Kailan Unang Nailathala Ang Platero?

Nakakatuwa, dahil sa tingin ko ang pamagat na 'Alas Singko' ay parang maliit na palaisipan na puwedeng tumukoy sa iba’t ibang akda—may mga libro, maikling kwento, o kahit mga self-published na nobela na ginamit ang pangalang iyan. Madalas kapag may tanong na ganito, hindi agad basta-basta ang eksaktong petsa dahil kailangang i-distinguish mo kung aling edisyon o saan unang lumabas: tradisyunal na print mula sa isang publisher, isang independent chapbook, o isang online release gaya ng sa Wattpad o Kindle. Bilang mahilig mag-litrato ng mga lumang libro at mag-browse sa mga library catalog, palagi kong sinisimulan sa copyright page ng mismong aklat; doon kadalasang nakalagay ang taon ng unang publikasyon, at minsan pati unang printing month at location. Kapag wala sa loob ng libro ang eksaktong detalye, madalas akong tumatakbo sa mga online catalogue tulad ng WorldCat, ang National Library of the Philippines catalogue, at Google Books para makita ang bibliographic record. Kung self-published naman, tinitingnan ko ang metadata sa Amazon/Kindle o ang unang upload date sa Wattpad — iyon ang pinakamadaling paraan para makita kung kailan unang lumabas ang bersyon na iyon. May mga pagkakataon ding kailangan mong tingnan ang mga newspaper reviews o launch announcements ng publisher; napakarami kong nahanap na lumang article na naglalabas ng petsa ng book launch na hindi malinaw sa mismong libro. Isa pang tip: huwag kalimutan ang ISBN at colophon — ang ISBN record sa mga database ng ISBN agencies minsan ay may publishing date. At kapag nagpupursige ako, nagche-check din ako sa mga library stamps ng mga secondhand copies o sa publisher archives; maraming maliit na press ang nagro-record ng print runs at release events. Kung nagmamadali ka, ang pinakamabilis na sagot ay: hanapin ang copyright page o ang opisyal na record sa publisher/WorldCat; doon malalaman ang unang publikasyon nang pinaka-tiyak. Para sa akin, ganito ang thrill ng pagsisiyasat ng libro—parang naglalaro ka ng maliit na historical detective, at tuwing makakakita ako ng unang edition kasama ang unang publication date, may kakaibang saya talaga.

Habang nagbabasa ako sa ilalim ng sampalok sa bakuran nu’ng hapon, naalala ko kung paano ako unang nasilayan ang malambing na tula-prosa ng isang aklat na tinawag na ‘Platero y yo’. Ito ay isinulat ni Juan Ramón Jiménez, isang makatang Kastila na ipinanganak noong 1881 at kinilala ng buong mundo, kabilang ang pagkapanalo niya ng Nobel Prize sa Panitikan noong 1956. Sa unang bahagi ng buhay ko, parang basta hayop lang si Platero — isang maliit na asno — pero habang tumatagal, ibang lalim ang lumalabas sa mga pahina: pagmamahal, kalungkutan, at mga munting pagmumuni-muni sa araw-araw. Masarap isipin kung paano nagawang gawing tula ang mga simpleng tanawin ni Jiménez; hindi mabigat, ngunit mala-musika ang daloy. Ako mismo, tuwing binabalikan ko ang ilang sipi, nagiging bata ulit ang damdamin ko: tahimik, mapagmasid, at nakakaramdam ng pananabik sa mga simpleng detalye ng buhay. Kung naghahanap ka ng mahinahon at nakakaalalang basahin na may pusong kumakanta, tandaan mo ang pangalan ni Juan Ramón Jiménez at ang kanyang malambing na obra ‘Platero y yo’. Natapos ko ang hapon na iyon na may ngiti, dala ang amoy ng lumang papel at bango ng alaala.

