Ano Ang Pinagmulan Ng Alamat Ng Wakwak?

Nakakatuwang isipin paano lumaki ang aking takot sa gabi dahil sa mga kwento ng ating mga ninuno. Sa palagay ko, ang pinaka-tiyak na pagkakaiba ng 'manananggal' at wakwak ay ang paraan nila ng pag-atake at ang pisikal na anyo. Ang 'manananggal' ay karaniwang inilalarawan bilang babaeng nilalang na natatanggal ang itaas na bahagi ng katawan—may pakpak at lumilipad palayo habang iniiwan ang kalahating katawan sa sahig. Siya ang tipikal na kumakain ng sanggol o laman ng tao sa gabi, at may mga tinatawag na remedyo tulad ng paglalagay ng asin o bawang sa natirang bahagi para hindi siya makabalik bago sumikat ang araw. Samantala, ang wakwak ay mas mahiwaga at regional; parang malaki o mabagsik na ibon o anino na gumagawa ng tunog na "wakwak" tuwing gabi. Sa ibang bersyon, ito ay uri rin ng aswang na hindi naman kailangang maghiwalay ng katawan—lumilipad lang, nagiging malabo o gumagawa ng kakaibang tunog. Mas general ang wakwak bilang tunog-babalaan o malubhang nilalang sa dilim. Personal, kapag naririnig ko ang mga ito sa sine o komiks, naiisip ko agad ang sining at kulturang bumabalot sa takot ng tao—hindi lang monster, kundi babala rin sa mga panganib sa lipunan noon.

Nakakabilib na isipin kung paano nakakabit ang katauhan ng isang lugar sa isang alamat — ganun din ang 'gabunan' na aswang sa aming baryo. Lumaki ako sa kanayunan kung saan ang kuwento ng aswang ay parang hininga ng gabi: hindi mo man nakikita, ramdam mo. May ilang matatanda na nagsasabing ang salitang 'gabunan' ay maaaring nagmula sa ideya ng 'pagkawala' o 'pagkakain' — isang nilalang na kumakain ng buhay o kargada ng tao. Sa tradisyunal na paniniwala, madalas iniuugnay ang ganitong uri ng aswang sa mga kaso ng biglaang pagkakasakit ng mga nanay, sanggol, o mga nawawalang hayop; madaling ipaliwanag ng alamat ang mga trahedya na walang malinaw na paliwanag. Mayroon ding mas malalim na konteksto: bago pa dumating ang mga Kastila, marami sa mga Pilipino ang naniniwala sa mga espiritu at naglalagay ng ritwal para sa proteksyon. Nang dumating ang kolonisasyon at relihiyong bagong dala, ang mga lokal na paniniwala ay naghalo-halo at napalitan ng takot-baka-kinakaroon ng moralizing na paliwanag — ang mga babaeng hindi sumusunod sa normang panlipunan ay minsang nabibintang na aswang. Sa ganitong paraan, ang alamat ay naging instrumento ng kontrol sosyal at pag-stigmatize. Bilang taong lumaki sa gitna ng mga kuwentong ito, nakikita ko na ang pinagmulan ng 'gabunan' ay layered: halong sinaunang animismo, praktikal na pagpapaliwanag sa sakit at pagkamatay, at impluwensiya ng kolonyal na pananaw. Sa kahit anong anyo, ang pinakamalakas na dahilan kung bakit nananatili ang alamat ay dahil nagbibigay ito ng paraan para maintindihan at maproseso ang takot — at pati na rin ang paraan para magkwento sa gabi habang nag-iingat sa mga anak.

Uy, tuwing gabi lagi akong naiintriga sa mga kwento ng 'wakwak' dahil parang ito ang urban legend ng probinsya—pero hindi lang sa isang lugar nanggagaling ang mga kuwentong iyon. Sa palagay ko pinakamalakas ang pagkakakabit ng 'wakwak' sa Visayas: mga isla ng Panay (lalo na sa Iloilo at Capiz), Negros, Cebu, Samar at Leyte. Dito madalas marinig ng mga matatanda ang mga kwento ng nilalang na lumilipad at gumagawa ng tunog na 'wak-wak' tuwing madaling araw. Sa Mindanao rin, may mga bersyon ng parehong nilalang, at minsan nag-iiba ang detalye—may nagsasabing pakpak na tao, may nagsasabing aswang na umaalis ang tiyan o naghihiwalay ang katawan. Kapag pinalalalim mo, makikita mong halos magkakabit ang 'wakwak' sa mas malawak na kategorya ng aswang at manananggal. Kaya kahit magkakaibang lalawigan—Visayas at Mindanao ang nangingibabaw—nagkakaiba rin ang istilo ng pagkukwento. Lagi kong naaalala ang tunog ng mga lola habang inuulit ang mga babala tuwing gabi; nakakabit sa alaala ko ang lamig ng hangin at sindi ng lampara.

