การรับบุตรบุญธรรมมีข้อควรรู้ทางกฎหมายอะไรบ้าง?

ฉันเคยต้องเตรียมเอกสารรับบุตรบุญธรรมให้ญาติสนิทและจำได้ว่ารายการที่ต้องเตรียมค่อนข้างละเอียดและมีหลายหน่วยงานเกี่ยวข้อง เริ่มจากเอกสารส่วนตัวของผู้รับบุตรบุญธรรม เช่น สำเนาบัตรประชาชน หรือหนังสือเดินทาง (กรณีเป็นชาวต่างชาติ) สำเนาทะเบียนบ้าน หรือหนังสือรับรองที่อยู่ สำเนาทะเบียนสมรสหรือใบยืนยันสถานะการสมรส และใบรับรองความประพฤติ/หนังสือรับรองความประพฤติจากสถานีตำรวจ นอกจากนี้มักต้องเตรียมเอกสารแสดงรายได้หรือหลักฐานการทำงาน ใบรับรองแพทย์ที่ยืนยันความพร้อมด้านร่างกาย และรูปถ่ายเพื่อใช้ประกอบคำร้อง ส่วนเอกสารของเด็กจะรวมถึงสูติบัตรหรือใบเกิด เอกสารแสดงสถานะทางทะเบียนบ้านของเด็ก (ถ้ามี) และหลักฐานเกี่ยวกับบิดามารดาเดิม เช่น หนังสือยินยอมหรือหนังสือสละสิทธิ์จากบิดามารดา หากบิดามารดาไม่สามารถให้ความยินยอมได้ ต้องมีคำชี้แจงจากศาลหรือหน่วยงานสังคมสงเคราะห์ว่าบิดามารดาสูญหาย เสียชีวิต หรือถูกตัดสิทธิ์การปกครอง นอกจากนี้ศาลมักขอรายงานจากเจ้าหน้าที่สังคมสงเคราะห์หรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อประเมินความเหมาะสมของครอบครัวผู้รับบุตรบุญธรรม ขั้นตอนต่อไปคือการยื่นคำร้องต่อศาลครอบครัว/ศาลจังหวัดและรอการนัดฟังคำร้อง ซึ่งอาจมีการเรียกให้ผู้ขอและพยานไปให้ข้อมูลเพิ่มเติม ในหลายกรณีต้องเตรียมสำเนาเอกสารทั้งหมดเป็นชุด และจัดสำเนาที่แปลเป็นภาษาอังกฤษ/รับรองสำเนาและรับรองเอกสารตามที่หน่วยงานต่าง ๆ กำหนด ผลลัพธ์คือคำสั่งศาลให้ย้ายทะเบียนครอบครัวและเปลี่ยนชื่อ-นามสกุลของเด็ก ถ้าทุกอย่างเรียบร้อย กระบวนการอาจใช้เวลาหลายเดือน แต่ก็เป็นเรื่องที่คุ้มค่าถ้าคุณเตรียมเอกสารครบถ้วนและรอบคอบ

การยื่นคำร้องขอรับบุตรบุญธรรมในไทยโดยทั่วไปจะเริ่มจากการติดต่อหน่วยงานที่ดูแลเรื่องสวัสดิการเด็ก เช่นสำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์หรือสำนักงานสังคมสงเคราะห์จังหวัด เพื่อรับคำแนะนำและทราบเงื่อนไขขั้นพื้นฐาน ก่อนจะจัดเตรียมเอกสารต่าง ๆ เช่นบัตรประชาชน ทะเบียนบ้าน สูติบัตรของบุตร (หากมี) ใบสมรสหรือหลักฐานสถานภาพทางครอบครัว ใบรับรองการไม่มีประวัติอาชญากรรม และเอกสารแสดงรายได้หรือความมั่นคงด้านการเงิน การเตรียมเอกสารเหล่านี้เป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญเพราะทำให้กระบวนการเดินต่อได้รวดเร็วขึ้น