Ano Ang Pinagmulan Ng Alamat Ng Gabunan Aswang?

Nakakatuwang isipin na noong bata pa ako, ang 'gabunan aswang' ang palaging pinakamasalimuot na bersyon ng aswang sa bayan namin — hindi kasing dramatiko ng mga aswang sa sine, pero mas nakakatakot dahil malapit sa araw-araw na buhay ng mga tao. Lumaki akong nakikinig sa mga kuwento ng lola habang nagbabantay kami sa palayan: sinasabi niyang iba ang galaw ng gabunan aswang kumpara sa karaniwang aswang. Hindi ito basta naglalabas ng pakpak o nagiging hayop sa harap ng mga tao; sa halip, tahimik itong kumikilos sa gabi, pumapasok sa mga sanglaang bodega at nagpapawala ng manok, baboy, o minsan ay sanggol — ayon sa kwento, parang naghahanap ito ng sustansya sa loob ng bahay at bukid. Sa paliwanag ko, ang pinaka-malinaw na pagkakaiba ay ang modus operandi. Ang manananggal, halimbawa, kilala sa paghati ng katawan at paghahanap ng laman-loob ng mga buntis; ang tiyanak ay isang nilalang na nagkukunwaring sanggol at umaakit ng mga malulungkot o walang malay; samantalang ang gabunan aswang ay mas 'practical' — pumapasok sa buhay ng tao sa paraang malagim pero tahimik: pagnanakaw ng alagang hayop, pagpapadala ng sakit, o pag-aalis ng pagkain sa bodega. Kadalasan, sinasabing hindi ito agad nakikilala dahil nag-aappear bilang kapitbahay na tahimik at may ngiting hindi mawari. Mahilig ako magtanong sa matatanda, at madalas bumabalik ang tema na ang gabunan aswang ay representasyon ng takot sa pagkawala ng kabuhayan — parang alamat na nagsisilbing babala na bantayan ang ani at mga anak. Para sa akin, iyon ang nagbibigay ng tunay na bigat sa karakter nito: hindi lang siya simpleng halimaw sa dilim, kundi simbolo ng kawalan ng seguridad sa komunidad. Sa huli, mas creepy para sa akin ang aswang na alam mong nasa loob ng baryo kaysa yung malayong halimaw sa kagubatan; kaya ang gabunan, sa kanyang pagiging malapit at pasimula, ay talagang nakakatakot sa ibang level.

May tuwa sa akin kapag nahuhukay ko ang pinagmulan ng mga lumang kuwentong-bayan — lalo na ang tungkol sa 'gabun-an'. Sa personal kong pananaliksik at pakikinig sa matatanda mula sa Visayas at ilang bahagi ng Mindanao, malinaw na ang 'gabun-an' ay bahagi ng mas malawak na pamilya ng mga aswang na umiiral sa oral na tradisyon ng mga katutubong Pilipino. Ang pinakapayak na sagot: unahin itong naitala sa pamamagitan ng pasalitang kultura, mga alamat at kuwentong pampaalila, bago pa man dumating ang mga manuskrito ng mga kolonyal na manunulat. Ngunit sa sulat, makikita natin ang mga kauna-unahang tala sa mga kronika at ulat ng mga Espanyol noong ika-16 at ika-17 siglo. Ang mga manunulat tulad nina Miguel de Loarca at Antonio de Morga ay naglarawan ng mga kakaibang nilalang at mga gawaing itinuturing ng mga lokal na pamayanan bilang mahika o pangkukulam — mga pagsasalarawan na kahawig ng tinatawag nating aswang. Hindi palaging ginamit nila ang eksaktong salitang 'gabun-an', ngunit inilagay nila ang mga katangiang kinikilala natin ngayon: paglipad sa gabi, pagkitil ng buhay, at paglalakbay ng espiritu. Noong sumunod na mga siglo, lalo na sa pagtatapos ng ika-19 at unang bahagi ng ika-20 siglo, sinimulang isulat ng mga mananaliksik at kolektor ng kuwentong-bayan (mga lokal at banyagang etnograpo) ang mga bersyon na noon ay nasa bibig-bibig lamang. Dito na lumitaw ang mga lokal na katawagan at espesipikong bersyon gaya ng 'gabun-an' sa mga tala ng mga manunulat at diksyunaryong pang-wika. Sa madaling salita: orally originated, then captured sa mga kolonyal na kronika at sa modernong etnograpiya — at sa puso ko, iyon ang dahilan kung bakit napakahalaga ng pakikinig sa mga matatandang tagapagsalaysay. Pagkatapos ng lahat ng nabasa at narinig ko, nananatili sa akin ang impresyon na ang 'gabun-an' ay hindi simpleng mito lang — ito ay salamin ng kolektibong takot at pag-asa ng mga komunidad noong mga panahong iyon, at iyon ang nagpapalalim sa bawat kuwentong naitala.

