พระพุทธเลิศหล้า รัชกาลที่

ภาพจำของพระพุทธเลิศหล้าดูจะหนักไปทางกวีมากกว่าพระมหากษัตริย์นักรบ ซึ่งเป็นกรอบภาพที่นักประวัติศาสตร์หลายคนต้องถกเถียงกันเสมอ ฉันมองว่าบทบาทด้านวรรณศิลป์ของพระองค์ไม่ใช่แค่เรื่องความงามทางวรรณกรรม แต่เป็นกลยุทธ์ทางวัฒนธรรมที่ช่วยรักษาอัตลักษณ์ของราชสำนักหลังยุคสงครามใหญ่ พงศาวดารและบันทึกชั้นศาลชี้ว่าพระองค์เองทรงมีฝีมือด้านบทกวี และทรงอุปถัมภ์กวีเอกยุคนั้น เช่นการให้การอุปถัมภ์แก่ผู้ประพันธ์ที่ทำงานถ่ายทอดเรื่องเล่าและคติแบบโบราณให้คงอยู่

ประวัติศาสตร์เชิงสถาบันยังสะท้อนให้เห็นว่าการสนับสนุนศิลปะของพระองค์ถูกนำมาใช้เชื่อมความชอบธรรมของราชวงศ์กับประชาชน การอนุรักษ์นิทานพื้นบ้าน การส่งเสริมละครและบทกลอนในราชสำนัก ช่วยให้การปกครองดูมีมิติทางวัฒนธรรมมากกว่าการพึ่งพากำลังทหารเท่านั้น นอกจากนี้บันทึกทางการยังแสดงให้เห็นว่าบริหารราชการบ้านเมืองดำเนินไปด้วยโครงสร้างเดิมที่เข้มแข็ง ผู้สำเร็จราชการและขุนนางชั้นผู้ใหญ่ยังคงทำหน้าที่บริหารความต่อเนื่องของรัฐ

สุดท้ายแล้ว นักประวัติศาสตร์จะแบ่งกันเป็นสองฝักหลัก บางคนย้ำว่าพระองค์เป็นกษัตริย์ผู้มุ่งศิลป์เกินกว่าจะเอาใจใส่การเมือง ในขณะที่อีกพวกมองว่าการส่งเสริมศิลปะคือการสร้างความมั่นคงทางวัฒนธรรม ฉันโน้มไปทางหลังมากกว่า เพราะการดูแลองค์ความรู้ทางวรรณกรรมช่วยให้สังคมเชื่อมต่อกับอำนาจและพิธีกรรมได้ต่อเนื่อง ซึ่งสำคัญพอๆ กับการมีชัยชนะบนสนามรบ

หลายคนอาจคุ้นกับพระนามของ 'พระพุทธเลิศหล้านภาลัย' เป็นชื่อยิ่งใหญ่บนป้ายประวัติศาสตร์ แต่ถ้าลองมองให้ลึกลงไปเขาเป็นมากกว่าแค่กษัตริย์ในบรรทัดของราชวงศ์ ฉันมักจะนึกถึงรัชกาลที่ 2 เป็นผู้ที่ชอบศิลปะและวรรณกรรมมากกว่าการรบ เขาเสด็จครองราชย์ระหว่างปี พ.ศ. 2352–2367 (พ.ศ. ในแบบไทย) และรับช่วงต่อจากราชบิดาในยุคที่ประเทศยังต้องฟื้นตัวจากความปั่นป่วนทางการเมืองและสงคราม

ความน่าสนใจอยู่ที่วิธีที่เขาใช้เวลาเติมเต็มวัฒนธรรมในรั้ววัง เช่นการสนับสนุนกวีและนักดนตรีภายในราชสำนัก ทำให้บทกวีและการร้อยกรองกลับมามีชีวิตใหม่ ผมชอบคิดว่าองค์รัชทายาทคนนี้เป็นเหมือนผู้คงไว้ซึ่งรากวรรณกรรมไทย เพราะในรัชกาลของเขาเห็นการรวบรวมและอนุรักษ์เรื่องเล่าเก่า ๆ รวมถึงการสนับสนุนให้มีการประพันธ์งานที่ใช้ภาษาไพเราะ

