เมื่อแปลเป็นอังกฤษแบบตรงตัว สิ่งที่ง่ายที่สุดและเป็นที่รู้จักกันมากที่สุดคือ 'When the cat's away, the mice will play' ซึ่งสื่อความหมายได้ตรงและเป็นสำนวนที่เจ้าของภาษาเข้าใจโดยทันที ผมมักจะชี้ให้เห็นด้วยว่าคำว่า 'cat' กับ 'mouse' ในสำนวนอังกฤษมีนัยของผู้คุมกับผู้ถูกควบคุมเหมือนภาษาไทย ดังนั้นการเลือกใช้รูปแบบที่มี 'the' และเครื่องหมายย่อเหมาะกับการสื่อสารแบบไม่เป็นทางการหรือในบทสนทนา
ในมุมของการใช้งาน ผมมักยกตัวอย่างจาก 'Tom and Jerry' ที่ภาพลักษณ์ของแมวกับหนูทำให้คนเข้าใจได้เร็ว เช่น ในที่ทำงานหรือบ้านที่ผู้รับผิดชอบไม่อยู่ ผู้ใต้บังคับบัญชาหรือคนในบ้านก็อาจทำอะไรตามใจได้ ถ้าต้องการสำนวนที่เป็นทางการมากขึ้นสำหรับการแปลเชิงวิชาการหรือธุรกิจ อาจแปลเป็น "In the absence of supervision, subordinates take liberties" แต่สำนวนนี้จะเสียความเป็นภาพและจังหวะของต้นฉบับไปพอสมควร
สรุปก็คือ ถาต้องการความคงตัวและเป็นที่รู้จัก ให้ใช้ 'When the cat's away, the mice will play' แต่ถ้าต้องการน้ำเสียงที่แปลกใหม่หรือสั้นสำหรับแคปชั่น อาจเลือกแปลว่า "No cat, mice party" หรือ "Without the cat around, the mice have a field day" — ผมมองว่าสิ่งสำคัญคือต้องเลือกตามโทนและบริบทของข้อความที่จะใช้งาน
เราเคยสงสัยอยู่เหมือนกันว่าทำไมแมวสามสีถึงมักเป็นตัวเมีย แล้วทำไมบางครั้งเห็นตัวผู้บ้าง บอกเล่าจากมุมที่เข้าใจง่ายก่อน: ลายสามสีเกิดจากการมียีนสีส้มที่อยู่บนโครโมโซม X กับยีนไม่ส้ม (เช่น สีดำ/น้ำตาล) อีกตัวนึง เมื่อสัตว์มียีนสองแบบบนโครโมโซม X สลับกันจะเกิดแพตช์สีต่างกันเพราะเซลล์แต่ละเซลล์ปิดการทำงานของ X หนึ่งแท่งแบบสุ่ม (เรียกว่า X-inactivation หรือ lyonization) ฉะนั้นในแมวเพศเมียที่มีโครโมโซม XX หากมีหนึ่ง X เอายีนสีส้มและอีก X เอายีนไม่ส้ม ก็จะเห็นจุดส้มกับดำปะปนกัน
การมีแถบขาวบนตัวส่วนมากมาจากยีนอีกชนิดหนึ่งที่ไม่เกี่ยวกับ X โดยตรง แต่มันมีผลต่อการเคลื่อนตัวของเซลล์สร้างเม็ดสี (melanocytes) ระหว่างการพัฒนา ทำให้บางจุดขาดเม็ดสีและกลายเป็นสีขาว ดังนั้นการรวมกันของ X-inactivation กับการกระจายเม็ดสีที่ไม่สม่ำเสมอจึงให้ลายสามสีที่เราเห็นได้อย่างงดงาม
สำหรับแมวสามสีตัวผู้ สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือมีโครโมโซม X เพิ่มขึ้น (เช่น XXY เหมือนภาวะไคลน์เฟลเทอร์ในมนุษย์) ทำให้มีทั้งยีนสีส้มและยีนไม่ส้มอยู่พร้อมกัน จึงเกิดลายสามสีได้ แต่วิถีนี้มักทำให้แมวเพศผู้มีภาวะเจริญพันธุ์ลดลงหรือเป็นหมันได้ อีกสาเหตุที่หายากคือการเป็นแชมไพร่า (chimerism) เมื่อตัวอ่อนสองตัวรวมกันเป็นตัวเดียว ทำให้มีจีโนไทป์ต่างกันในเนื้อเยื่อต่างส่วน ผลลัพธ์คือแมวเพศผู้บางตัวอาจมีลายสามสีได้โดยไม่ต้องมี X เกิน สรุปแล้วเป็นเรื่องของพันธุกรรมและการพัฒนาเซลล์ที่มาประสานกันจนเกิดผลงานศิลปะบนขนของแมว เหมือนโชคชะตาที่ยิ้มให้ผู้เลี้ยงไปทีหนึ่ง