Kapag gabi at malamig ang simoy, madaling makilala ang mga maliliit na palatandaan na sinasabing pag-aari ng isang gabunan. Sa mga kwento ng mga matatanda sa aming baryo, una ko nang napuna ang kakaibang galaw sa mga aso at pusa — tahimik sila, umiilag, o kung minsan ay nagngingitngit lang nang walang dahilan. Madalas ding nawawala ang mga manok o maliliit na alagang hayop sa umaga, may bakas ng dugo o kagat sa paligid ng bakuran. Kung may taong lagi mong nakikitang naglalakad nang hatinggabi, umiwas sa taong nakatingin sa buwan, o palaging may mustang amoy na parang nabubulok ang hangin sa kanyang paligid, bawal ipagsawalang‑bahala iyon. Isa pang malinaw na tanda ay ang kakaibang hitsura ng mata: nagiging mas matingkad o pula kapag nagdilim ang paligid, o parang walang konsentrasyon at para bang ganoon na lang ang titig kapag may bata o hayop na malapit. May mga sinasabi rin na nagiging malamig ang lugar kapag nasa presensya ng ganitong nilalang; nakakaramdam ka ng biglaang panlalabo ng isip at takot kahit walang malinaw na dahilan. Sa personal, napansin ko rin na ang taong pinaghihinalaan ay kadalasang nag-iwas sa liwanag ng araw, at mas aktibo sa gabi — madalas na hindi tumutugon sa normal na pakikipag‑kapwa sa mga kapitbahay. Hindi porket may mga palatandaang ito ay sigurado na aswang; marami ring sakit, kalungkutan, o kakaibang pag-uugali ang maaaring magmukhang palatandaan. Kaya sa amin, simpleng pag-iingat lang ang ginagawa: ilalabas namin ang aso at ilalagay sa loob ang mga manok, magbabantay sa gabi, at ginagamit ang asin, bawang, at iba pang tradisyunal na panangga. Sa huli, ang pinakanakakapanatag na ginawa ko ay ang makinig sa tsismis pero magtiwala rin sa paningin at sa komunidad — mas ligtas ang sama-samang pagbabantay kaysa takot na nag-iisa.

Sa bawat sulok ng ating bayan, may mga kuwento ng aswang na bumabalot sa ating kultura. Minsan naiisip ko, saan nga ba nag-ugat ang mga ganitong kwento? Ang mga kwentong aswang ay tila hindi lang basta alamat kundi pati na rin isang salamin ng ating kasaysayan at paniniwala. Sa mga lumang bayan, ang mga aswang ay karaniwang inilarawan na mga nilalang na may kakayahang magbago ng anyo mula sa tao patungo sa hayop. Halimbawa, may mga kwento tungkol sa mga aswang na nagiging aso o pusa sa kanilang pang-aatake. Isang magandang halimbawa ay ang mga kwentong naipasa mula sa ating mga ninuno, na ipinapasa sa mga bata sa tabi ng apoy sa ilalim ng mga bituin. Ang kwentong ito ay naglalaman ng mga aral tungkol sa kabutihan at masamang ugali, ginagampanan ang papel ng pagsasabi ng mga gawain ng tao na maaaring humantong sa masamang kapalaran. Nakakaloka rin isipin na ang aswang ay hindi lang isang simpleng karakter. Tinatalakay nito ang mga takot ng mga tao sa hindi kilalang bagay—ang takot sa labas ng ating mga tahanan noong mga panahong walang ilaw, at ang mga pag-aalala tungkol sa masamang loob ng ilan sa ating mga kapitbahay. Kaya't ang mga kwentong aswang ay nagbibigay-diin sa mga uri ng salungatan sa kanila, hindi lang tulad ng good versus evil kundi minsan ay ang pagkababag sa takot sa iba. Dagdag pa, ang bawat kwento ay nagmumula sa ibang bayan at ang mga bersyon ng aswang ay nag-iiba-iba. Iba’t ibang kultura ang lumilikha ng kani-kanilang bersyon, kaya ang aswang ay naging simbolo ng pagkakaiba-iba sa ating lahi. Hanggang ngayon, ang mga kwentong ito ay patuloy na umuusbong at umiiral sa mga bagong anyo ng media, tulad ng mga serye sa telebisyon at mga pelikula na tila nagbibigay buhay muli sa mga kwentong ito, na nagpapaisip sa atin kung paano ang ating kultura at ang mga kwento natin ay nakaugat sa ating pagkatao at pananaw sa mundo.

