May Listahan Ba Ng Halimbawa Ng Kasabihan Sa Filipino?

Walang katulad ang mga kasabihang Pilipino pagdating sa pagpapahayag ng mga aral at kaya't galing nito sa ating kultura. Isang kasabihan na lumalabas sa aking isip ay ang 'Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan.' Ang halagang ito ay nagsisilbing paalala sa atin na dapat nating pahalagahan at alalahanin ang ating mga pinagmulan at karanasan. Sa mga kasalukuyang henerasyon, madalas kong marinig ito mula sa mga matatanda sa aking pamilya, lalo na kapag may nagsasagawa ng mga desisyon na tila kalimutan ang kanilang mga ugat. Napagtanto ko na sa aking paglalakbay sa anime at komiks, marami akong nakikilalang characters na nakakaranas ng ganitong aral. Halimbawa, si Naruto mula sa 'Naruto' ay patuloy na naglalakbay, kung saan ang kanyang mga alaala sa mga nagturo sa kanya ay guides sa kanyang pagsisikap na maging Hokage. Isa pang halimbawa ng kasabihan na tumutukoy sa mga pananaw ng Pilipino ay ang ‘Kapag naubos na ang mga paasang, nahihirapan ka ng mahuli ang iyong araw.’ Sinasalamin nito ang ideya na ang sobrang ipon ng mga pangarap at mga plano, pero wala tayong ginagawang hakbang upang makamit ito, ay wala ring saisay. Sa mundo ng mga laro, madalas kong makita ang mga characters na may mga quests na naiwan sa daan. Mga karakter na ibabaw sa kanilang pangarap na walang aksyon. Ang mga kwentong ito ay nagdadala ng mga aral na ito sa harapan, na nagpapabalik sa akin sa kasabihang ito tuwing may pagkakataon. Huli, hindi ko maaaring kalimutan ang 'Ang hindi marunong lumamang ay hindi makakain.' Simple ngunit may lalim na mensahe ito tungkol sa pagsisikap at tiyaga. Sa bawat laban at tagumpay sa aking mga paboritong karakter sa anime, mula kay Goku sa 'Dragon Ball Z' hanggang kay Deku sa 'My Hero Academia', palaging may mga sandaling ipinapakita na ang pagsusumikap at dedikasyon ay nagdadala ng tagumpay. Ang kasabihang ito ay sinasalamin ang pakikinig ko sa mga kwento at mga karanasan ng mga tao sa aking paligid na nagtutulak sa akin para patuloy na makipagsapalaran sa akin. Nagtuturo ito sa akin na ang mga kasabihang ito ay mga yaman ng ating kultura na dapat nating ipasa sa susunod na henerasyon.

Bukas ang puso ko kapag pinag-uusapan ang modernong tulang liriko sa Filipino — sobra ang dami ng pwedeng banggitin at iba-iba ang anyo nito. Halimbawa, klasikong panimula ng makabagong tula sa Filipino ang 'Ako ang Daigdig' ni Alejandro Abadilla: simple pero matalas ang boses, isang uri ng liriko na umalis sa matatamis na pananalita patungo sa direktang paglalantad ng sarili. Kasunod nito, malaki ang naiambag nina Virgilio Almario (Rio Alma) at Bienvenido Lumbera sa paghubog ng makabagong himig at tema sa wikang Filipino; marami silang tula na malinaw ang lirikal na tono—personal, pampolitika, at minsan ay tulay sa pambansang salaysay. Sa mas bagong henerasyon, makikita mo rin ang liriko sa mga koleksyon nina Ruth Elynia Mabanglo at Merlie M. Alunan, na nag-iiba sa ritmo at imahe pero pareho ang malakas na damdamin. Para sa akin, nakaka-excite na hindi lang aklat ang nagdadala ng tulang liriko—lumalakas na rin ito sa spoken word at musika. Ang mga kantang tulad ng 'Ang Huling El Bimbo' ng Eraserheads o 'Sirena' ni Gloc-9 ay nagsisilbing modernong tulang liriko rin, dahil ang salita, ritmo, at imahen ay nagtatagpo para maghatid ng malalim na emosyon. Talagang buhay at nag-iiba-iba ang anyo ng liriko ngayon, at masarap tuklasin ang iba't ibang tinig nito.