สิ่งเล็ก ๆ ที่สำคัญกว่าการเมืองคือภาพลักษณ์ของพระองค์ที่คนทั่วไปพูดถึงกันว่าสงบและมีรสนิยม แม้ราชการจะต้องจัดการกับปัญหาไม่ใช่น้อย แต่จุดเด่นที่ทำให้ชื่อของพระองค์ยังถูกหยิบยกคือการเป็นแม่แบบด้านศิลป์และวรรณกรรม ซึ่งเป็นมรดกที่รู้สึกได้จนถึงยุคต่อมา

บอกเลยว่าการตามหาเรื่องราวเกี่ยวกับพระพุทธเลิศหล้าเป็นการเปิดประตูสู่แหล่งข้อมูลที่หลากหลายและสนุกกว่าที่คิดเยอะ

ผมมักเริ่มจากแหล่งที่เป็นเอกสารหลักก่อน เช่น หอจดหมายเหตุแห่งชาติ ซึ่งเก็บพระราชหัตถเลขา พระราชกฤษฎีกา จดหมายเหตุราชการ และภาพถ่ายสำคัญ ๆ ไว้ให้ศึกษา ถ้าสะดวกเข้าชมแบบออนไลน์หลายแห่งมีระบบสืบค้นดิจิทัลที่ค้นด้วยคำสำคัญหรือปีพุทธศักราชได้ง่าย และถ้าต้องการดูประกาศทางการหรือพระบรมราชโองการ การค้นในฐานข้อมูลราชกิจจานุเบกษาจะช่วยมาก เพราะเป็นหลักฐานทางกฎหมายที่ยืนยันเหตุการณ์ต่าง ๆ ได้ชัดเจน

นอกจากเอกสารหลักแล้ว ผมมักอ่านงานวิชาการและหนังสือประวัติศาสตร์ที่ตีพิมพ์โดยมหาวิทยาลัยหรือสำนักพิมพ์ที่เชื่อถือได้ เพราะนักประวัติศาสตร์จะช่วยจัดกรอบ วิเคราะห์บริบท และอ้างอิงแหล่งต้นฉบับให้ตามต่อได้ง่าย หอสมุดแห่งชาติและห้องสมุดมหาวิทยาลัยมักมีวิทยานิพนธ์และบทความวารสารที่ขุดรายละเอียดเฉพาะเรื่องไว้ละเอียด การไปดูนิทรรศการตามพิพิธภัณฑ์หรือห้องสมุดที่จัดแสดงของเก่าและสิ่งของส่วนพระองค์ก็เพิ่มมุมมองเชิงภาพและความเป็นมนุษย์ให้เรื่องประวัติศาสตร์มีชีวิตขึ้นมา สรุปสั้น ๆ ว่า ผมชอบผสมระหว่างเอกสารทางการกับงานวิชาการแล้วเติมมุมมองจากพิพิธภัณฑ์เพื่อให้เข้าใจภาพรวมของพระองค์มากขึ้น

เคยสงสัยไหมว่าเอกสารหลักที่บันทึกพระราชกรณียกิจของพระพุทธเลิศหล้านั้นอยู่ในเล่มไหน

ฉันมักจะเริ่มต้นจากหลักฐานทางการของราชสำนัก ก่อนอื่นต้องบอกว่า 'พระพุทธเลิศหล้า' คือพระนามของพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 2 ดังนั้นถาใครตามหาบันทึกพระราชกรณียกิจ ย่อมต้องไปดูในบันทึกประจำรัชสมัยที่จัดทำโดยราชสำนัก ซึ่งหนังสือหลักที่มักถูกยกขึ้นมาคือ 'พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์' ฉบับที่ลงรายละเอียดเหตุการณ์ในแต่ละรัชกาล จะมีตอนที่รวบรวมพระราชกรณียกิจ การสถาปนาพระราชพิธี การแต่งตั้งตำแหน่งสำคัญ รวมทั้งเหตุกาณ์ต่าง ๆ ในรัชกาลที่ 2

