Sino Ang Orihinal Na May-Akda Ng Alamat Ng Bayabas?

Sobrang nostalgic ang tunog ng pamagat na 'Ang Matsing at ang Pagong' para sa akin — tuwing naririnig ko ito bumabalik agad ang alaala ng mga kuwentong pambata. Kung titingnan ang pinagmulan, ang orihinal na may-akda ng kuwentong ito ay hindi isang modernong Pilipinong manunulat kundi bahagi ng mas malawak na koleksyon ng mga alamat: ang ‘‘Panchatantra,’’ isang sinaunang koleksyon ng mga pabula mula sa India na tradisyonal na iniuugnay kay Vishnu Sharma. Siya ang karaniwang binabanggit bilang nagsimula ng mga kuwentong iyon sa layuning magturo ng katalinuhan at etika sa mga prinsipe. Bilang isang taong lumaki sa mga lokal na bersyon, mahalaga ding pansinin na ang naging 'Ang Matsing at ang Pagong' sa Pilipinas ay produkto ng mahabang oral tradition at maraming adaptasyon. Ibig sabihin, walang iisang modernong Pilipinong may-akda na orihinal na lumikha ng kuwentong ito; sa halip, ito ay ipinasa at inangkop ng maraming tagapagsalaysay hanggang sa maging pamilyar sa atin ngayon. Gustung-gusto ko ang ganitong klase ng kwento dahil nagpapakita ito kung paano nabubuhay at nagbabago ang mga tradisyon sa paglipas ng panahon.

Talaga namang kahali-halina ang mga alamat ng halaman sa atin — pati ang alamat ng bayabas ay lumalabas na mula sa malalim na tradisyon ng pasalitang kuwento. Sa karanasan ko, walang iisang dokumentong makikilala bilang eksaktong "unang" tala sapagkat ang kuwento mismo ay umiiral muna sa bibig ng mga katutubo: mga lola at lolo, mga mangkukuwento sa plaza, at mga ritwal na naglilingkod para ipaliwanag ang pinagmulan ng halaman. Ibig sabihin, ang pinagmulan ng talaan ay oral bago naging nakalimbag. Sa pagsusuri ng mga koleksyon ng kuwentong bayan, makikita mong ang unang nakalimbag na bersyon ay lumitaw lamang noong sumunod na mga henerasyon nang magsimulang itala ng mga manunulat at folklorist ang mga naririnig nilang alamat. Mga nagkolekta tulad nina Isabelo de los Reyes at, mas kilala sa mas modernong panahon, Damiana L. Eugenio, ang nagbigay-daan para manatili ang iba't ibang bersyon ng 'Alamat ng Bayabas' sa mga aklat at anthology. Kaya, mas tumpak sabihin na ang alamat ay unang naitala sa bibig ng komunidad at saka nilipat sa papel ng mga lokal na tagakolekta at mananaliksik.

Nakakatuwa kapag napag-uusapan ang 'Alamat ng Bayabas'—parang laging may bagong sangkap na lumalabas depende sa nagsasalaysay. Sa personal, napansin ko na wala talagang iisang opisyal na bilang ng bersyon; iba-iba ang paraan ng pagkuwento sa bawat rehiyon at pamilya. Sa mga aklat at koleksyon ng mga alamat, madalas nilang itala ang tatlo hanggang limang malalaking variant bilang "kilala", pero kapag pinagsama-sama ang mga lokal na bersyon, umaabot ito ng mas maraming variant dahil sa pag-aangkop sa kultura at aral. Halimbawa, may bersyon na mas malungkot at may temang sakripisyo o pagdadalamhati; may iba na nakatuon sa pagtuturo ng pagiging masunurin o pagkakaibigan; at may mga simpleng paliwanag lang kung bakit nagkaroon ng bayabas—parang bataang curiosity ang sentro. Bukod pa rito, ang ilang manunulat ng folklore ay naglalagay ng pinagkamukhang magkakahawig na bersyon bilang magkahiwalay na entries, kaya nag-iiba ang bilang depende sa pagkolekta. Sa madaling salita, kung maghahanap ka ng eksaktong numero, mas maingat kung sasabihin mong may "tatlo hanggang limang kilalang bersyon" sa pangkalahatan, ngunit tandaan na ang oral tradition ay buhay—patuloy itong dumadami at nag-iiba. Ako, na nahilig mag-ipon ng mga kwento, mas natuwa dahil bawat bersyon ay nagdadala ng kakaibang lasa ng kultura at emosyon.