Nakakatuwang isipin na ang karunungang bayan ng Pilipinas ay puno ng mga salawikain na naglalaro sa wikang Filipino! Ang pinakamalawak na koleksyon ng Philippine Proverbs ay matatagpuan sa website ng ‘FilipinoPod101’, na naglalaman ng daan-daang kasabihan mula sa iba’t ibang rehiyon, kasama ang detalyadong paliwanag sa kultura at konteksto. Halimbawa, ang ‘Nasa Diyos ang awa, nasa tao ang gawa’ ay hindi lamang tungkol sa pananampalataya kundi pati na rin sa pagtitiwala sa sariling kakayahan. Kung gusto mo ng mas akademikong diskurso, ang libro ni Damiana Eugenio na ‘Philippine Folk Literature: The Proverbs’ ay itinuturing na bible sa larangang ito. Naka-arkibo dito ang mga salawikain mula Luzon hanggang Mindanao, na sinuri ayon sa tema—mula sa pagpapahalaga sa pamilya hanggang sa pagiging matiyaga sa buhay. Personal kong natuklasan na ang ilang kasabihan tulad ng ‘Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan’ ay nagbibigay ng malalim na pag-unawa sa identidad ng Pinoy.

Ako’y nakakakuha ng inspirasyon tuwing naririnig ko ang ‘Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan.’ Ito’y hindi lang kasabihan—isa itong buhay na alaala na dapat nating tandaan ang mga taong tumulong sa atin habang umaangat tayo. Isa pa ang ‘Nasa Diyos ang awa, nasa tao ang gawa,’ na laging nagpapaalala sa akin na kailangan nating kumilos para sa ating mga pangarap. Hindi sapat ang dasal lamang; kailangan din ng sipag at tiyaga. Ang mga salitang ito ay nagbibigay ng lakas ng loob kapag nahihirapan ako sa buhay.

Tingnan mo, may ilang karaniwang daglat at shorthand na talagang nakakatulong kapag nag-aayos ako ng reading list para sa isang serye. Kadalasan ginagamit ko ang mga ito para hindi malito kapag may puno ng prequel, sequel, spin-off, at mga espesyal na release. Narito ang mga madalas makita: 'ch.' o 'chp.' para sa chapter (hal. ch. 45), 'vol.' o 'v.' para sa volume/tome (hal. v. 12), 'pt.' para sa part kapag hati ang volume, 'arc' para sa isang story arc, at 'os' o 'one-shot' para sa mga standalone chapters. Mayroon ding 'sp' o 'special' para sa mga espesyal na kabanata, 'ss' na madalas tumutukoy sa short story o side story, at 'omnibus' (minsan 'omn.') kapag pinagsama ang ilang volumes sa iisang librong edition. Kapag nagta-track ako ng read order, nilalagay ko rin ang 'release' o 'rel.' para sa release order at 'chron.' para sa chronological order — malaking tulong lalo na sa series na may prequel na lumabas bago ang pangunahing timeline. Sa mga reprint edition, kadalasan may tag na 'kanzenban', 'bunkoban', o 'shinsoban'—magkaibang format na dapat isaisip kapag gusto mong kumpletuhin ang koleksyon ko.

Isang bagay na talagang naisip ko tungkol sa pagmamahal sa kapwa ay kung gaano ito kahalaga sa ating pang-araw-araw na buhay. Sa '1 Corinto 13:4-7', ipinapakita nito na ang tunay na pagmamahal ay may pasensya at kabaitan. Lagi akong naiimpluwensyahan ng bersong ito, lalo na kapag nakikita ko ang mga tao sa paligid ko na may iba't ibang pinagdaraanan. Hindi madaling mahalin ang iba, ngunit ang pagbibigay ng pasensya at pag-unawa sa kanila ay nagiging daan upang makabawi tayo at maging mas mabuti. Sa mga sitwasyon kung saan ang mga tao ay madalas na nagkakaroon ng hidwaan, ang pagbasa ng mga talatang katulad nito ay talagang nagpapasigla sa akin na magpatawad at lumapit sa kanila na may ngiti at malasakit. Sa 'Mateo 22:39', tinuturo sa atin na mahalin ang ating kapwa na gaya ng ating sarili. Isipin mo ang halaga nito! Madalas tayong nahuhumaling sa ating sariling mga problema, pero kung magagawa nating ilagay ang ating sarili sa lugar ng iba, tiyak na mas magiging sensitibo tayo sa kanilang mga pangangailangan. Parang ito na rin ang silang nagpapalakas sa atin na maging mas mabuting tao. Mahirap ngunit posible. Kapag pinagtutugma-tugma ko ang mga talatang ito, lalo na ang 'Roma 13:10' na nagsasabing ang pagmamahal ay hindi kailanman gumagawa ng pinsala sa kapwa, madalas kong iniisip ang halaga ng pagiging aware sa mga aksyon natin. Ang bawat maliit na bagay, mula sa simpleng ngiti hanggang sa pagtulong sa kakilala, ay may epekto sa ating komunidad. Nagbibigay ito sa akin ng bagong lakas araw-araw, dahil alam kong ang pagmamahal sa kapwa ay hindi lang isang utos kundi isang aktibidad na dapat nating ipatupad. Minsan, nagiging responsable tayo sa pagbuo ng isang mas positibong lipunan. Ang mga talatang katulad ng 'Lucas 6:31' na nagsasabing 'Gawin mo sa iba ang nais mong ipagawa nila sa iyo' ay hindi lang dapat pag-aralan kundi ipamuhay. Naalala ko tuloy ang mga sandaling tumulong ako sa mga kawanggawa, at ang galak na dulot ng mga simpleng pagtulong. Tuwing naiisip ko ang lahat ng ito, abala man ako sa mga personal na pagsubok, naaalala ko ang kahalagahan ng pagmamahal sa kapwa. Mahalaga ang pagmamahal, at ang mga talatang ito ay patunay na ang ating mga aksyon, gaano man kaliit, ay laging may laman na pagmamahal sa ating puso. Kung marami tayong makukuhang inspirasyon mula sa bibliya, tiyak na mas magiging handa tayong mahalin ang ating kapwa parang mga anak ng Diyos.

