag-usisa tungkol sa hustisya, awa, at pananagutan. Personal, naniniwala akong mahalaga pa rin ang mga prinsipyong nagbibigay ng direksyon, pero dapat may espasyo para sa compassion at konteksto — hindi simpleng checklist ng tama o mali. Mas gusto kong makita itong paalala ng responsibilidad, hindi panakip sa mga sistemang pumipigil sa pag-unlad ng tao.

Ang pagkatao ni Dr. Jose Rizal ay tila isang ilaw na nagbibigay-diin sa halaga ng nasyonalismo sa ating kasaysayan. Sa pamamagitan ng kanyang mga akdang tulad ng 'Noli Me Tangere' at 'El Filibusterismo', ipinakita niya ang mga hindi makatarungang kalagayan ng mga Pilipino sa ilalim ng pamahalaang Español. Hindi lang siya nagtulak ng mga ideya; nagbigay siya ng boses sa mga opresyon na dinaranas ng kanyang mga kababayan. Ang kanyang istilo ay puno ng pagninilay-nilay at pananalig sa edukasyon, na naging inspirasyon sa mga susunod na henerasyon na ipaglaban ang kanilang karapatan. Ang tema ng kanyang mga akda ay hindi naglilimita sa isang panahon kundi nagbigay ng pangako at pag-asa na magbabangon sa diwang makabayan ng mga Pilipino. Madalas kong isipin kung paano, sa kabila ng kanyang buhay na puno ng mga hamon, nanatili si Rizal na nakatuon sa layuning makamit ang kalayaan para sa kanyang bayan. Ang kanyang mga ambag ay tila nagsilbing matibay na pundasyon sa pagbuo ng mga samahan at kilusan noong kanyang panahon. Ang kanyang pagkakapako sa ideya ng pag-unlad sa pamamagitan ng pagkakaisa at pagsasanay sa maayos na edukasyon ay patunay na ang nasyonalismo ay hindi lamang revolusyon kundi isang proseso ng pag-unawa sa ating mga sarili bilang mga Pilipino. Hanggang ngayon, ang kanyang mga aral ay patuloy na umaantig sa atin. Sa mga modernong panahon, ang kanyang mga turo ay tila nagiging higit na mahalaga. Habang nakikita natin ang mga isyu sa ating lipunan, bumabalik ako sa mga kaisipan niya tungkol sa pagkakaisa at pagkuha ng responsibilidad para sa ating bansa. Ang mga idéya na kanyang naipasa ay nagtuturo sa atin na hindi tayo nag-iisa sa ating mga laban. Sa maraming pagkakataon, nagiging inspirasyon siya sa mga bagong henerasyon ng mga lider at aktibista na nagtatangkang itaguyod ang prinsipyo ng nasyonalismo. Talagang mahalaga ang kanyang pangalan at ang kanyang pinahalagahan sa pagkakaroon ng pagkakaisa at pagmamalaki bilang mga Pilipino.

Tila ang himagsikang Pilipino ay nag-ugat mula sa isang pagsasama-sama ng iba’t ibang salik, na mahigpit na nag-ugnay sa mga tao sa kanilang pakikibaka laban sa mga dayuhang mananakop. Isang pangunahing sanhi nito ay ang pagnanais para sa kalayaan mula sa mga Espanyol na sumakop sa bansa. Sa mga dekada, ang mga Pilipino ay nakaramdam ng labis na pang-aapi at hindi pagkakapantay-pantay sa ilalim ng kanilang pamamahala. Ang mga buwis at sapilitang paggawa para sa mga proyekto ng mga Kastila, lalong-lalo na sa mga simbahan, ay naghatid ng matinding galit sa mga lokal na komunidad. Isang mahalagang bahagi rin ng himagsikan ay ang pag-usbong ng nasyonalismo. Sa paglitaw ng mga akdang pampanitikan na nagbigay-diin sa mga karapatan at dangal ng mga Pilipino, lalo na ang mga ideya mula sa mga repormista tulad nina Jose Rizal at Andres Bonifacio, nagkaroon ng malawak na sigaw ng pagkakaisa. Ang kanilang mga sulatin ay nagbigay inspirasyon sa mga tao na lumaban para sa kanilang kalayaan. Ipinakita nitong ang mga Pilipino ay may kakayahan at karapat-dapat na pamahalaan ang sarili nilang bayan, kaya naman ang mga ideya ng reporma at aklasan ay naging mainit na tema. Huwag kalimutan ang mga hindi pagkakasunduan sa mga kasapi ng iba’t ibang sektor ng lipunan, mula sa mga mayayamang ilustrado hanggang sa mga magsasaka at manggagawa, na nag-uudyok sa hidwaan. Ang kanilang mga hinanakit ay nagbigay-daan sa sama-samang pagkilos na pumutok sa himagsikan. Sa huli, ang himagsikang ito ay hindi simpleng labanan; isa itong simbolo ng pagkakaisa ng maraming Pilipino na naghangad ng mas magandang kinabukasan para sa kanilang bayan.