Habang lumalaki ako sa isang maliit na baryo sa Visayas, palaging may tunog na bumabalot sa gabi na nagpapakulay sa aking imahinasyon: ang matalim na ‘tik-tik’. Sinasabi ng mga lola ko na iyon raw ang palatandaan ng tiktik — isang uri ng aswang na pumipili ng mga bagong silang o buntis na kababaihan. Naalala ko pa kung paano kami nagtatayo ng menor de edad na kampanilya at naglalagay ng asin sa mga sulok ng bahay kapag may naririnig na kakaibang pag-click ng gabi; simpleng paniniwala lang noon, pero dala-dala ng takot at pag-iingat ng komunidad. Ang tunog mismo, ayon sa matatanda, ay may teknikal na panlilinlang: kapag malakas ang ‘tik-tik’ ay malayo pa, kapag tahimik ay malapit na—parang napakamangha pero nakakatakot na hulaan.

Teka, honest na, kapag nagsimula akong maghukay sa usapin ng 'gabunan' at iba pang aswang na lumilipad o nagbabago-bagay sa kwento ng Pilipinas, napansin ko agad na hindi lang isang uri ng manunulat ang sumulat tungkol dito — dami pala, mula sa mga tagapangalap ng alamat hanggang sa mga modernong manunulat ng kathang-isip. Bilang isang nagbabasa ng mga kompilasyon at lokal na etnograpiya, madalas kong binabalikan ang gawa nina Damiana L. Eugenio; marami siyang koleksyon sa 'Philippine Folk Literature' kung saan makikita ang iba't ibang bersyon ng aswang na maaaring katambal ng tinatawag na 'gabunan' sa ilang rehiyon. Kasama rin sa mga nauna at maaasahang pangalan sina Isabelo de los Reyes at Maximo D. Ramos, na nagdokumento ng mga alamat at nilalang sa iba't ibang probinsya. E. Arsenio Manuel at F. Landa Jocano naman ay nagbigay ng mas malalim na konteksto anthropolohikal — kung bakit at paano umiiral ang mga kuwentong ito sa lokal na kultura. Sa mas modernong panig, makikita mo ang impluwensiya ng mga kuwentong-bayan sa mga nobela at komiks: halimbawang sina Arnold Arre at Dean Francis Alfar ay naglaro sa mga mitolohiya ng bansa sa kanilang mga likha, habang ang mga contemporary horror writers tulad ni Eliza Victoria ay nire-reinterpret ang aswang motif sa makabagong setting. Ang pinakamahalaga sa akin ay ang pagkakaiba-iba ng boses: ang akademiko, ang mangkukwento, at ang Gothic na manunulat — lahat nag-aambag sa buhay na panorama ng 'gabunan' at aswang sa kabuuan.