ต่อมาจะมีการประเมินความเหมาะสมโดยนักสังคมสงเคราะห์ ซึ่งมักรวมถึงการเยี่ยมบ้าน สัมภาษณ์รายละเอียดชีวิตครอบครัว การประเมินศักยภาพในการเลี้ยงดู และการทำรายงานสภาพแวดล้อมบ้านหลังรับบุตรไปแล้ว รายงานนี้เป็นเอกสารสำคัญที่จะส่งต่อให้ศาลเพื่อประกอบคำร้องขอรับบุตรบุญธรรม นอกจากนี้ต้องได้รับความยินยอมจากบิดามารดาโดยชอบด้วยกฎหมายของเด็กหรือมีคำสั่งศาลที่ยกเลิกสิทธิ์การปกครองของบิดามารดาเดิมก่อนการรับเด็ก ขั้นตอนสุดท้ายคือการยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อขอให้มีคำสั่งรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม ศาลจะพิจารณาจากข้อมูลทั้งหมดและอาจเรียกให้ผู้ยื่นคำร้องหรือผู้เกี่ยวข้องมาพบ ต่อเมื่อตัดสินให้รับเด็กเป็นบุตรบุญธรรมแล้ว จะมีการจดทะเบียนครอบครัวและเปลี่ยนนามสกุลตามที่เหมาะสม หลังการรับรองบางครั้งมีการติดตามผลหลังการรับบุตรบุญธรรมเพื่อให้แน่ใจว่าการปรับตัวของเด็กและครอบครัวเป็นไปด้วยดี เรื่องนี้เตือนให้ผมนึกถึงฉากในหนังเรื่อง 'Lion' ที่การค้นหาอดีตและการเริ่มต้นชีวิตใหม่เป็นเรื่องละเอียดอ่อนและต้องอาศัยความอดทน

กฎหมายเกี่ยวกับการรับบุตรบุญธรรมในประเทศไทยโดยรวมแล้วให้ความสำคัญกับความสัมพันธ์ของบิดามารดาเดิมเป็นอย่างมาก โดยหลักทั่วไป จะต้องได้รับความยินยอมจากบิดามารดาผู้แท้จริงก่อนที่จะมีการรับบุตรบุญธรรม เว้นแต่กรณีพิเศษที่กฎหมายหรือศาลกำหนดว่าจะไม่ต้องมีความยินยอมนั้น เช่น บิดามารดาเสียชีวิต ไม่ปรากฏตัว หรือถูกศาลเพิกถอนสิทธิตามกฎหมาย ซึ่งในสถานการณ์เหล่านี้ผู้ที่มีอำนาจปกครองหรือผู้รักษาที่ได้รับแต่งตั้งอาจให้ความยินยอมแทนได้ ฉันมองว่าการกำหนดเช่นนี้สะท้อนความพยายามของระบบกฎหมายที่จะปกป้องสิทธิของครอบครัวดั้งเดิม ในขณะเดียวกันก็มุ่งประโยชน์สูงสุดแก่เด็ก นอกจากนี้ เมื่อเด็กมีอายุมากพอที่จะแสดงความต้องการของตนเอง ก็มักต้องคำนึงถึงความสมัครใจของเด็กด้วย การดำเนินการรับบุตรบุญธรรมจึงไม่ใช่เรื่องแค่เอกสารเท่านั้น แต่มีความละเอียดอ่อนทั้งด้านอารมณ์และสิทธิ์ ความจริงที่ว่าในบางกรณีศาลสามารถเข้ามาตัดสินแทนได้ ทำให้กระบวนการมีความชั่งใจระหว่างสิทธิ์ของบิดามารดาเดิมและสวัสดิการของเด็ก ซึ่งเป็นเรื่องที่ฉันคิดว่าควรได้รับการพิจารณาอย่างรอบคอบก่อนจะตัดสินใจสุดท้าย