Sarap isipin kung paano lumisan ang kuwentong-bayan sa bibig ng matatanda hanggang sa pumasok sa mga aklat pambata — ganito ang nangyari sa ‘Ang Pagong at ang Matsing’. Wala itong iisang kilalang may-akda; isang tradisyong oral ang pinagmulan nito. Sa akin, bahagi ito ng kolektibong alaala ng mga Pilipino na ipinasa-pasa mula sa isang henerasyon patungo sa susunod, kaya iba-iba ang bersyon depende sa rehiyon at tagapagsalaysay. Marami kong nabasa at narinig na bersyon: may nananamantala na matsing, may matinong pagong, at iba-ibang aral tungkol sa pagkakamkam at pagiging tuso. Hindi lang ito Pilipino—may katulad sa Timog-Silangang Asya at maging sa mga kuwentong mula sa India at Indonesia. Dahil sa ganitong malawak na pinagmulan, mahirap magtalaga ng isang “orihinal na may-akda.” Kaya kapag tinanong ako kung sino ang sumulat, lagi kong sinasagot na ito ay gawa ng kolektibong imahinasyon ng taumbayan; pinagyaman ng mga tagapagsalaysay at kalaunan ay isinulat ng maraming manunulat at inilarawan ng iba’t ibang ilustrador para sa mga aklat pambata.

Ako'y mahilig magkuwento tuwing gabing tahimik sa probinsya, at isa sa paborito kong ulit-ulitin ay ang bersyon ng 'Alamat ng Bayabas' na sinasabing ipinapasa-pasa sa aming nayon. Sa bersyong iyon, ang mga pangunahing tauhan ay: isang mag-asawang magsasaka na may simpleng buhay, ang kanilang anak na madalas maglaro sa bakuran at unang nakakita ng kakaibang bunga, at ang espiritu o diwata ng puno ng bayabas na may malaking papel sa pagbabago ng kapalaran ng pamilya. Minsan may karagdagang karakter tulad ng kapitbahay na gahaman o isang matandang babae na may pagmamahal sa kalikasan. Sa ilang bersyon, mismong ang bayabas ang itinuturing na bida—hindi lang bilang prutas kundi bilang simbolo ng kakayahang magturo ng leksyon. Kapag inaawit ko ang kwento, inuuna ko palaging ang damdamin: kung paano nagbago ang relasyon ng pamilya dahil sa maliit na pangyayari at kung paano nagpakita ang diwata ng kabutihan o hustisya. Para sa akin, ang mga tauhan ay hindi lang simpleng papel; sila ay representasyon ng pagkabuti, kasakiman, at kababalaghan na laging kumikislap sa matatanda at bata sa paligid namin.

Sobrang nakakatuwa isipin na ang sagot sa tanong na 'Sino ang orihinal na may-akda ng ‘Panchatantra’?' ay parang naglalaman ng kaunting misteryo at alamat. Tradisyonal na iniuugnay ang pagkakalikha ng ‘Panchatantra’ kay Vishnu Sharma, isang guro na sinasabing gumawa ng koleksyon para turuan ang ilan niyang prinsipe ng practical na karunungan at politika gamit ang mga pabula ng mga hayop. Sa maikling balangkas na iyon, si Vishnu Sharma ang nagsisilbing frame narrator — nagkukwento at nagbibigay ng aral — kaya siya ang madalas na itinuturing na may-akda sa maraming klasikong talaan. Pero, hindi ako naniniwala sa sobrang simpleng bersyon. Malalim ang pinanggalingan ng mga istoryang nasa ‘Panchatantra’—marami sa mga ito ay hango sa mas matandang tradisyon ng bibigang kuwentuhan. Maraming iskolar ang nagsasabi na ang teksto mismo ay compilation o koleksyon ng mga kuwentong oral at na maaaring in-edit o pinaayos ni Vishnu Sharma o ng mga sumunod na editor. May iba’t ibang bersyon sa India at sa ibang bansa, at dahil sa ganitong proseso, mahirap sabihing may isang 'orihinal' na manuscript na gawa lamang ng isang tao. Bilang mambabasa, ang gusto ko rito ay hindi lang ang pangalan ng may-akda, kundi ang paraan ng paglipat-lipat ng kwento sa kultura at panahon. Ang impluwensya ng ‘Panchatantra’ — mula sa Sanskrit hanggang sa Persian at Arabic na naging ‘Kalila wa Dimna’ — ay nagpapakita na ang tunay na may-akda ng mga kuwentong ito ay marahil ang kolektibong imahinasyon ng maraming taong nagkuwento sa loob ng mga siglo. Sa huli, masarap isipin na binubuo ito ng maraming kamay at tinig, at yan ang dahilan kung bakit buhay pa rin ang mga aral nito ngayon.