May hawig siyang lihim na hindi mo agad malalaman: para sa akin, ang 'Alamat ng Araw at Gabi' ay hindi isang librong may malinaw na petsa ng unang paglalathala dahil ito ay isang kwentong-bayan na umusbong sa bibig ng maraming henerasyon. Bilang mahilig sa lumang kuwento, napansin ko na ang mga ganitong alamat ay karaniwang ipinapasa nang pasalita bago pa man ito dumikit sa papel. Maraming bersyon ang umiiral depende sa rehiyon at nagsimulang lumabas sa mga koleksyon ng mga kuwentong-bayan at school readers mula huling bahagi ng ika-19 na siglo hanggang sa ika-20 siglo. Ibig sabihin, wala talagang iisang orihinal na taon o may-akda na pwedeng ituro — iba-iba ang naitala sa iba't ibang akda at anthology habang unti-unting naitala ng mga tagapagtipon ng alamat. Kung naghahanap ka ng partikular na naka-print na bersyon, madalas makikita iyon sa mga aklat pambata o sa mga koleksyon ng mitolohiya na inilathala noong 1900s, at marami ring modernong adaptasyon hanggang ngayon. Personal, gusto ko ang ideya na ang kwento ay nabubuhay dahil patuloy itong nire-relate ng tao, hindi lamang dahil sa isang petsa ng paglalathala.

Nakakatuwang isipin kung paano ang simpleng kwento ng kalikuhan at katarungan ay naging bahagi ng kolektibong alaala natin — para sa akin, 'Ang Pagong at ang Matsing' ay hindi lang pambatang kuwentong-bayan kundi isang piraso ng kulturang umusbong mula sa pasalitang tradisyon. Bilang malikot na mambabasa ng mga lumang kuwentong Pilipino, lagi kong sinisiyasat kung saan unang lumabas ang mga ito sa nakalimbag na anyo: karamihan ng mga sanggunian at mga lumang edisyon ay nagsasabing unang nailathala ang kwentong ito sa magasin na 'Liwayway', bilang bahagi ng seryeng 'Mga Kuwento ni Lola Basyang' ni Severino Reyes. Yun ang tradisyunal na pagkilala na makikita sa maraming koleksyon at reprint na lumabas noong unang bahagi ng ika-20 siglo. Pero hindi rin maikakaila na ang pinagmulan ng mismong kwento ay mas matanda pa at hango sa pasalitang panitikan — kaya kapag sinabing "unang nailathala," kadalasan ang tinutukoy ay ang unang naka-imprintang bersyon na kumalat sa maraming bahay at paaralan. Maraming aklatang pambata at koleksyon ng kuwentong-bayan ang muling naglathala ng bersyon-bersyon, at doon lumakas ang pagkakakilanlan ng kwento bilang bahagi ng corpus ng mga alamat at pabula sa Pilipinas. Sa pang-araw-araw kong pakikipagkwentuhan, inuugnay ko ang usaping ito sa halaga ng pag-iingat ng lumang teksto: kahit anuman ang eksaktong unang paglathala, malinaw na ang paglaganap ng 'Ang Pagong at ang Matsing' sa 'Liwayway' at sa iba pang publikasyon ang nagpatibay sa katanyagan nito hanggang sa ngayon, kaya naman patuloy kong binabahagi ito sa mga bagong henerasyon bilang magandang halimbawa ng karunungan at pagkukunwari.

Tuwing binubuksan ko ang pahina ng 'Platero y yo', parang tumitigil ang oras at napupuno ang puso ko ng payak na pananabik at lungkot. Ang pangunahing tema na laging nangingibabaw para sa akin ay ang malambing na pagkakaibigan sa pagitan ng nagsasalaysay at ng asno, Platero — isang uri ng malumanay na pag-alala sa inosenteng pakikipagkapwa. Hindi lang ito kuwento tungkol sa hayop; isa itong meditasyon sa kahinaan at kagandahan ng buhay sa bukid, kung saan ang maliliit na detalye ng araw-araw ay nagiging saksi sa pagkatao. Binibigyang-diin din ng akda ang mortality at ang malabo, malumanay na paglipas ng panahon. Sa bawat paglalarawan ng balahibo ni Platero, sa bawat paglalakad at pagtigil nila, nararamdaman ko ang nostalhikong pangungulila at ang pagkilala na ang lahat ng buhay ay panandalian. May halo ring pagtanggi sa kalupitan ng tao at isang pag-ibig sa kalikasan; ang may-akda ay parang bumubulong na alagaan at pahalagahan ang mga payak na nilalang sa ating paligid. Sa huli, para sa akin, 'Platero y yo' ay paalala na dapat tayong magpakatotoo sa damdamin, pahalagahan ang simpleng kasiyahan, at harapin ang pagkawala nang may pagkamaunawain. Laging umuukit ito ng malambot na emosyon sa puso ko at iniwanan ako ng katahimikan na maganda pang sariwain.