ก่อนอื่นอยากบอกว่าการรับบุตรบุญธรรมมีขั้นตอนชัดเจนและต้องใช้เอกสารค่อนข้างเยอะ ซึ่งสิ่งสำคัญคือการเตรียมให้ครบตามที่ศาลหรือหน่วยงานสวัสดิการขอมา เพื่อให้กระบวนการราบรื่นและเร็วขึ้น ผมเคยผ่านการรวบรวมเอกสารหลายครั้ง เลยสรุปเป็นรายการที่เจอบ่อยและจำเป็นให้เห็นภาพชัด ๆ: สำเนาบัตรประชาชนของผู้รับบุตรบุญธรรมและคู่สมรส (ถ้ามี), สำเนาทะเบียนบ้าน, สูติบัตรของเด็กที่จะรับเลี้ยง, หนังสือยินยอมจากบิดามารดาโดยชอบด้วยกฎหมายถ้ามี (หรือสำเนาคำสั่งศาลที่เพิกถอนสิทธิ์ของบิดามารดา), ใบรับรองสถานภาพการสมรส เช่น สูติบัตรแต่งงาน ใบหย่า หรือใบมรณบัตรของคู่สมรสเดิม ถ้ามีเหตุกรณีเฉพาะอย่างการรับบุตรบุญธรรมของคนในครอบครัว (เช่น หลานหรือบุตรเลี้ยง) อาจต้องใช้เอกสารรับรองความสัมพันธ์ เช่น สูติบัตรของผู้ให้กำเนิดและเอกสารแสดงความยินยอม นอกจากนั้น มักต้องมีเอกสารสนับสนุนเพื่อแสดงความพร้อมของผู้รับเลี้ยง เช่น ใบรับรองแพทย์ แสดงสุขภาพ, ใบรับรองความประพฤติจากตำรวจ หรือหนังสือรับรองความประพฤติ (ขึ้นอยู่กับเขต), หลักฐานรายได้หรือหนังสือรับรองการทำงาน เพื่อให้ศาลเห็นว่ามีความสามารถในการดูแลเด็กได้ และรายงานหรือคำให้การจากเจ้าหน้าที่สวัสดิการ/นักสังคมสงเคราะห์ซึ่งจะมีการสำรวจสภาพแวดล้อมบ้านเรือนและความพร้อมของครอบครัว ขั้นตอนโดยสรุปหลังเตรียมเอกสารคือการยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัว/ศาลที่เกี่ยวข้อง เดินรับการประเมินจากหน่วยงานสวัสดิการ รอฟังการไต่สวนของศาล ซึ่งถ้าศาลอนุมัติจะมีคำสั่งรับบุตรบุญธรรม จากนั้นต้องไปจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรมที่สำนักงานเขตหรือที่ว่าการอำเภอเพื่อเปลี่ยนชื่อสกุลและสถานะทางทะเบียน ประสบการณ์ตรงคือการเตรียมล่วงหน้าช่วยลดความเครียดได้มาก เพราะเอกสารบางอย่างอาจต้องใช้เวลาขอและบางหน่วยงานเรียกใช้เอกสารเพิ่มเติม อย่าลืมเผื่อเวลาและเก็บสำเนาให้เรียบร้อย แล้วค่อยๆ จัดการทีละขั้นตอน ความตั้งใจจริงและความชัดเจนในเอกสารจะช่วยให้วันนัดศาลผ่านไปได้ดี

ยอมรับว่าเรื่องการรับบุตรบุญธรรมเป็นหัวข้อที่ทำให้ผมคิดเยอะ เพราะมันไม่ใช่แค่เรื่องอารมณ์ความผูกพัน แต่มีผลทางกฎหมายที่ตรงกับชีวิตประจำวันด้วย ผมมักอธิบายให้คนรอบตัวฟังแบบเรียบง่ายว่า เมื่อการรับบุตรบุญธรรมเกิดขึ้นโดยถูกต้องตามกฎหมาย เด็กคนนั้นจะกลายเป็นบุตรทางกฎหมายของผู้รับเลี้ยงทันที ซึ่งหมายความว่าในเรื่องมรดก