Habang naglalaro ako ng ilaw at dilim sa alaala ng mga kwentong-baryo, napansin kong ang 'bakulaw' ay hindi isang iisang bagay lang—ito'y isang koleksyon ng takot at paliwanag na nabuo sa loob ng maraming henerasyon. Sa paningin ko, ang pinakaunang pinagmulan ng alamat ay mula sa mga sinaunang paniniwala ng mga Pilipino na nagpapaliwanag kung bakit nawawala ang tao o hayop, bakit nagkakaroon ng kakaibang sakit, o bakit may mga lugar na tinatawag na delikado. Sa madaling sabi, ang bakulaw ay parang mangkukulam ng kwento: isang katauhan na pinaaangkin sa mga hindi maipaliwanag na pangyayari. May mga antropolohikal na paliwanag din na binigyan ko ng pansin: noong dumating ang mga Kastila, nagkaroon ng paghalo ng mga lokal na mito at mga bagong ideya tungkol sa demonyo at santuwaryo. Nakikita ko dito kung paano ginagamit ang alamat para kontrolin ang takbo ng lipunan—babala sa mga batang di sumunod, paliwanag sa pagkawala ng kabuhayan, o bilang paraan ng pagtuturo ng moralidad. May mga lingguwistikong teorya rin na sinasabi na ang salitang 'bakulaw' ay pwedeng iugnay sa mga salitang nangangahulugang 'maguluhan' o 'hindi maayos ang pag-iisip' sa ilang diyalekto, kaya nagiging malabong halo ng tao at halimaw ang imahe nito. Hindi rin mawawala ang rehiyonal na pagkakaiba: sa Visayas, ang bakulaw ay mas malapit sa anyong dambuhalang tao o ligaw na nilalang; sa Mindanao, may bersyon na kaya ding magbago ng anyo o kumilos bilang espiritu ng gubat. Para sa akin, ang alamat ng bakulaw ay patunay kung paano umiikot ang kolektibong imahinasyon ng tao sa pagharap sa takot—at talaga namang nakakabilib kung paano nakatagal ang kwentong ito hanggang ngayon.

Tumalon ang imahinasyon ko nang unang marinig ko ang kuwento tungkol sa bundok na para bang nilikhang perpekto sa mukha ng isang babae — ang alamat ni Daragang Magayon. Ayon sa pinakapayak na bersyon na pinalaganap sa Bikol, may isang napakagandang dalaga na tinawag na Magayon (talagang literal ang ibig sabihin: magandang mukha). Mahal niya ang isang mandirigma — sa ilang bersyon siya'y si Panganoron — ngunit may ibang naghangad sa kanya at nagresulta sa isang bakbakan na nauwi sa trahedya. Mapapako ang katahimikan ng burol nang mailibing si Magayon sa lupa; ayon sa alamat, doon nabuo ang hugis perpektong kono ng Bulkang Mayon bilang kanyang libingan, at ang pagsabog ay sinasabing galaw ng kanyang damdamin. Hindi pareho ang bawat bersyon: may nagsasabing ang nag-away ay nagdulot ng pagkamatay ni Magayon, may iba namang nagsasabing namatay ang kanyang minamahal at nagtatayo ng buntod bilang pugay. Ang mahalagang punto para sa akin ay: ang alamat ay etiyolohiya — paliwanag ng sinaunang tao kung bakit may ganoong hugis at nag-aalsa ang bulkan. Pinagyaman ito ng mga pag-uulat noong panahon ng mga Kastila at ng muling pagsasalaysay ng mga Bikolano sa mga henerasyon, kaya maraming nuances ang naidagdag. Sa madaling salita, ang bulkang iyon ay hindi lang bato't abo sa mata ng mga tao roon: buhay ang kuwento at damdamin ng komunidad, at kapag tumingin ako sa Mayon, lagi kong naiisip si Magayon at ang kanyang malungkot na tula ng pag-ibig at pagkawala.