Nakakatuwa isipin na may pinag-ugatang simpleng strip na naging pundasyon ng buong industriya ng komiks sa Pilipinas — para sa akin, mahirap hindi maging emosyonal kapag iniisip ang simula nito. Ang pinakakaraniwang itinuturo na unang kilalang komiks sa Tagalog ay ang 'Kenkoy', isang comic strip na unang lumabas sa pahayagang 'Liwayway' noong 1929. Karaniwang binabanggit sa mga talaang pangkasaysayan na si Romualdo Ramos ang nagsulat ng mga kuwento at si Tony Velasquez naman ang nagsilbing cartoonist na nagbigay-buhay sa karakter; dahil dito madalas na binibigyan si Velasquez ng titulo bilang ama ng Philippine comics.\n\nBilang isang taong lumaki sa mga lumang magasin at nagkulong minsan sa kuwarto para lang balikan ang mga lumang pahina, naiintindihan ko kung bakit napakalaki ng naging impluwensya ng 'Kenkoy'. Hindi lang siya nakakatawa — representasyon siya ng bagong paraan ng pagsasalaysay sa wikang Tagalog na madaling maunawaan ng masa. Nagsimula ang mga comic strips na ito bilang regular na bahagi ng mga magasin, at dahil sa popularidad nila na-expand ang medium hanggang sa mga paperback komiks at full-length serialized na mga kuwento noong dekada 30 at 40.\n\nAng idinulot ng paglabas ni 'Kenkoy' ay hindi lamang isang tauhan o biro; nagbukas ito ng pinto para sa mga mang-aalay ng kuwento, ilustrador, at tagapamahala ng publikasyon na makita ang potensyal ng komiks bilang paraan ng masa-komunikasyon at libangan. Mula roon lumitaw ang mga susunod na henerasyon: mga artistang tulad nina Francisco V. Coching at Mars Ravelo, na nagpalawak pa ng sakop ng genre papunta sa mga adventure, drama, at super-heroic na kuwento. Personal, nakakatuwang isipin na ang napakalawak at makulay na tanawin ng komiks ngayon ay may pinagmulan sa isang simpleng strip sa 'Liwayway' noong 1929 — isang maliit na piraso ng papel na tumunog ang resounding echo sa maraming dekada ng malikhaing paglikha.

Tuwing binubuklat ko ang 'Platero y yo', ang unang talinghaga na agad kumakapit sa isip ko ay ang pambungad na linyang ito: 'Platero es pequeño, peludo, suave; tan blando por fuera, que se diría todo de algodón.' Sa simpleng paglalarawan ng may-akda, buhay na buhay ang imahe ng isang maliit at malambot na asno — parang mahahaplos mo siya kahit nakalimbag lang ang salita sa pahina. Isinalin ko ito sa Filipino nang maraming beses sa isip ko kapag nagbabasa: ‘‘Maliit si Platero, mabalahibo, malambot; napakalambot sa labas na tila gawa sa bulak.’’ Ang lakas ng linyang ito ay hindi lang sa imahinasyon kundi sa tunog at ritmo: dahan-dahan, malumanay, at puno ng pagmamahal. Ito ang dahilan kung bakit madalas itong kinukutip sa mga libro, talakayan, at simpleng pag-uusap tungkol sa mga klasikong gawa. Para sa akin, hindi lang ito basta pangungusap; parang paanyaya ito na pumasok sa isang mundong puno ng banayad na pagmamasid at pagninilay. Natatandaan ko pa kapag binasa ko ito sa umaga—may kakaibang katahimikan at aliw na bumabalot, at yun ang tumatak sa puso ko hanggang ngayon.