Isang napaka-interesanteng tanong ang tungkol sa epekto ng himagsikang Pilipino sa modernong kultura. Sa totoo lang, ang mga pangunahing ideya ng kalayaan at pagkakakilanlan na umusbong mula sa mga rebolusyonaryong kilusan ay tila bumubuo pa rin ng ating kolektibong kamalayan. Halimbawa, ang mga salin sa mga makabayang tula at kanta mula sa mga bayani gaya nina Jose Rizal at Andres Bonifacio ay nakikita pa rin sa mga modernong obra, mula sa mga jingle ng mga commercial hangang sa mga social media posts. Napakahalaga rin ng mga simbolo ng katapangan at pagkakaisa na ginagamit sa iba't ibang uri ng sining ngayon. Sa bawat katuwang na pagdiriwang ng ating kasaysayan, nararamdaman ang mga diwa ng mga ninuno natin sa pamamaraan ng ating pagpapahayag sa sining, pagsulat, at ugali. May mga artista din na nag-aadapt ng mga tradisyunal na kwento at simbolismo sa kanilang mga bagong likha. Kasabay ng mga pagdiriwang ng kultura, mahalagang umusbong ang pansin sa realidad ng ating kasaysayan. Kapag ang mga tao ay nagiging mas mapanuri sa mga limitasyon at hamon na dinaranas ng ating bansa, nagbibigay ito ng matibay na pundasyon at huwaran para sa mga susunod na henerasyon. Ibang-iba na ang mga kabataan ngayon — mula sa mga social media influencers hangang sa mga lokal na entrepreneur — na tila pinapanaog ang spirito ng mga bayani at nagdadala ng ating mga tradisyon sa bagong atake. Sa aking pananaw, ang himagsikan ay hindi lamang isang mekanismo ng pagbabago kundi isang patuloy na puwersa na nag-uudyok sa atin na tanungin ang ating mga pagkatao at ang ating lugar sa lipunan. Napakahalaga na ating yakapin ang ating mga ugat, at sa gayon, patuloy tayong magbuo ng mas maliwanag na kinabukasan mula sa mga aral ng nakaraan.