Isa sa mga paborito kong kasabihan ay ‘Kung ano ang itinanim, siya ring aanihin.’ Parang natural na head-scratcher ang dating sa unang tingin, pero kapag talagang nag-isip ka, lalabas ang kahulugan. Ito ay nagpapadala ng mensahe na ang mga kilos natin ngayon ang magiging resulta sa hinaharap. Kaya kung hilig mo ang bawi-bawi, bakit di ka pa magtanim ng magandang asal? Sa mga tawanan sa mga tambayan, madalas itong ipagsabi ng mga kaibigan kapag ang isa sa amin ay nakagawa ng kakaibang desisyon o pagkakamali. Minsan, nagiging punchline na lang ito kapag ang kaibigan namin ay lagi na lang bumabawi sa isang relationship, na nagiging ”Sige, kung ano ang itinanim mo, ’sana mag-ani ka!” Bataan na naman ang paksa ng mga pinoy na kasabihan, laging may ekstra at sobrang relatable na ‘Walang kapantay ang pagmamahal ng ina’. Uh, tunay na tinamaan dito! Parang alam ng lahat na sa bawat kwento ng pagmamahal na ipinapahayag, di mawawala ang pugay sa ating mga ina. Kaya naman sa bawat pagkakataon na ako ay bumibisita, talagang naglalaan ako ng oras para sa kanya—dahil syempre, siya ang walang sawa na nag nurture sa akin. Kapag nagkukuwentuhan kami tungkol sa mga bata sa barangay, parang di maiiwasang i-highlight ang mga kwento at kasabihang nagpapakita ng pinagdaanan ng mga ina. Ito’y nagdadala ng ngiti habang ang bawat bata ay parang buhay na kwento na nagmula sa puso ng mga ina. Isang kasabihan na nakakaaliw at madalas naririnig sa mga kalye ay ‘Basta’t kasama kita, kahit saan, okay na!’ Sinasalamin nito ang pagkakaibigan at saya na dala ng mga tao sa ating paligid. Hindi ito nalalampasan sa mga bwelta ng mga kabataan, lalo na kapag nasa mga biyahe at saya. Madalas ko itong marinig mula sa mga kakilala habang nag-uusap kami tungkol sa mga adventure na pinagdaraanan—na sa kabila ng mga aberya at pagsubok, ang importanteng kasama mo ang mga kaibigan mo, kaya tuloy ang saya. Kakaibang kilig ang dulot nito dahil sa nakakaibang ligaya na dala ng bawat samahan. Sa mga kwentuhan at tawa ng mga barkada, hindi kumpleto ang usapan kung walang ‘Sino ang nauuna sa laban, yun ang panalo’. Parang ang daming laman nito ukol sa buhay at mga karera natin. Madalas marinig habang naglalaro kami ng Mobile Legends o kahit sa mga board games. Ang ibig sabihin nito ay parang may humor sa likod ng kompetisyon, at aminin mo, lumalabas ang tunay na tayo sa mga ganitong sitwasyon. Isang magandang paraan para ipakita ang hindi kasing seryosong pagtingin sa buhay at mga laban natin. Ang mga ganitong hayag na kasabihan ay kulang sa paglalarawan ng ating kultura, pero sa bawat tawanan at bulung-bulungan, nandiyan tayo, nag-aagawan at pumapalakpak sa buhay.