เวลาฉันอ่านส่วนที่เกี่ยวกับรัชกาลที่ 2 ใน 'พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์' แล้ว มักจะเห็นภาพรวมของการปกครอง ทั้งการส่งเสริมศิลปะวรรณกรรม และการจัดการปกครองภายในเมืองหลวง แม้ว่าข้อมูลบางส่วนจะมาในน้ำเสียงราชสำนัก แต่ก็เป็นจุดเริ่มต้นสำคัญสำหรับการศึกษาต่อและเป็นแหล่งอ้างอิงหลักที่นักประวัติศาสตร์หลายคนยังคงใช้อ้างอิงอยู่เสมอ

ครั้งหนึ่งที่เดินเข้าไปในห้องจัดแสดงใกล้สนามหลวง ความประทับใจแรกคือความสง่างามของชิ้นงานที่เล่าเรื่องรัชกาลเก่าแก่ได้อย่างเป็นรูปธรรม

ฉันมักแนะนำให้คนที่สนใจประวัติศาสตร์อยากเห็นของที่เกี่ยวกับพระพุทธเลิศหล้านภาลัยไปที่ 'พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร' เพราะคอลเล็กชันของที่นี่มีทั้งภาพจิตรกรรมแบบโบราณที่วาดพระบรมฉายาลักษณ์และฉากพระราชพิธี รวมถึงเครื่องประกอบพระราชพิธีและวัตถุโบราณจากยุคราชวงศ์ต้น ๆ ที่สะท้อนรสนิยมศิลปะในรัชสมัยนั้นได้ชัดเจน ไม่นับรวมมุมหนังสือโบราณและคัมภีร์จารึกที่แสดงความเป็นนักปราชญ์ด้านวรรณกรรมของรัชกาลที่ 2

บรรยากาศการจัดแสดงที่เน้นการเล่าเรื่องช่วยให้เข้าใจว่าทำไมยุครัชกาลนี้จึงเป็นช่วงเปลี่ยนผ่านด้านศิลปะและวรรณกรรม ไม่ได้มีเพียงวัตถุศักดิ์สิทธิ์แต่ยังมีงานศิลป์ที่บอกเล่าถึงรสนิยมทางวัฒนธรรม การเดินดูทำให้เห็นมิติของพระองค์ทั้งในฐานะกษัตริย์และผู้ส่งเสริมศิลปะ ซึ่งเป็นมุมที่มักทำให้คนที่ไม่ค่อยอินกับประวัติศาสตร์เริ่มสนใจได้ง่าย ๆ

ในฐานะแฟนนิยายประวัติศาสตร์ที่ชอบอ่านบทกวีปะปนกับการเมือง ฉันมักเห็นนักเขียนหยิบเอาองค์พระราชาลูกผสมระหว่างกวีและผู้ปกครองมาเล่นบทเป็นตัวละครที่มีมิติหลายชั้น ในงานนิยายหลายเรื่องที่ฉันอ่าน รัชกาลที่ 2 ถูกตีความเป็นคนรักศิลปะผู้มีจิตใจอ่อนโยน แต่ต้องแบกรับภาระหนักของราชการและความคาดหวังจากบรรดาขุนนาง ฉากยอดนิยมมักเป็นฉากที่พระองค์นั่งแต่งกลอนในหอคอยกลางวัง ท่ามกลางเสียงกระซิบของราชสำนัก — นักเขียนใช้ช็อตนี้เพื่อขยายความขัดแย้งภายใน: ความปรารถนาอยากสร้างสรรค์กับความจำเป็นต้องปกครอง

การเขียนลักษณะนี้มักเน้นภาพพจน์และภาษา ให้ผู้อ่านสัมผัสถึงความละเอียดอ่อนของกวี-รัชกาลผ่านบทกลอนที่ถูกใส่เข้ามาเป็นชิ้นส่วนของเรื่อง บางครั้งฉากกวีจะทำหน้าที่เป็นกระจกสะท้อนความเศร้า ความเหงา หรือความหวังที่ถูกเก็บงำไว้ของพระองค์ โดยไม่ลงรายละเอียดเชิงเหตุการณ์มาก แต่เลือกใช้บรรยากาศและโทนภาษาเพื่อสื่ออารมณ์ ผลคือผู้อ่านรู้สึกว่าได้เจอคนจริงๆ มากกว่าตัวแทนของสถาบัน และนั่นก็ทำให้การตีความด้านศิลปะ-อารมณ์เป็นหนึ่งในแนวที่ชวนติดตามและอบอุ่นในเวลาเดียวกัน