Sinasalamin ng pagkakaiba ng Tagalog at Filipino ang masalimuot na kalakaran ng kulturang Pilipino. Isipin mo, ang Tagalog ay ang batayang wika na lumitaw sa rehiyon ng Luzon, at hindi maikakaila na nagbigay ito ng ilusyon ng pagkakaisa sa bansa, kung saan ang maraming literaturang nakaugat sa lokal na tradisyon ay nakasulat. Sa kabilang banda, ang Filipino ay nakadisenyo bilang isang mas malawak na pagkakaunawa sa mga wika ng bansa—isang pagkilala at paggalang sa diwa ng pagiging tunay na makabansa, na pinagsasama ang ibang wika, diyalekto, at impluwensiya mula sa iba't ibang bahagi ng Pilipinas. Sa mga akdang pampanitikan, makikita ang labanan na dala ng pagkakaibang ito. Sa mga kwentong nakabatay sa lokal na kwentong bayan, mas masarap maglaro ng mga diyalekto at prayoridad sa Tagalog. Sa mga makabagong kwento, nasasalamin ang mas inklusibong pananaw, gamit ang Filipino na nakatuon sa mas malaking pansa at typolohiyang panitikan. Minsan, ang mga manunulat ay nahihirapan sa pagsasakatutubo sa kanilang boses sa paglikha ng mga kwento, na nagiging dahilan ng pagkalito sa mga mambabasa pagdating sa mga simbolismo na nakaugat sa nakaraan. Ang literaturang Filipino ay tila isang tango ng tradisyon at pagbabago, kaya't humahabi ito ng iba't ibang emosyon at karanasan. Mahalaga rin sa usapang ito ang papel ng mga tinig ng mga manunulat. Ang mga gamitin ng Tagalog sa mga akdang pampanitikan ay nagdudulot ng maraming kaalwan, samantalang ang paggamit ng Filipino ay nagdaragdag ng kasaysayan at konteksto, na nagsisilbing tulay sa nakaraan at kasalukuyan. Totoo na sa bawat akda, may mga bonong pa sa pagsasalin ng mga ideya, at ang angking epekto ng dalawa ay mas nakikita sa mga pagdisenyo ng kwento at pagpapahayag ng mga damdamin. Sinasalamin dito ang wika na tayong lahat, anuman ang pagkakaiba, ay may kakayahang makipag-usap at yumakap sa kagandahan ng ating kulturang Pilipino.

Isang mahalagang aral na mahusay na nailalarawan sa himagsikang Pilipino ay ang halaga ng pagkakaisa. Ang mga bayani tulad nina Andres Bonifacio at Emilio Aguinaldo ay hindi nag-iisa sa kanilang laban para sa kalayaan. Napagtanto nila na ang tanging daan upang makamit ang kanilang mga layunin ay ang pagtutulungan ng bawat isa. Ang pagkakaroon ng iisang boses, kahit na mula sa iba’t ibang grupo at sektor, ay naging susi sa pagsimula ng rebolusyon. Sa ngayon, ang aral na ito ay napaka-relevant pa rin, lalo na sa mga hamon na hinaharap ng ating bansa. Sabihin na nating nakakatakot at mahirap, pero kapag sama-sama tayong lahat, mas madali nating masusugpo ang mga pagsubok. Isang kaakit-akit na aspeto ng himagsikan ay ang pag-uugali ng mga tao na handang ibuhos ang kanilang buhay para sa bayan. Ang indayog ng kanilang dangal at pagmamalaki ay tunay na nagbibigay-inspirasyon. Ipinapakita nito na ang pagmamahal sa bansa ay walang hangganan. Saan man tayo naroroon, dapat naming laging isipin na ang pagkilala sa ating mga pinagmulan at kasaysayan ay napakahalaga. Hindi lang ito tungkol sa nakaraan, kundi sa pagbuo ng isang mas magandang kinabukasan. Huwag nating kalimutan ang pagtanggap ng sakripisyo. Ang mga bayani sa habang panahon ay nagsilbing huwaran kung paano dapat tayong maging handa na mawalan ng lahat kapalit ng mas malawak na layunin. Si Rizal, sa kanyang mga isinulat, ay nagturo sa atin ng kahalagahan ng edukasyon at pananaw. Isang aral ito na dapat nating panatilihin sa ating isipan, na hindi lang ang laban para sa heograpikal na kalayaan ang ating Ipinaglalaban kundi pati na rin ang mental at intellectual freedom. Sa madaling salita, ang aming kasaysayan ay nagsisilbing gabay sa aming landas. Ang himagsikang Pilipino ay hindi lamang tungkol sa labanan kundi pati na rin sa kultura, pakikibaka, at pagpapahalaga sa ating pagiging Pilipino. Ipinapakita nito na ang ating identidad ay mahalaga at dapat ipaglaban sa anumang pagkakataon. Ang mga makabagong henerasyon ay may responsibilidad na ipasa ang mga aral na ito sa susunod na henerasyon. Ang ating kultura at pagkakakilanlan ang nag-uugnay sa atin bilang isang sambayanan na binubuo ng mga kwento at kasaysayan na dapat ipagmalaki. Ang mga alaala ng ating mga bayani ay patuloy na nagbibigay ng liwanag sa ating larangan ng pakikibaka. Ang huli, ang lui ng himagsikang Pilipino ay laging nananaig ang pag-asa. Ang mga tao noon ay patuloy na lumaban sa kabila ng maraming pagsubok at kalupitan. Sa kabila ng lahat ng ito, hindi sila nawalan ng pag-asa. Nagbigay ito sa akin ng inspirasyon na sa ating mga laban sa buhay ay dapat lagi tayong tumayo at muling bumangon kahit gaano pa tayo kalalim na natumba. Ang himagsikan ay nagturo sa atin na sa pangkalahatan, ang pag-asa at pagkilos ay nagtutulungan upang makamit ang mga layunin, praktikal man ito o pangarap. Ang bawat hakbang, maliit man o malaki, ay mahalaga sa pagbuo ng mas magandang bukas.

