Kailan Isinulat Ni Lope K Santos Ang 'Banaag At Sikat'?

Nakakatuwang mag-hunt ng ganitong klaseng koleksyon—ito pa ang kwento ko kung paano ko kadalasan hinahanap ang mga gawa ni Ildefonso Santos. Una, sinubukan ko ang mga pangunahing bookstore dito sa Pilipinas tulad ng National Book Store at Fully Booked; madalas may mga bagong reprints o baka kayang i-special order ng staff. Kung walang laman sa shelves, sinisilip ko ang mga university presses tulad ng University of the Philippines Press o Ateneo de Manila University Press, dahil minsan doon lumalabas ang mga akademikong edisyon o compilations na hindi na ipinapalabas sa malalaking chain stores. Pangalawa, lapit ako sa online marketplaces—Shopee at Lazada talaga ang mabilis na panimula, pero talagang nag-ingat ako sa seller ratings at litrato ng mismong libro (edition at kondisyon). Kapag medyo rare, tinitingnan ko rin ang international options tulad ng Book Depository o Amazon—maaari kang makahanap ng secondhand copy o out-of-print edition doon, pero maghanda sa shipping fees at mas mahaba ang delivery time. Isa pang tip na pumapabor sa akin: sumali sa mga Facebook groups o online communities para sa mga book collectors dito sa Pilipinas; may mga nagbebenta o nagpapalitan ng rare titles at minsan mas mababa pa ang presyo. Sa huli, hindi ko pinalalagpas ang mga secondhand bookstores at garage sales kapag nasa siyudad ako—may mga pagkakataong nabibili ko ang lumang koleksyon na hindi ko akalain. Kapag bumili, lagi kong chine-check ang edition, ISBN (kapag available), at kondisyon ng pahina bago magbayad. Mas masarap kapag may kasamang personal na kwento ang nabili mong libro—para sa akin, iyon ang charm ng paglalakad sa mga pahina ng lumang koleksyon.

Tila ba may himig na laging bumabalik kapag binabanggit ang pangalan niya — ganun ako tuwing nag-iisip ng mga linyang inuugnay kay Ildefonso Santos. Mahilig akong mag-ipon ng mga paborito kong pahayag at ilahad ang mga ito kapag nagkwe-kwento kami ng mga kaibigan tungkol sa makatang Pilipino. May ilang linyang palagi kong binabanggit: "Ang wika ang ating tahanan, kaya dapat ito'y pagyamanin," at "Sa simpleng salita nagtatago ang malalim na damdamin." Hindi laging eksaktong bersyon ito ng orihinal na teksto, pero ito ang diwa na madalas na ipinapahayag ng kanyang mga tula at sanaysay na nabasa ko sa koleksyon ng mga lumang publikasyon. Bilang taong lumaki sa palibot ng biblioteka, napansin ko rin ang iba pang linya na umiikot sa mga talakayan ng mga estudyante at guro: "Ang tula ay hindi palamuti lamang, ito'y boses ng bayan," at "Lahat ng sugat ng puso, may natatanging awit na nagpapagaling." Para sakin, ang mga ganitong diwa ang dahilan kung bakit madalas na binabanggit ang kanyang pangalan tuwing pinag-uusapan ang halaga ng wika at kultura sa panuluyan ng modernong buhay. Hindi ko karaniwang binabanggit ang mga pinakatumpak na bersyon ng bawat taludtod pag hindi ko hawak ang orihinal na sipi, pero alam kong ang sentrong tema—pagmamahal sa wika, pagrespeto sa damdamin, at ang papel ng tula sa lipunan—ay hindi nawawala. Sa huli, kapag nagbabasa ako muli ng anekdota tungkol sa kanya o ng mga sipi mula sa kanyang akda, lagi kong nadarama ang init ng isang makata na tahimik na nagmamahal sa bayan at sa maliliit na bagay na bumubuo ng araw-araw na buhay.