Tara, usapang tunog ng mga patinig! Madalas naiisip ng mga tao na ‘lahat ng patinig ay pareho lang,’ pero sa Filipino malaking epekto ng diin o stress sa isang salita — at pwede nitong baguhin ang kahulugan. Sa madaling salita, ang patinig na may diin ay yung patinig sa pantig na mas malakas binibigkas; sa orthography makikita ito minsan gamit ang mga tuldik tulad ng acute (á, é, í, ó, ú) para ipakita kung aling patinig ang may diin kapag kailangang linawin. Karaniwan sa pang-araw-araw na pagsulat hindi natin nilalagay ang tuldik dahil may patakaran na default na nasa ikalawang pantig (penultimate) ang diin, pero sa diksyunaryo at sa mga leksyon makikita mo ang mga marka para i-highlight ang tunog. Para mas madaling makita, heto ang simpleng halimbawa ng bawat patinig na may diin — ipinapakita ko ang pantig na may diin gamit ang malalaki (caps) para obvious: A — BÁHAY (bahay) kung saan ang unang patinig na 'a' ang malakas; E — MÉDIKO (mediko), doon makikita mong unang pantig na may 'e' ang may diin; I — SÍLA (sila), malinaw na unang pantig ang stressed at ang patinig na 'i' ang tumatanggap ng diin; O — ÓPERA (opera), karaniwang inuulit bilang ó-pe-ra na may diin sa 'o'; U — ÚLAM (ulam), unang pantig ang may diin at ramdam mo ang bigat sa patinig na 'u'. Sa diksyunaryo madalas makikita mo rin ang mga patinig na may akut na tuldik na ganito: á, é, í, ó, ú para ipakita ang stress, lalo na kapag hindi ito sumusunod sa karaniwang penultimate stress at kailangang i-distinguish ang kahulugan. Hindi rin biro ang epekto ng hindi tamang diin — minsan nagkakaroon ng kalituhan sa kahulugan o nagmumukhang iba ang salita. Napapansin ko ito lalo na kapag nagba-basa ako ng mga lumang nobela o lyrics ng kanta; may mga pagkakataong iba ang dating ng linya dahil sa maliit na pagbabago sa diin. Kung nag-aaral ka ng Filipino o nagtuturo, nakakatulong talaga ang mga halimbawa at tuldik para masanay ang tenga sa tamang stress. Sa huli, ang pinakamadaling paraan para masanay ay makinig at magsanay: pakinggan ang natural na pananalita, ulitin ang mga salitang may iba’t ibang stress, at makikita mo agad kung gaano kahalaga ang patinig na may diin sa ating wika. Masaya kasi kapag nare-realize mong kahit maliit na tunog, malaki ang epekto sa ibig sabihin — at ako, laging naaaliw sa mga ganitong detalye ng wika.

Ang Mga Kasabihan, Salawikain, at Sawikaing Pilipino ay mga tradisyonal na ekspresyon ng karunungan na nagmula sa ating mga ninuno. Parang time capsule sila ng kultura—nagpapakita ng mga paniniwala, pag-uugali, at pati na rin ang humor ng mga Pilipino. Halimbawa, ‘Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan’ ay hindi lang tungkol sa pagiging grateful, kundi pati na rin sa pagkilala sa mga taong nakatulong sa atin. Masaya ‘kong isipin na kahit sa modernong panahon, ang mga ito’y relevant pa rin. Ginagamit ko mismo ang ‘Nasa Diyos ang awa, nasa tao ang gawa’ bilang reminder na dapat may effort din ako para magtagumpay. Nakakatuwa rin na may mga Salawikain na puno ng wordplay, tulad ng ‘Bato-bato sa langit, ang tamaan ay huwag magagalit’—simple pero malalim ang dating.

Umaalab ang loob ko kapag napag-uusapan ang sukat sa tula—parang naglalaro ako ng mga titik at tanikala ng himig. Mahilig ako gumawa ng maiikling halimbawa na madaling tularan, kaya heto ang ilang konkretong anyo at sariling bersyon ko na tungkol sa wika. Tanaga (7-7-7-7): Wika’y ilaw sa gabi Bukas ng pinto’t damdamin Habi ng lolo’t ina Awit ng ating naninimdim Awit (12 taludtod bawat linya, karaniwang 4 taludtod sa isang saknong): Wika ng bayan, dala mong alaala sa puso at isip; ikaw ang tula't awit na hindi nawawala. Ikaw ang tinig ng bukid at lansangan, sinulid ng sipag sa umaga ng paggising. Ikaw ang buklod namin sa pagtawid sa unos, ikaw ang pangalan na inuukit sa pag-asa. Sa bawat letra'y buhay, sa bawat tunog ay buhay na umiikot at nagliliwanag sa gabi. Pinipilit kong panatilihing malinaw ang sukat kapag gumagawa: kung tanaga, bilangin ang pantig ng bawat linya; kung awit o korido, tiyakin ang 12 o 8 na pantig. Mahirap sa umpisa pero sobrang satisfying kapag tumutugma ang ritmo at kahulugan—parang nagkakaroon ng panibagong kantang tumutugon sa ating pagkakakilanlan. Lagi akong nag-iingat na ang laman ng tula ay tumutukoy sa wika—kung bakit mahalaga, paano ito inaalagaan, at paano natin dinidikit ang mga alaala nito sa ating pang-araw-araw na buhay.