Isang bahagi ng ating pagkatao ang wika at kultura, kaya't naiisip kong ang pananaliksik tungkol dito ay may malalim na epekto sa mga estudyante. Nagsisilbing tulay ang wika sa ating bawat isip at puso, at ang pag-aaral nito sa konteksto ng ating kultura ay nagbubukas ng maraming pinto ng kaalaman at pagkakaunawaan. Sa mga estudyanteng nakikilahok sa pananaliksik, marami silang natutunan kung paano ang wika ay hindi lamang kasangkapan sa komunikasyon kundi isa rin itong salamin na nagpapakita ng ating kultural na pagkatao. Ang pag-aaral ng mga lokal na kwento, tradisyon, at mga kaugalian ay nagkakaroon ng mas malalim na appreciation ang mga kabataan sa kanilang mga ugat. Ito ay nagiging tila bagong pananaw sa kanilang pagkakakilanlan at relasyon sa nakaraan ng kanilang bayan. Kapag ang mga estudyante ay sumasaliksik, hindi lamang sila natututo ng mga datos kundi nagiging kritikal din silang mga tagapag-obserba. Halimbawa, sa pamamagitan ng pagsasaliksik sa mga katutubong wika o kultural na gawi, nagiging mas malinaw sa kanila ang mga anggulo ng kanilang lipunan. Maraming mga kaganapan at mga isyu na hindi lamang bunga ng kasalukuyan, kundi may ugat mula sa mga nakaraang henerasyon. Sa pamamagitan ng mga ito, nagiging mas aktibo silang mga kalahok sa kanilang komunidad at nagiging sensitibo sa mga isyung panlipunan. Sa kabuuan, ang ganitong klaseng pananaliksik ay hindi lamang kaalaman kundi isang paglalakbay patungo sa isang mas makulay at mas naipagtatanggol na pagkatao. Sa sandaling binabaybay ng mga estudyante ang mga temang ito, nagiging inspirasyon sila para sa iba. Ang pagbuo ng mga proyekto, mga pagsusuri, o mga artful na presentasyon na nagbibigay-diwa sa kanilang mga natutunan ay batang-inspirasyon na maaaring ikuwento sa mas nakababatang henerasyon. Sa ganitong paraan, ang epekto ng pananaliksik tungkol sa wika at kultura ay dumadami at umaabot sa maraming tao, parang alon na dumadapo sa dalampasigan.