Nakakahiya man aminin, pero tuwing binabasa ko ang mga tula ni Ildefonso Santos, para akong bumabalik sa mga simpleng tanong ng pagkabata—kung ano ang tunog ng hangin, lasa ng ulan, at kung paano umiikot ang mundo sa paligid ng munting bahay. Bilang taong tumuturo noon sa mga magkakaibang henerasyon, nakita ko kung paano niya ginawang mabuhay ang Filipino sa paraang hindi artipisyal o malayo sa pang-araw-araw na dila ng tao. Hindi niya itinaboy ang mambabasa sa mataas na retorika; sa halip, ginamit niya ang payak na salita para magtanim ng malalim na damdamin at pag-unawa sa sariling kultura. Sa praktikal na aspeto, mahalaga ang kanyang obra dahil madalas itong nagsisilbing tulay: nag-uugnay ng tradisyonal na anyo at bagong pamamaraan ng tula, at nagpapakita kung paano maaaring maging modern ang panulatan nang hindi sinasakripisyo ang identidad ng wika. Nakikita ko rin ang impluwensya niya sa mga aklat-aralin at sa paraan ng pagre-recite ng tula sa paaralan—iyon mismong pagbigkas na nagbubuhos ng damdamin at memorya. Para sa akin bilang guro at tagamasid, ang pinakamahalaga ay naituro niya na ang Filipino ay hindi lamang para sa sanaysay o opisyal na komunikasyon—ito rin ay tahanan ng malalim na imahinasyon at panitikan, at iyon ang pinakatakbuhan ng kanyang legasiya.

Medyo masalimuot ang kasaysayan ng unang inilathala ni Ildefonso Santos pag titingnan mula sa perspektibo ng isang tagahanga na madalas maghukay sa lumang mga magasin at katalogo. Sa karanasan ko, hindi agad nag-aappear ang isang malinaw na "unang aklat" para sa maraming manunulat ng kanyang henerasyon—madalas na una silang lumabas bilang mga tula o sanaysay sa mga pahayagan at magasin bago maitipon sa isang book-length na koleksyon. Nang sinubukan kong mag-trace ng timeline niya, napansin ko na maraming talaan ang nagre-refer sa kanyang mga unang publikasyon bilang mga pirasong lumabas sa mga periodiko gaya ng 'Liwayway' at ilang unibersidad na journal, at hindi agad isang standalone na aklat. Habang nagbabasa ng mga biograpiya at lumang katalogo sa National Library, nakita ko rin na may pagkakaiba-iba ang pinagtuturok ng bibliographers: ang ilan ay tumutukoy sa isang maagang koleksyon ng mga tula bilang kanyang unang aklat, samantalang ang iba ay tumutukoy sa kanyang unang opisyales na monograph o compilation na nalathala nang mas huli. Personal, naiintriga ako sa prosesong ito—parang naglalaro ng hulaan at pag-assemble ng puzzle ang paghahanap ng unang opisyal na publikasyon. Kung bibilangin ang buong konteksto, mas makatwiran sabihing ang kanyang unang publikasyon na nakilala nang malawak ay mga tula sa mga pahayagan na kalaunan ay naging pundasyon ng kanyang unang book-length na koleksyon. Gusto kong maglaro ng detective pa dito minsan, pero hanggang ngayon ay nananatiling isang maliit na palaisipan na nag-iiwan sa akin ng pagnanais na magbasa pa ng mas marami tungkol sa buhay-panitikan niya.