Habang inuukit ko sa isip ko ang mga lumang kuwentuhan ng probinsya, palagi kong naaalala na ang 'Alamat ng Sampaguita' ay hindi obra ng iisang tao lang na madaling matukoy. Sa aking pagdalo sa mga pagtitipon at pagbabasa ng mga lumang koleksyon, napansin ko na ang kuwento ay nagmula sa tradisyong pasalita—mga ninuno nating nag-uusap habang nagbuburda, nagbabantay ng mga hayop, o naglalakad pauwi. Dahil doon, walang eksaktong may-akda ang maaaring italaga bilang “orihinal”. Ito ang klase ng alamat na dahan-dahang nabuo, nagbago, at nagkaroon ng sari-saring bersyon sa paglipas ng panahon. Masarap isipin na dahil maraming bersyon, nagiging buhay ang kuwento: may mga babasahin na nagpapakita ng pag-ibig at sakripisyo, may iba namang nagpo-focus sa sanhi kung bakit mabango ang sampaguita o bakit puti ang mga petal nito. Sa ilang komunidad, ang sampaguita ay mistulang simbolo ng kababaang-loob at katapatan; sa iba, konektado ito sa mga kuwento ng magkasintahan o pagkabiyuda. Dahil sa ganitong dinamika, marami ring manunulat, guro, at tagapagsalin ang nagsulat at nag-retell ng alamat para sa mga aklat-panulaan at grade school readers—pero sila ay reinterpretasyon, hindi ang orihinal na tagapagsulat. Bilang taong mahilig sa mga kuwentong bayan, pinapahalagahan ko ang ideya na ang tunay na may-akda ng alamat ay ang komunidad mismo—ang mga nagbahagi at nagpalaganap nito sa pamamagitan ng mga henerasyon. Iyon ang nagbibigay-buhay at kulay sa bawat bersyon, at iyon din ang dahilan kung bakit masarap pakinggan ang bawat pagbabago sa bawat sulok ng bansa.

Nakakatuwang tanong iyan—talagang naglalaro sa isip ko kung ano ang ibig sabihin ng 'orihinal' sa konteksto ng mga nilalang tulad ng sarangay. Sa totoo lang, walang iisang may-akda ang maaaring i-credit sa paglikha ng sarangay dahil ito ay produkto ng oral na tradisyon ng Pilipinas. Lumaganap ang mga kuwento tungkol sa sarangay sa iba't ibang rehiyon at baryo, kusang naipapasa mula sa matatanda papunta sa mga kabataan. Ang anyo at katangian nito nag-iiba-iba depende sa lalawigan: may nagsasabing makapangyarihan itong nilalang na may mga katangiang hayop, habang ang iba nama'y naglalarawan nito bilang bahagi ng epiko o alamat. Kung nagbasa ka ng mga pinagsama-samang bersyon, mapapansin mong initala at sinuri ng mga folkloristang tulad nina Damiana L. Eugenio, na may koleksyon na 'Philippine Folk Literature', ang iba-ibang variant. Pero tandaan, ang pinagmulan ng sarangay ay hindi gawa ng isang tao lang—ito ay kolektibong pagbuo ng maraming komunidad sa paglipas ng panahon, at iyon ang natatanging ganda ng mga alamat natin.

May naaalala akong gabi na nagkukwentuhan kami sa ilalim ng puno ng bayabas — doon ko unang narinig ang iba't ibang bersyon ng 'Alamat ng Bayabas' mula sa magkakaibang kapitbahay. Sa Luzon, napaka-dynamic ng pagkakaiba: sa ilang lugar, ang kuwento ay tungkol sa mag-asawang tamad at sakim na pinarusahan ng diwata, kaya ang bayabas ay naging simbolo ng pagkakamali at aral na huwag magbalewala sa gawaing-bahay. Sa ibang bersyon, babae ang bida na nag-alay ng sarili para sa anak o nagnanais ng kagalingan, kaya mas malambing at mapagmalasakit ang dating ng prutas. Ang wika at detalye rin iba-iba: may mga bersyon na gumagamit ng mga salitang Tagalog na pamilyar sa Maynila, may Kapampangan ang tono at mas malarawang elemento ng lugar, at may Ilocano na mas tuwiran at diretso ang moral. Minsan ang sanhi ng pagbabago — sumpa, pag-ibig, o pagpatay — nag-iiba rin. Kaya kapag ikinukumpara ko ang mga bersyon, hindi lang isang alamat ang pinag-uusapan kundi isang koleksyon ng lokal na paniniwala, pang-araw-araw na buhay, at kung paano ginawang salamin ng komunidad ang isang simpleng prutas.

Nagugustuhan ko talaga ang mga alamat na may kakaibang halo ng lungkot at hiwaga, at 'yung 'alamat ng bayabas' ay isa sa mga paborito ko. Sa praktikal na sagot: malamang na wala talagang iisang punong bayabas na maaaring i-verify bilang eksaktong pinagmulan ng buong alamat. Ang mga alamat ay karaniwang oral tradition—nag-iiba-iba depende sa bayan, ang nagpasa, at ang panahon. Dahil rito, maraming lugar ang maaaring mag-angkin ng kanilang 'punong bayabas' bilang inspirasyon o sentro ng kwento, pero mahirap patunayan kung alin ang orihinal. Bisitahin mo ang mga lokal na saksi at mga lumang residente—may mga komunidad na nag-aalaga ng luma nilang puno at ipinagmamalaki ito bilang bahagi ng kanilang kultura. Personal kong naranasan magtungo sa isang maliit na baryo na ipinagmamalaki ang kanilang punong bayabas; hindi nila mapatunayan na 'yun ang mismong puno mula sa kwento, pero ramdam mo ang koneksyon ng tao sa puno, ang mga kuwento ng pag-ibig at pighati na iniuugnay natin sa isang halaman. Sa huli, mahalaga ang kabuluhan ng alamat sa kultura kaysa sa literal na ebidensya ng isang puno.