Isang malaking patunay ng kagandahan ng panitikang Pilipino ang 'Ninay', isang kwentong isinulat ni Jose Rizal. Ang epekto nito sa kulturang Pilipino ay hindi matatawaran, sapagkat binuksan nito ang pinto sa mas malalim na pag-unawa tungo sa ating mga ugat at pagkatao. Ipinapakita ng kwentong ito ang masalimuot na kalagayan ng lipunan noong panahong iyon; sa pagkakaiba-iba ng mga tauhan at kanilang mga sitwasyon, nagkaroon tayo ng pagkakataong mas makilala ang mga aspeto ng buhay Pinoy. Isa ito sa mga unang nobela na hindi lamang nagtatampok sa mga pambansang isyu, kundi pati na rin sa mga seryosong usapin ng pag-ibig, pamilya, at seremonya ng kasal. Mula sa pananaw ng isang estudyante, napakahalaga ng 'Ninay' sa kasalukuyang henerasyon. Ngayon, mas madalas na tayong nahuhumaling sa mga makabagong media, pero sa pagbuo ng ating pagkakakilanlan bilang mga Pilipino, kailangan nating balik-balikan ang mga klasikong akdang ito. Madalas kong naririnig ang mga guro na nagsasabi kung gaano kapurpose ng ganitong mga kwento; kaya naman sa tuwing nagbabasa ako ng 'Ninay', tila naiiba ang perspektibo ko sa buhay — nagpaparamdam ito na kausap ko ang ating kasaysayan, na parang sinasabi nito na hindi dapat tayo kalimutan ang ating mga pinagmulan. Siyempre, isa pang bahagi na talagang nakakatuwang tingnan ay ang mga tema ng pagsasabuhay ng kultura sa ‘Ninay’. Ang kwentong ito ay nagbibigay liwanag tungkol sa mga tradisyon at mga gawi ng mga Pilipino sa kanilang araw-araw na buhay. Nandiyan ang mga masayang selebrasyon, mga tahanan, at maging ang mga alituntunin sa kasal. Kapag binabasa ko ito, parang naglalakbay ako sa isang mundo na puno ng kulay at damdamin, nagpapakita kung anong pagkakaiba ang mayroon tayo kumpara sa ibang lahi. Ang 'Ninay' ay tunay na mahalaga; ito ang salamin na nagbibigay-diin sa ating mga ugat, sapagkat kung hindi natin alam ang ating nakaraan, paano natin ito maipapasa sa mga susunod na henerasyon?

Nasa likod ng ilang makasaysayang yunit ng bayan ang mga banyagang bansa na nagbibigay-inspirasyon at suportang materyal sa himagsikang Pilipino. Sa mga unang taon ng himagsikan, hindi matatawaran ang papel ng mga Espanyol na umalis sa bansa at ang mga Amerikanong nagbigay ng kanilang tulong sa mga rebolusyonaryo. Sa kanilang mga ideolohiya at karanasan sa pagpapalayang bayan, nakapagbigay sila ng gabay sa mga Pilipino na titiyakin ang kanilang kalayaan. Ang mga banyagang bansa, sa kanilang sariling mga laban, ay tila nagbigay inspirasyon na magpatuloy ang laban ng mga Pilipino. Sobrang nakamamanghang makita kung paano naiimpluwensyahan ng mga banyagang pag-iisip ang ating mga pinuno, mga propesyonal, at kahit ang mga ordinaryong mamamayan na nagnanais ng pagbabago. Bilang halimbawa, ang mga ideyang demokratiko mula sa Amerika ay pumasok sa isip ng mga Pinoy, na nagsimula ng mas malawak na kaisipan sa kalayaan. Ang mga dokumentong tulad ng 'Declaration of Independence' na patunay ng laban ng mga mamamayan para sa kanilang karapatan, ay naging inspirasyon sa mga lider ng himagsikan. Tungkol din sa suporta mula sa mga kanlurang bansa gaya ng Pransya o maging sa mga ideya na nagmumula sa Europa, araw-araw naming ipinagpaliban ang mga hindi mabilang na repormang naisip mula sa sining at literatura na mayroong directang koneksiyon sa ating pakikibaka. Hindi lang ito tungkol sa lahat ng materyal na tulong, kundi pati na rin ang mga ideya at pilosopiya ng kalayaan na pumapasok sa ating sistema. Makikita rin ang katotohanan sa mga bisita mula sa mga banyagang bansa. Ang kanilang mga mensahe ng suporta at mga pahayag ng pag-unawa sa ating laban ay nagbigay ng pag-asa sa mga rebelde noong panahon ng pananakop. Ang pagdalo ng mga banyagang grupo at mga indibidwal sa mga pagtitipon at demonstrasyon ay nagbigay-diin na kahit sa gitna ng dilim, may mga kaalyado pa rin tayo. Ang mga banyagang bansa ay hindi lamang naging tagapagsalita ng mga nasugatang puso kundi mga tulay ng impormasyon at pakikipag-ugnayan. Valiant ang mga sumusuporta sa adhikain, at ang mga pagbisita at pakikilahok nila sa ating laban ay nagbukas ng daan para sa mga ideyang umusbong mula sa mas maraming tao. Sa kabila ng mga hamon, muli, isipin ang mga banyagang bansa na may umaabot sa ating kamay sa mga mahihirap na oras ng pakikibaka. Talagang nariyan sila hindi lamang para sa maling dahilan kundi upang ipakita ang mas malalim na ugnayan ng pagbabago. Ipinapakita nito na ang himagsikan ng Pilipino ay hindi lamang nakasalalay sa sarili nitong mga kakayahan, kundi pati na rin sa mga ugnayang pandaigdig. Parang isang sining na unti-unting nililok mula sa mga ideya at pananaw ng iba, naglago ang ating nasyonalismo sa pamamagitan ng pagpili ng mga banyagang impluwensya na tumulong sa atin na makamit ang ating mga layunin. Sa huli, talagang napakalakas ng pagkakaisa na ipinapahayag ng mga banyagang bansa sa atin. Tulad ng mga paglalakbay na walang katulad, ang kanyang kakayahan dendang umabot at tuklasin ang mga bagong ideya ay isang mahalagang mensahe. Kaya malaman natin na ang mga banyagang bansa ay nagbigay ng tulong na nagbigay-aliw sa ating mga pangarap para makamit ang kalayaan at nasyonalismo.