Sobra akong natuwa nang una kong matuklasan ang kuwento ng 'Pangarap Ko ang Ibigin Ka' dahil parang nagbalik sa akin ang mga lumang magasin ng baryo. Sa pagkakaalam ko, unang lumabas ang kwento na iyon bilang isang serye sa lingguhang magasin na 'Liwayway'—ito ang karaniwang daan noon para sa maraming Tagalog na nobela at maikling kwento. Naaalala ko pa kung paano nagkibit-balikat ang kapitbahay tuwing lumabas ang bagong isyu dahil inaabangan ang susunod na kabanata. Mula sa mga pahina ng magasin, unti-unting kumalat ang kuwento: may mga nag-ipon ng mga lumang isyu para makabuo ng kabuuang libro, at may ilan ding inilathala muli bilang pocketbook ng ilang lokal na publisher. Sa panahong iyon mas malaki ang dating ng serialized publication—parang bawat kabanata ay nagbibigay ng snack sa araw-araw na imahinasyon ng mambabasa. Para sa akin, ang dating at paraan ng paglabas nito ang nagbigay ng espesyal na alindog, hindi lang ang mismong kuwento.

Sobrang interesado ako sa tanong mo kaya nag-ipon ako ng iba't ibang posibilidad tungkol sa 'Laro sa Baga' habang umiikot ang isip ko sa mga karaniwang unang tahanan ng mga malikhaing proyekto. Una, mahalagang sabihin na hindi agad klaro kung ang 'Laro sa Baga' ay tinutukoy bilang laro (video/indie), babasahing kuwento, dula, o komiks — at iba-iba ang usual na unang publikasyon depende sa medium. Para sa mga indie games, madalas unang lumalabas ang mga experimental o maliit na proyekto sa itch.io o sa mga lokal na game jams at festivals. Marami akong nakitang Filipino devs na unang naglalabas ng demo o full release sa itch.io para makakuha ng feedback bago i-port sa Steam o Console. Kung komiks o webcomic naman, kadalasan unang lumalabas ang mga ito sa mga online platform tulad ng Webtoon o Tapas, o sa lokal na komiks market tulad ng Komiket bilang physical zine. Kung ang 'Laro sa Baga' ay isang maikling kwento o nobela, ang tradisyon sa Pilipinas ay ang unang publikasyon sa literary magazines gaya ng 'Liwayway' o sa mga anthology ng mga publishing house tulad ng Anvil o University presses. May mga bagong manunulat ding unang lumalabas sa online literary journals o Facebook pages ng mga grupo. Sa teatro naman, maraming bagong dula ang nagpi-premiere sa mga festival tulad ng Virgin Labfest — isa ring karaniwang unang entablado para sa mga original Filipino plays. Mula sa karanasan ko sa community, madalas malinaw ang rekord: kung game, may itch.io/Steam page; kung komiks/webtoon, may archive o chapter list; kung dula, may playbill o press release mula sa theater company. Hindi ako direktang nagpupunyagi na magbigay ng iisang sagot kung wala akong tiyak na konteksto, pero base sa mga pattern na ito, ang pinakamabuting hula ko ay: kung talagang isang laro ang tinutukoy, malaki ang posibilidad na una itong nailathala sa itch.io o bilang entry sa isang local game jam; kung isang sulatin (nobela/maikling kuwento), posibleng unang lumabas ito sa isang literary magazine o anthology. Kung gusto mo ng eksaktong pinanggalingan, karaniwang makikita mo ang pinaka-solidong ebidensya sa credits page ng proyekto o sa ISBN/store page. Sa anumang kaso, nakakatuwang hanapin ang pinagmulan ng isang likha — parang treasure hunt na nagbibigay ng dagdag na appreciation sa kung paano nagsimula ang paborito mong piraso ng sining.