เด็กคนนั้นจะได้รับสิทธิ์ในฐานะบุตรคนหนึ่งของครอบครัวใหม่อย่างเท่าเทียมกับบุตรที่เกิดตามสายเลือด ผู้รับเลี้ยงและผู้ถูกรับเลี้ยงมีสิทธิ์และหน้าที่เหมือนพ่อแม่-ลูกในแง่กฎหมาย รวมถึงสิทธิ์ในการรับมรดกจากบิดามารดาผู้รับเลี้ยงและญาติฝ่ายผู้รับเลี้ยงด้วย อีกประเด็นที่ผมมักเน้นคือความต่างระหว่างการรับมรดกเมื่อมีพินัยกรรมกับเมื่อไม่มีพินัยกรรม: หากมีพินัยกรรม ผู้ตายสามารถแบ่งมรดกตามเจตนาได้ แต่การจัดพินัยกรรมควรคำนึงถึงบุตรบุญธรรมด้วยเพื่อป้องกันความขัดแย้ง ขณะที่ในกรณีไม่มีพินัยกรรม ระบบมรดกตามกฎหมายจะนับบุตรบุญธรรมเป็นทายาทตามลำดับเดียวกับบุตรตามสายเลือด นอกจากนี้ เรื่องนี้ทำให้ผมนึกถึงหนังสือ/ภาพยนตร์อย่าง 'Like Father, Like Son' ที่สะท้อนความขัดแย้งระหว่างความเป็นสายเลือดและความเป็นพ่อจริง ๆ — ในทางกฎหมายความเป็นพ่อ-แม่ที่จดทะเบียนไว้จะเป็นตัวกำหนดสิทธิ์มรดกเป็นหลัก สรุปสั้น ๆ ในมุมผม: การรับบุตรบุญธรรมเปิดประตูให้สิทธิ์มรดกแบบเดียวกับบุตรธรรมชาติโดยทั่วไป แต่รายละเอียดบางอย่าง เช่น พินัยกรรมหรือกรณีความสัมพันธ์กับพ่อแม่แท้ อาจต้องพิจารณาเป็นกรณี ๆ ไป และการจดทะเบียนอย่างถูกต้องเป็นหัวใจสำคัญของเรื่องนี้

การเอาสัตว์เข้ามาใช้ในการถ่ายทำมีทั้งด้านกฎหมายและจรรยาบรรณที่ต้องคิดหนักก่อนจะเริ่มงาน ผมมักจะมองกฎหมายเป็นกรอบขั้นต่ำที่ต้องทำให้ชัดเจนก่อนลงสนาม: พระราชบัญญัติคุ้มครองสัตว์ พ.ศ. 2557 กำหนดหลักการห้ามทำให้สัตว์ทุกข์ทรมานและต้องจัดสภาพแวดล้อม การขนส่ง และการดูแลให้เหมาะสม ส่วนกฎหมายคุ้มครองสัตว์ป่าและพันธุ์พืชห้ามจับหรือใช้งานสัตว์ป่าคุ้มครองโดยไม่ได้รับอนุญาตจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ประสบการณ์บอกว่านอกจากกรอบกฎหมายแล้ว ต้องมีการวางมาตรฐานปฏิบัติ เช่น มีสัตวแพทย์หรือผู้ดูแลสัตว์ที่เชี่ยวชาญประจำกอง จัดตารางเวลาพัก อุปกรณ์ขนส่งที่ปลอดภัย และเงื่อนไขในสัญญาที่คุ้มครองสัตว์และทีมงานด้วย ผมจะพยายามหลีกเลี่ยงการทำฉากเสี่ยงโดยใช้ CGI หรือมุมกล้องแทน เมื่อเป็นไปได้ เพราะนอกจากปลอดภัยแล้วยังลดความเสี่ยงด้านกฎหมายด้วย หากต้องการอ้างอิงมาตรฐานสากลก็มีการรับรองอย่าง 'No Animals Were Harmed' ที่วงการต่างประเทศใช้เป็นเกณฑ์ความปลอดภัย