เล่มที่ลงลึกเชิงประวัติศาสตร์มักจะให้ภาพรวมที่ชัดเจนและมีหลักฐานประกอบ จึงเป็นจุดเริ่มที่ดีถ้าต้องการทำความเข้าใจบทบาทของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทั้งในเชิงการเมือง ศิลปวัฒนธรรม และบริบทระหว่างประเทศ

ถ้าอยากได้หนังสือแบบนี้ ผมมักจะแนะนำให้มองหาเล่มที่ใช้เอกสารหลักฐานจากราชสำนัก เช่น บันทึกการสอน งานหนังสือราชการ และจดหมายเหตุที่อ้างอิงได้ หนังสือประเภทนี้มักใช้ชื่าทั่วไปอย่าง 'ชีวประวัติพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย' ซึ่งจะลงรายละเอียดทั้งด้านนโยบาย ความสัมพันธ์กับชนชั้นนำ และแผนการปกครองในสมัยต้นรัตนโกสินทร์

อีกมุมที่ผมให้ความสำคัญคือเล่มที่มาพร้อมการวิเคราะห์เชิงวรรณกรรม เพราะพระองค์เป็นกวีและผู้สนับสนุนวรรณกรรมอย่างมาก หนังสือที่รวมบทพระราชนิพนธ์พร้อมคำอธิบายเชิงบริบทจะช่วยให้เข้าใจจิตวิญญาณด้านศิลป์ของพระองค์ได้ดีขึ้น ดังนั้นถาจะอ่านชีวประวัติให้ครบ แนะนำให้จับคู่ระหว่างชีวประวัติฉบับวิชาการกับเล่มรวมพระราชนิพนธ์เพื่อได้ทั้งประวัติชีวิตและผลงานทางวรรณกรรม ซึ่งผมมองว่าเป็นการอ่านที่เติมเต็มกันได้ดี

เมื่อพูดถึงงานวรรณกรรมไทยที่กล่าวถึง 'พระพุทธเลิศหล้า' บ่อยที่สุด, ผมมองว่างานประเภทราชพงศาวดารและบันทึกประวัติศาสตร์เป็นเจ้าของตำแหน่งนี้อย่างชัดเจน

ในฐานะคนที่อ่านงานประวัติศาสตร์ไทยบ่อย ๆ ผมเห็นว่าราชพงศาวดาร—โดยเฉพาะฉบับที่รวบรวมเหตุการณ์ของกรุงรัตนโกสินทร์—จะยกย่องและอ้างถึงพระมหากษัตริย์ด้วยพระนามและพระราชยศอย่างเป็นปกติ เช่นใน 'พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์' ซึ่งบันทึกรายละเอียดการครองราชย์ พิธีการ และเหตุการณ์สำคัญ ทำให้ชื่อ 'พระพุทธเลิศหล้า' ปรากฏซ้ำหลายครั้งในเชิงพรรณนาและบันทึกตามลำดับเหตุการณ์

สิ่งที่ทำให้ราชพงศาวดารโดดเด่นคือเจตนารมณ์ของเอกสารเหล่านี้ไม่ใช่แค่เล่าเรื่อง แต่เพื่อยืนยันความชอบธรรมและลำดับราชวงศ์ ดังนั้นการเรียกชื่อพระองค์ในรูปพระราชยศจึงเกิดบ่อยและต่อเนื่องกว่างานประเภทนิยายหรือบทกวีที่มักเลือกฉากหรือแง่มุมเฉพาะมาเล่า การอ่านราชพงศาวดารทำให้ผมเห็นภาพรวมของบทบาทพระองค์ในบริบทของบ้านเมืองและการต่างประเทศมากกว่าการดูเพียงฉาก ๆ เดียว