Sino nga ba ang hindi mamamangha sa mga alamat ng Pilipinas? Ang alamat ng bakunawa, isang higanteng ahas na sinasabing lumulunod sa buwan, ay mayroong mga ugat sa kulturang Pilipino na umuusbong mula sa mga sinaunang paniniwala at kwento. Sa mga alamat, ikinukwento ang bakunawa bilang simbolo ng mga natural na kalamidad na nagdudulot ng pag-aalala sa mga tao, at madalas itong nauugnay sa mga pag-ulan at mga nagniningning na bituin sa kalangitan. Isang kilalang bersyon ng kwentong ito ay mula sa mga Tagalog, kung saan ang bakunawa ay inilarawan na may malaking tiyan at tumutunghay sa mga buwan ng gabi. Dito, ang kwento ay tila nagsisilbing isang paalala sa mga tao sa kanilang koneksyon sa kalikasan. Bilang isang tagahanga ng mitolohiya, namangha ako sa paraan ng pagkakaugnay ng mga kwento sa ating kultura. Madalas kong i-connect ang mga karakter sa anime, tulad ng mga nilalang mula sa 'Naruto' o 'One Piece', na ang bawat isa ay may sariling kwento at dahilan sa kanilang mga pagkilos. Tend to think na ang bakunawa mismo ay para bang isang mas malaking bersyon ng mga ánimation na ito. Lahat tayo ay may mga hidwaan sa ating realidad o sa ating sariling mundong ginagalawan, at ang bakunawa ay nagsisilbing simbolo ng mga 'reflection' dito. Ang alamat ay kadalasang ginagamit na aral sa mga kabataan tungkol sa halaga ng mga bagay na naririto, kahit na ang buwan ay kadalasang itinuturing na isang simbulo ng mga pangarap at pag-asa. Sa tuwing maririnig ko ang kwentong ito, naiisip ko ang mga kabataan noong panahon ng mga ninuno natin - paano nila pinapanatili ang kanilang mga kwento at pananampalataya, ng sa gayo’y mapanatili ang kanilang kultura at pagkakakilanlan sa kabila ng mga pagsubok na dumarating. Marami sa atin ang bumabalik sa mga ganitong kwento, at ako'y naniniwala na ang mga ganitong alamat ay nagbibigay ng pagkakaisa sa mga Pilipino, kahit na sa ngayon, at nagiging paraan ito upang mas maiparating ang ating yaman ng kultura at kasaysayan. Ang mga lokal na bersyon ng mga alamat ay mayroong sariling mga pagkakaiba, ngunit sa kabuuan, ang tema ng bakunawa ay nag-uugnay sa mga tao, nagpapakita ng kanilang pagnanais na ipagtanggol ang kung ano ang mahalaga sa kanila. Nakakatuwang isipin na ang simpleng kwento ng isang dibuho ay nagbibigay ng panibagong lens sa mga isyu sa ating lipunan, at kahit na ang mga kabataan ngayon ay mas abala sa digital na mundo, ang mga kwento ng ating nakaraan ay patuloy na nagbibigay ng inspirasyon upang tayo ay makafocus sa ating mga pangarap.

Habang binabasa ko ang iba't ibang lumang komiks at kwentong-bayan, napansin kong ang 'pintuan' ay isa sa pinaka-makapangyarihang simbolo na paulit-ulit na binabalik-balikan ng mga manunulat at ilustrador. Sa pinagmulan nito makikita mo ang halo ng oral na alamat at malalim na mitolohiya: sa maraming kultura, ang pintuan o tarangkahan ay simbolo ng hangganan — pagitan ng mundo ng buhay at ng di-kilalang, ng ordinaryo at ng mahiwaga. Mula sa mga kuwentong-bayan ng mga engkanto na may tinatagong pasukan patungong ibang mundo, hanggang sa mga klasikal na nobela tulad ng 'Alice's Adventures in Wonderland' at 'The Chronicles of Narnia', malinaw ang impluwensya: ang konsepto ng portal ay lumilipat mula sa bibig ng mga matatanda patungo sa pahina ng komiks. Sa konteksto ng komiks mismo, nagkaroon ito ng kakaibang pag-ayos: ang biswal na medium ay nagbibigay-daan para gawing dramatiko ang pagbubukas o pagsara ng pintuan — isang simpleng panel lang at ramdam na ang tensyon. Nakikita ko rin ang impluwensiya ng dayuhang pop culture: ang ubiquitous na 'Anywhere Door' sa 'Doraemon', ang surreal na transisyon sa 'Sandman' ni Neil Gaiman, o ang mga pinto sa mga horror comic na nagdadala ng multo o sumpa. Sa Pilipinas, ang tradisyon ng alamat at urban legend ay madaling naghalo sa popular na komiks noong mid-20th century, kaya maraming kuwentong-bayan ang napapansin ang motif na ito. Personal, madalas akong naaaliw kapag nagbukas ang isang pintuan sa komiks — parang may maliit na kilabot at pag-asang sabay. Minsan tandang-tanda ko ang isang lumang komiks kung saan ang pinto ng lumang bahay ay unti-unting nagiging portal sa nakaraan ng isang karakter; doon ko narealize na higit pa sa scare factor, ang pintuan ay instrumento ng naratibo: memorya, pagpipilian, at pagbabago. Kaya palagi kong sinusubaybayan kung paano ginagamit ng mga artist ang pinto — dahil madalas, doon nagsisimula ang totoong kuwento.