Nakakaintriga talaga ang alamat ng wakwak — isa ‘yang tipong kuwento na paulit-ulit sinasabi sa gabi habang nakatitig sa bintana. Naiisip ko palagi ang unang beses na narinig ko ang tunog mula sa bakuran: parang pag-alog ng pakpak, ‘‘wak-wak’’, at biglang may malamig na hangin. Sa amin sa Visayas, ganoon nga sinasabing lumabas ang pangalan: onomatopoeic, hinango mula sa tunog na inuugnay sa nilalang. May ilang bersyon: ang wakwak ay aswang na nagiging malaking ibon, o kaya naman isang mangkukulam na naglalakbay sa gabi. May naniniwala ring ipinapalit ng kwento ang mga pangyayaring hindi maipaliwanag ng nakaraan — mga nawawalang sanggol, mga sakit na hindi alam ang sanhi — kaya nilagyan ng katauhan at takot para magbigay-babala. Sumunod ang impluwensya ng kolonisasyon at relihiyon; may mga idinagdag na ritwal at paniniwala para ipagtanggol ang tahanan, tulad ng bawang, asin, at dasal. Personal kong naiintindihan ang wakwak hindi lang bilang halimaw, kundi bilang salamin ng takot ng komunidad sa dilim at kawalan ng kasiguraduhan — isang matandang babala na umiikot pa rin sa mga istorya ng tuwing gabi.

Isang kamangha-manghang aspekto ng kulturang Pilipino ang mga kwentong aswang. Sa mga kwentong ito, ang aswang ay hindi lamang isang simpleng nilalang; ito ay simbolo ng takot, misteryo, at mga hinanakit ng mga tao. Ang aswang, na karaniwang inilalarawan bilang isang nilalang na umiinom ng dugo o kumakain ng laman, ay naglalarawan ng mga panganib na dulot ng mga hindi nakikitang elemento sa ating lipunan. Sinasalamin nila ang mga pag-aalala sa pamilya, kalikasan, at kabuhayan ng mga tao. Habang nagiging popular na ang mga moderno at kung ano ang itinuturing na mas kasalukuyang kwento, mukhang ang mga kwentong aswang ay patuloy na nagbibigay-diin sa mga lokal na paniniwala at pamumuhay. Aking natutunan na ang mga kwentong aswang ay madalas na pumapalit sa mga alat na ito sa ating sariling karanasan. Nakakakita ako ng mga aswang sa mga kwentong nakatago sa mga sulok ng baryo, na kumakatawan sa mga namamayani at hindi magandang sitwasyon. Ang bawat kwento ay may kanya-kanyang mensahe—maaaring ito man ay takot sa mga tao o pagsasalamin ng mga problema tulad ng katiwalian at mga maling ginawang desisyon. Sa mga kabataan ngayon, ang mga kwentong aswang ay maaaring sabayang gampanan ng tradisyonal na mga horror tales at makabagong salin ng masasamang karakter mula sa mga pelikula. Sa ganitong konteksto, ang aswang ay hindi lamang isang karakter kundi isang mahalagang bahagi ng ating kultura na nagbibigay aral at pagninilay sa mga tao. Higit sa lahat, ang mga kwentong ito ay nagtuturo sa atin kung paano tayo dapat maging mapanuri sa ating paligid at mga tao, dahil may mga bagay na madalas nating hindi nakikita. Sa ganang akin, ang mga kwentong aswang ay hindi lamang nakakaaliw na salin ng mga nilalang; sila rin ay ugat ng ating pagkakaunawaan sa nakaraan at hinaharap. Napakahalaga nito lalo na kung isasaalang-alang natin ang mga pagbabago sa ating lipunan. Sa huli, ang mga kwentong aswang ay nagsisilbing paalala na ang takot, kung ito man ay batay sa realidad o kathang-isip, ay bahagi ng ating pagkatao na dapat nating yakapin at pag-aralan.