Napaka-espesyal ng lugar ng tula at awitin sa ating kasaysayan, lalo na pagdating sa himagsikang Pilipino. Minsan, parang naaalala ko ang mga tine-text ni José Rizal na pinalaganap ang mga ideya ng kalayaan at pagbabago. Ang mga tula niyang tulad ng 'A la Patria' at mga awitin gaya ng 'Bayan Ko' ay naging mga simbolo ng laban ng mga Pilipino. Ang 'Bayan Ko' sa partikular ay naglalarawan ng pagnanasa ng mga tao para sa tunay na kalayaan, at talagang nakakaantig sa damdamin. Ang pagkakaroon ng mga ganitong klaseng akda ay parang tulay sa ating kasaysayan, na nagpapalala sa ating pagkakakilanlan bilang mga Pilipino at nagsisilibing inspirasyon sa mga makabayan. Sa bawat taludtod o linya, parang may isang boses na nag-iisa sa atin, nagsasabing 'huwag susuko' sa laban para sa ating mga karapatan at kalayaan. Ang 'Hawak Kamay' ni Yeng Constantino, kahit na tila mas moderno, ay nagbibigay ng mga mensaheng may tema ng pagkakaisa at pagsasama sa panahon ng laban. Pero kapag tiningnan mo nang mabuti, makikita ang paguugnay nito sa mga himagsikan ng nakaraan. Masyadong masaya ako na maraming mga awitin at tula ang nagsisilbing liwanag at gabay sa ating paglalakbay bilang mga Pilipino, mula sa mga matataas na ideya ni Rizal hanggang sa mga pakikibaka ng mga makabagong artist. Tila isang paglalakbay na walang katapusan, pero puno ng pag-asa sa hinaharap. Sa pagkakataong ito, hindi maikakaila na ang ganitong mga akda ay dinadala tayo sa puso ng ating kasaysayan, bumabalik sa mga alaala ng mga bayani at mga walang kusang bayaning nagtanggol ng ating mga karapatan. Janoan ko lang, pero ang Taga-Batangas na F. Sionil José ay nakasulat din ng mga tula na mahigpit na sumasalamin sa diwa ng himagsikan, na may temang nag-uugnay at humihimok sa pagkakaisa ng mga Pilipino. Ang bawat tula at awitin ay tila isang pagsasalaysay ng ating kolektibong pagkatao. Bilang isang nagmamasid sa masiglang kultura ng sining sa bansa, sobra akong humahanga sa mga artists na bumubuhay sa ating kasaysayan sa pamamagitan ng kanilang mga obra. Ang mga tula at awiting ito ay hindi lamang simpleng mga sining; sila ay mga armas ng pagbabago at pagkakaisa. Kaya naman, mahalagang tuklasin ang mga ito, hindi lamang para sa kasaysayan kundi para rin sa ating hinaharap. Ang pakikinig at pagbabasa ng mga ito ay nagbibigay sayang umangkilala sa ating pagkapatriotismo at bulaklak ng kalayaan.