Nakakabilib kung paano ang tunog na 'wakwak' nagbago mula simpleng onomatopoeia sa alamat tungo sa isang makapangyarihang simbolo sa modernong pop culture. Noong bata pa ako, takot at hiwaga ang unang kahulugan nito—isang nilalang na sumasagisag sa panganib tuwing gabi. Sa paglipas ng panahon, nakita ko kung paano ginagamit ng pelikula, comics, at social media ang wakwak para ilarawan ang mas malalim na takot: ang kawalan ng kontrol sa kalye, ang pagtatakwil sa mga kababaihan, at minsan pati ang takot sa kakaiba o banyaga. Sa ganitong paraan, nagiging metaphor ang wakwak para sa mga banta na hindi madaling pangalanan—gaya ng karahasan, chismis, o maling impormasyon. May mga pagkakataon ding pinapakita ito bilang isang simbolo ng resistensya: isang nilalang na lumalaban sa modernisasyon o kumakatawan sa mga sugat ng kolonyalismo at urbanisasyon. Nakakatuwa at nakaka-kilabot sabay, pero para sa akin ay mahalaga na tingnan ang wakwak hindi lang bilang halimaw, kundi bilang salamin ng mga takot at isyung panlipunan ng kasalukuyan.

Tuwang-tuwa ako kapag naririnig ko ang iba’t ibang bersyon ng 'alamat ng butiki' sa mga piknik kasama ang pamilya o kapag nagbabasa ng mga aklat-bayan. May mga kuwentong nagsasabing pinaparusahan ang butiki dahil nagnakaw ito ng apoy mula sa mga diyos—kaya raw palaging nagtatago at mabilis kumilos—habang may iba namang nagsasabing ito’y nagkasala laban sa isang tao at pinarusahan sa pamamagitan ng pagputol ng buntot, kaya ngayon nakakapalit na ng buntot ang mga butiki kapag naputol. Sa aking panlasa, ang pinagmulan ng alamat ay halong katutubong paniniwala at impluwensya ng mga dayuhang kuwento na dinala ng mga mangangalakal at mga mananakop. Bago dumating ang Kastila, marami na tayong kuwentong may paliwanag sa kalikasan at pag-uugali ng hayop—mga paraan para turuan ang kabataan at ipaliwanag ang mga bagay na hindi pa naiintindihan. Nang dumating ang mga banyaga, may mga pagbabago sa detalye at aral, pero nanatili ang sentrong ideya: ang alamat ay nagpapaliwanag ng kakaibang katangian ng butiki at nagtuturo ng aral tungkol sa pag-uugali. Higit sa lahat, nakikita ko na ang alamat ng butiki ay buhay na bahagi ng ating kulturang-bayan—hindi lang paliwanag sa pisikal na katangian ng hayop, kundi paalala rin ng ating paraan ng pagtuturo at pag-alala sa nakaraan.

Tuwing gabi, kapag tahimik na ang barrio at humuhuni pa rin ang kuliglig, tumitibok sa dibdib ko ang lumang alamat ng gubat — at sa aking mga labi, nagiging kuwento. Sinasabing nagsimula ang alamat mula sa isang napakalaking pagtitipon ng mga tao at espiritu noong unang panahon: may isang batang mangangalakal na nawala, natagpuan ng isang malaking punong kawayan na parang buhay, at mula noon ay may binhi ng pag-iingat na ibinubuga ng hangin tuwing gabi. Ang mga matatanda raw ang unang nagkwento ng mga aninong naglalaro sa ilalim ng mga ugat, at dahil sa paulit-ulit nilang pag-uusap, ang kuwento ay lumaki — napuno ng mga detalye ng pag-ibig, pagtataksil, at paghihiganti. Habang tumatagal, napaghalo ang katotohanan at pantasya: ang mga tunay na pangyayari tulad ng pagkasira ng kagubatan at paglilipat ng mga tao ay naging mga elemento ng mito. Naging paraan din ito para magturo ng batas ng baryo—huwag mag-iiwan ng apoy, respetuhin ang mga matanda, at huwag pasukin ang dilim nang mag-isa. Mas madaldal ang aking lola sa bawat ulit, kaya sa akin ang alamat ay hindi lang kuwento ng takot; ito rin ang paalala ng ating pinagmulan at ng pananagutan sa kalikasan. Sa huli, kapag nakikinig ako sa hangin na sumisipol sa mga dahon, ramdam ko na buhay pa rin ang alamat sa puso ng komunidad namin.