โดยสรุปแล้ว ถาตอบตรง ๆ แบบผมคิดว่า ถ้าจะนับว่ากล่าวถึงบ่อยที่สุด งานที่เป็นราชพงศาวดารและบันทึกทางประวัติศาสตร์จะยืนหนึ่ง ไม่ใช่เพราะสำนวนสวยงาม แต่เพราะหน้าที่ของงานเหล่านั้นคือการบันทึกพระราชประวัติอย่างละเอียดและต่อเนื่อง ซึ่งทำให้ชื่อ 'พระพุทธเลิศหล้า'โผล่ขึ้นมาบ่อยจนแทบจะเป็นเรื่องปกติเมื่อตรวจเอกสารยุคนั้น

ฉันมักจะเริ่มจากบทกวีเมื่อพูดถึงพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เพราะบทบาทของพระองค์ในฐานะกวีชัดเจนและมีน้ำหนักมาก

ในยามที่อ่านงานร้อยกรองจากสมัยรัชกาลที่ 2 จะเห็นรูปแบบภาษาและฝีมือที่ประณีต—โคลง กาพย์ กลอน และบทประพันธ์แนวนิราศที่ใช้ภาพธรรมชาติเป็นฉากหลังเพื่อสะท้อนอารมณ์และความคิดของผู้ประพันธ์ พระองค์ทรงนำความละมุนของภาษามาสู่บทกวีหลายชิ้น ทำให้สำนวนโบราณมีชีวิตใหม่ และเปิดทางให้คำพรรณนาแบบละเอียดอ่อนกลับมาเป็นที่นิยมในแวดวงวรรณศิลป์

การที่พระองค์ทรงประพันธ์เองและทรงสนับสนุนการเขียน ทำให้งานวรรณกรรมในราชสำนักคึกคักขึ้นอย่างเห็นได้ชัด ผลงานในเชิงกวีนิพนธ์ของพระองค์ไม่เพียงเป็นตัวอย่างของชั้นเชิงภาษาเท่านั้น แต่ยังทำหน้าที่เป็นแหล่งอ้างอิงทางวัฒนธรรมที่ช่วยรักษาแบบฉบับการแต่งคำและจังหวะบทกวีไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาต่อ สุดท้ายแล้ว บทกวีจากยุครัชกาลนี้ทำให้ผมรู้สึกว่าโลกเก่ากับโลกใหม่เชื่อมกันได้ด้วยถ้อยคำที่งดงาม

เคยสงสัยว่ารูปปั้นของพระพุทธเลิศหล้านภาลัยตั้งอยู่ที่ไหนบ้างไหม? ผมชอบเดินดูอนุสาวรีย์และครั้งหนึ่งได้ไปเยือนสถานที่ที่จัดแสดงพระบรมรูปของพระองค์ ที่นั่นอยู่ในอำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม ซึ่งเป็นพื้นที่ที่เชื่อมโยงกับพระราชประวัติและวรรณกรรมสมัยกรุงรัตนโกสินทร์

บรรยากาศรอบๆ คือสวนและพิพิธภัณฑ์ที่รวบรวมของเก่า แผ่นศิลาจารึก และงานศิลป์ที่เกี่ยวกับรัชกาลที่ 2 ทำให้การยืนอยู่ตรงพระบรมรูปรู้สึกไม่ใช่แค่การเห็นรูปปั้น แต่เหมือนได้เข้าไปสัมผัสกลิ่นไอของยุคนั้นด้วย ฉันเดินดูแผงนิทรรศการ และยังเห็นคนท้องถิ่นมานั่งพักผ่อนไปกับวิวแม่น้ำที่อยู่ไม่ไกล

จากมุมมองคนที่ชอบผสมประวัติศาสตร์กับการท่องเที่ยว จุดนี้เหมาะมากสำหรับคนอยากเข้าใจรัชกาลที่ 2 ในมิติของศิลปะและวรรณกรรม มากกว่าจะเป็นแค่อนุสาวรีย์สวยๆ การมาเยือนให้ความรู้สึกอบอุ่นและสงบในแบบท้องถิ่น เหมือนเป็นการไปรำลึกอย่างมีชีวิต ไม่ใช่เพียงผ่านตาแล้วจบไป