Isang hindi malilimutan na aspeto ng kulturang Pilipino ay ang mga kwentong aswang na nagbibigay-buhay sa mga lumang alamat at mga kasaysayan. Isa sa mga pinakasikat na kwento ay tungkol sa ‘aswang’ na kumakatawan sa mga nilalang na may kakayahang magbago ng anyo, kadalasang itinatampok na lumilipad sa gabi upang manghuthot ng dugo ng mga nakakatulog. Mahirap kalimutan ang kwento ng ‘aswang’ sa Balete Drive, kung saan sinasabing may mga tao na nakakaranas ng hindi maipaliwanag na takot habang nagmamaneho sa lugar na ito, na pinaniniwalaang tahanan ng isang aswang. Ang mga kwentong ito ay tila umaabot sa ating mga ugat, kasali ang mga pag-uusap sa mga kabataan na nagkukuwento sa mga gabi ng tag-init habang nakaupo sa ilalim ng mga bituin. Kailangan talagang maging maingat, lalo na kapag ang mga kwentong ito ay nagiging dahilan para magtakip ng mga ilaw sa gabi! Pagkatapos, meron din tayong ‘Manananggal,’ na kadalasang inilalarawan na isang babae na may kakayahang hatiin ang kanyang katawan sa itaas at ibaba. Talagang nakakabighani ang kanyang kwento sapagkat ito’y nagsilbing bantayog ng pambihirang takot. Ang kanyang pagkatao at ang kanyang sinisipsip na ugali ay nagpalalim lamang ng ating pagkatakot habang hindi natin namamalayan na tayo palang mga tao ay kadalasang nahuhumaling sa mga kwentong ganito. Palagi ko ring naiisip kung gaano kahirap makahanap ng pahinga sa kagandahan ng ilalim ng buwan sa harap ng mga kwentong ito sa ating pamumuhay. Ang mga kwentong ito ay patuloy na nagbibigay sa atin ng aral tungkol sa ating mga sariling takot at hangarin, kaya kahit pa ito’y tila kabaliwan, isang paraan ito upang maipahayag ang ating pagkamakatao. Kung titingnan ang mas matatandang salin kami sa ibang bahagi ng Pilipinas, tiyak na may mga ibang nilalang silang pinaniniwalaang mas kakaiba tulad ng ‘Tiyanak’ na pinalabas sa mga pelikula at shows noong nakaraan, isang nilalang na siyang nagbabalatkayo bilang isang sanggol na nagiging sanhi ng gulo. Ang mga kwentong ito ay talagang maganda para sa aking paboritong mga pelikula at kwento, dahil hindi lang ito nagahatid sa akin ng takot kundi isa rin itong paraan upang maunawaan ang ating kultura at mga pamana. Sa madaling salita, sa bawat kwento ng aswang ay isang pinto papunta sa ating nakaraan, isang paalala na tayo ay bahagi ng mas malawak na tradisyon, kaya't nakakatulong ito na pagsamahin ang mga tao sa isang mas masiglang komunidad.

Tumalon ang imahinasyon ko nang unang marinig ko ang kuwento tungkol sa bundok na para bang nilikhang perpekto sa mukha ng isang babae — ang alamat ni Daragang Magayon. Ayon sa pinakapayak na bersyon na pinalaganap sa Bikol, may isang napakagandang dalaga na tinawag na Magayon (talagang literal ang ibig sabihin: magandang mukha). Mahal niya ang isang mandirigma — sa ilang bersyon siya'y si Panganoron — ngunit may ibang naghangad sa kanya at nagresulta sa isang bakbakan na nauwi sa trahedya. Mapapako ang katahimikan ng burol nang mailibing si Magayon sa lupa; ayon sa alamat, doon nabuo ang hugis perpektong kono ng Bulkang Mayon bilang kanyang libingan, at ang pagsabog ay sinasabing galaw ng kanyang damdamin. Hindi pareho ang bawat bersyon: may nagsasabing ang nag-away ay nagdulot ng pagkamatay ni Magayon, may iba namang nagsasabing namatay ang kanyang minamahal at nagtatayo ng buntod bilang pugay. Ang mahalagang punto para sa akin ay: ang alamat ay etiyolohiya — paliwanag ng sinaunang tao kung bakit may ganoong hugis at nag-aalsa ang bulkan. Pinagyaman ito ng mga pag-uulat noong panahon ng mga Kastila at ng muling pagsasalaysay ng mga Bikolano sa mga henerasyon, kaya maraming nuances ang naidagdag. Sa madaling salita, ang bulkang iyon ay hindi lang bato't abo sa mata ng mga tao roon: buhay ang kuwento at damdamin ng komunidad, at kapag tumingin ako sa Mayon, lagi kong naiisip si Magayon at ang kanyang malungkot na tula ng pag-ibig at pagkawala.