Isang masasayang kwento ang 'Saiki Kusuo no Psi-nan' na nagsasalaysay ng buhay ni Saiki Kusuo, isang high school student na ipinanganak na may napakalaking kapangyarihan. Hindi tulad ng iba na mahilig sa kapangyarihan at pagkatuklas, ang tanging hangad ni Saiki ay magkaroon ng tahimik na buhay, kaya't madalas niyang pinipigilan ang kanyang mga kakayahan. Ang kwento ay puno ng nakakatuwang pangyayari habang sinisikap niyang makaiwas sa mga komplikasyon na dulot ng kanyang mga kakaibang kakayahan, gaya ng telekinesis at pagbasa ng isip. Minsan, kahit anong gawin niya ay tila hindi siya pinalalampas ng gulo, lalo na kapag kasama ang kanyang mga kaibigan na may kani-kaniyang idiosyncrasies. Ang balangkas ay talagang nakakaaliw, puno ng mga absurd na sitwasyon na nagmumula sa himala ng kanyang kapangyarihan at banal na timing. Napakaganda ng comedic timing sa anime at manga na ito at nakakatuwang makita ang mga karakter sa bawat episode. Ang isang paborito kong bahagi ay kapag nakatagpo si Saiki ng iba't ibang uri ng tao, mula sa kanyang mga kaibigan hanggang sa mga kaklase na puno ng hindi pangkaraniwang ugali. Para bang nagiging mas masaya ang kwento habang pinagtatagpi-tagpi niya ang mga masalimuot na sitwasyon at iniiwasan ang mga hindi kinakailangang atensyon. Salitang puno ng magkahalong saya at tension, tunay na mararamdaman mong ang bawat karakter ay may sariling kwento na bumubuo sa kabuuan. Sa huli, ang 'Saiki K' ay hindi lamang kwento ng isang gagamba kundi kwento ng pagkakaibigan, pagtanggap, at pagbuo ng mga alaala sa kabila ng malaking presión ng kapangyarihan. Ang mga aberya at komedya sa bawat pag-pagdadaanan ni Saiki ay nagdadala ng aliw at katotohanan sa mundong ito, na pinalitan ang ideya ng normal na buhay sa isang nakakaengganyong kwento.

Ang 'K Dash KOF' ay talagang may mga soundtrack na bumabalot sa mga tagpo at damdaming nararamdaman ng mga manlalaro habang sila ay lumalaban. Para sa akin, ang pinakahalatang paborito ay ang 'I'm Sorry' na talaga namang nagbibigay ng husay sa pakiramdam. Ang tono ng boses ay puno ng emosyon at nagdadala ng kakaibang lalim sa bawat laban. Isipin mo, naglalaro ka, tumutok sa screens, ngunit bigla kang mahuhumaling sa mga liriko, na para bang sinisiguro nitong bibitawan mo ang iyong lahat sa bawat laban. Ang bawat nota ay bumabalot sa iyong mundo, nagdadala sa iyo sa isang intense na karanasan. Di ba't nakakatuwang isipin na ang mga soundtrack ay hindi lang pang background music kundi may kakayahang baguhin ang kabuuan ng pagdama sa bawat laban? Sa kabilang banda, may iba pang mga kanta na nagpapakita ng iba’t ibang tema sa laro. Isa pa sa mga paborito ko ay ang 'A Legend in the Making'. Sobrang nakaka-inspire at motivating na tingnan ito habang lumalaban ang mga karakter. Talagang ang mga tunog at musika ay hindi dapat kaligtaan, dahil sila ang mga nagsasalaysay ng mga kwento ng mga karakter, na parang sila mismo ang bumubuo sa isang epic tale. Kaya talaga, every time na naglalaro ako, hindi lang ako nakafocus sa laban kundi sa mga soundtracks na kumakalat sa paligid. Huwag ding kalimutan ang 'Choose Your Destiny' na parang nagdudulot ng adrenaline rush. Sa tuwing nag-e-epic fight scenes, talagang sumasabog ang damdamin. Ang mga dramatic build-up at power chords ay talagang nakaka-imbibe, kaya nais kong ipagsigawan ang bawat pagkilos at pampabilis na sundin ang ritmo ng musika. Ang bawat laban ay para bang isang dance na sinasabay sa mga tunog ng bawat tema, parang ang buhay ng isang manlalaro ay nagbibigay-diin sa mga piraso ng naglalabang mundo. Ang mga soundtrack ng 'K Dash KOF' ay talagang hindi lang mga nota kundi kaluluwa ng laro na bumubuo sa ating mga alalahanin at kasiyahan. Minsan, kahit sa pang-araw-araw na buhay, naiisip ko ang mga kantang iyon at nag-uudyok sa akin na ipagpatuloy ang laban, hindi lang sa laro kundi pati na rin sa mga hamon sa buhay.

Siniguradong maraming fans ang umiinom ng KOF K Dash mula sa mga nakakaakit na disenyo ng kanilang mga karakter na ginagampanan ang mga popular na tauhan mula sa 'The King of Fighters' series. Ang malalakas na laban at nakakaengganyo na gameplay ay nagbigay-daan para sa mga manlalaro na makaramdam ng pakikipagsapalaran sa mga laban na puno ng aksyon. Pati na rin ang pagkakaroon ng malawak na hanay ng mga pag-uugali at istilo ng bawat tauhan, tila nahuhulog ang mga fans sa kagandahan ng mga ito. Kahit na para sa akin, ang mga combo at malalaking atake ay sobrang nakakaaliw, kaya naman maraming nagsisiksik sa mga laro upang matutunan ang mga taktika at makilala ang kanilang mga paboritong tauhan. Kahit sino ay nagkakaroon ng saya sa pakikipaglaro at pakikiisa sa mga karanasan ng bawat karakter sa laro. Kaya ayan, isang malaking bahagi ng dahilan kung bakit sikat ang KOF K Dash sa fans ng anime ay ang nakakaengganyo na sistema ng laban nito. Talaga kasing nakakatuwa ang kalakaran ng mga laban na puno ng mga espesyal na galaw. Ang mga tagafans ay talagang gusto ang pagsali sa mga online na laban kasama ang ibang mga fans. Ang ganitong interaktibong aspeto ay higit na nagpapalakas sa kasanayan at pakikipag-ugnayan sa komunidad. Ang mga paligsahan at rank matches ay isang malaking bahagi ng pamumuhay ng mga manlalaro dito. May posibilidad ding magkaroon ng pag-uusap na umiinog sa bawat laban. Kapag may nag-hit at nagkamali ng espesyal na galaw, ang bawat isa sa mga manlalaro, tulad ko, ay nagtatawanan, at dito nagiging mas masaya ang karanasan. Walang duda na ang pakikipag-ugnayan na ito at ang kakayahang makipagtulungan o makipag-away sa iba't ibang mga karakter ay nagdaragdag ng halaga sa halaga ng KOF K Dash. Para sa akin, ayos lang ang mga pagtaya sa laban "kasi sa huli, tanging ang saya ang mahalaga!

Walang kasing saya ang makakita ng mga kwentong umuusbong mula sa mga sikat na serye na nagtatampok kay Sic Santos! Isang malaking bahagi ng aking pagkahilig sa mga anime at mga komiks ay kinalaman sa kanyang kagila-gilalas na paglikha. Sa totoo lang, ang mga istilo ni Sic ay talagang natatangi at talagang nahuhulog ka sa kanyang mga obra. Isang halimbawa na labis kong pinahalagahan ay ang 'Tale of the Two Stars'. Dito, pinagsama niya ang mga elemento ng romance at drama na talagang bumabalot sa puso at isip ng mga manonood. Ang bawat eksena ay puno ng damdamin at matalim na diyalogo na nagbigay-diin sa mga karakter na kanyang ginuguhit. Ang dami kong natutunan mula sa pagkakaibang paghubog sa bawat tila simpleng elemento na umuusbong sa kanyang mga kwento. Ngunit hindi lang 'Tale of the Two Stars' ang nangunguna. Ang 'Starry Nights' ay isang kwento ring puno ng mga tanawin na tila nagdadala sa atin sa ibang dimensyon. Sa bawat pahina, tila naroon na tayo sa mga masasayang alaala at pagsubok ng mga bida. Talagang nakaka-engganyo kung paano nakakalito at masakit ang mga kwento, at ang galing ni Sic na dalhin ang mga damdamin sa pamamagitan ng kanyang sining. Para sa akin, siya ang isang henyo na hindi lang sa pagsulat, kundi pati na rin sa visual na storytelling na nagbibigay ng kulay sa ating mga imahinasyon. Kaya't kung nagtataka ka kung anong mga serye ang dapat suriin na may kinalaman kay Sic Santos, simulan mo na sa mga nabanggit ko! Napakarami pang iba na tiyak na magpapasaya sa bawat tagahanga na katulad ko. Ang kanyang mga obra ay tunay na may malalim na koneksyon sa mga tagapanood, at tiyak na hindi ka magsisisi sa pagpasok sa mundo ng kanyang sining.