ตื่นเต้นกับคอนเสิร์ตแรกๆ ของศิลปินที่ชอบเป็นอะไรที่เติมพลังสุดๆ และทำให้ฉันอยากเตรียมตัวละเอียดขึ้นทุกครั้ง การไปคอนเสิร์ตไม่ใช่แค่เรื่องเพลง แต่เป็นการจัดการรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ตั้งแต่ตั๋วถึงการเดินทาง ฉันมักเริ่มจากเช็กวันเวลาให้ชัวร์ และเก็บอีเมลหรือสลิปตั๋วไว้ในรูปแบบที่หยิบใช้สะดวก เก็บเอกสารสำคัญอย่างบัตรประชาชนหรือบัตรเครดิตไว้ใกล้ตัวเสมอ เพราะบางสถานที่ต้องโชว์บัตรก่อนเข้า หากเป็นงานใหญ่ที่มีการสแกนบาร์โค้ด ก็ควรอัปเดตแอปพลิเคชันหรือเตรียมรูปหน้าจอไว้ล่วงหน้า เรื่องการแต่งตัวและของที่พกไปก็มีผลต่อความสบาย ฉันเลือกใส่รองเท้าที่เดินนานได้เพราะมักต้องยืนหลายชั่วโมง แบตสำรองกับหูอุดหูเป็นไอเท็มจำเป็นสำหรับฉัน โดยเฉพาะคอนเสิร์ตที่เสียงดังหรือมีการรอคิวซื้อของที่ระลึก หากเป็นคอนเสิร์ตกลางแจ้งต้องเตรียมเสื้อกันฝนหรือแจ็กเก็ตบาง ๆ เผื่ออากาศเปลี่ยน การพกน้ำเปล่าไว้สำรองถ้าอนุญาตก็ช่วยได้ แต่ต้องสังเกตกฎของสถานที่ว่าจะเอาขวดน้ำเข้าได้ไหม มารยาทในการดูคอนเสิร์ตก็สำคัญมาก ฉันมักพยายามไม่บังคนข้างหลังด้วยการยกมือถือถ่ายวิดีโอยาว ๆ บ่อยครั้งการร่วมร้องตามและโบกแท่งไฟพร้อมคนรอบ ๆ ให้ความรู้สึกร่วมที่ยอดเยี่ยม แต่ก็ต้องระวังพื้นที่ส่วนบุคคลของคนอื่น หากคอนเสิร์ตมีโซนกระโดดหรือมอสช์ ฉันจะประเมินความสามารถของตัวเองก่อนเข้าไปเพื่อไม่ให้เป็นอันตรายต่อคนรอบข้าง สุดท้ายคือเรื่องความปลอดภัยและวางแผนหลังคอนเสิร์ต ฉันมักนัดจุดพบกับเพื่อนเผื่อแยกกันหรือมือถือหลุด หากมีเด็กหรือผู้สูงอายุไปด้วย ควรเลือกที่นั่งที่เข้าถึงง่าย และรู้ทางหนีไฟของสถานที่ไว้บ้าง การเตรียมตัวดีทำให้คอนเสิร์ตกลายเป็นความทรงจำสนุก ๆ มากกว่าความเครียด และก็กลับบ้านด้วยความสุขเต็มหัวใจ

ในมุมมองของเรา คำว่า 'บุตรบุญธรรม' หมายถึงเด็กที่ได้รับการยอมรับให้เป็นบุตรของบุคคลอื่นโดยชอบด้วยกฎหมาย ซึ่งความสัมพันธ์นั้นไม่ใช่แค่การเลี้ยงดูตามจิตใจเท่านั้น แต่มีผลผูกพันทางกฎหมายจริงจัง ทั้งสิทธิและหน้าที่จะถูกกำหนดให้เหมือนกับความเป็นบุตรโดยกำเนิดในหลายด้าน จากที่เคยเห็นในครอบครัวของคนรู้จัก กระบวนการรับเป็นบุตรบุญธรรมมักเริ่มจากความเต็มใจของทั้งสองฝ่าย ผู้รับและผู้ให้ แล้วดำเนินการทางราชการเพื่อจดทะเบียนให้เป็นความสัมพันธ์ทางกฎหมายอย่างเป็นทางการ เมื่อจดทะเบียนแล้ว สิทธิพื้นฐานหลายอย่างจะตามมา เช่น สิทธิในการเลี้ยงดู การปกครอง และที่สำคัญคือสิทธิรับมรดกตามกฎหมาย รวมทั้งการเปลี่ยนคำนำหน้าชื่อหรือนามสกุลในทะเบียนราษฎร์เพื่อสะท้อนความเป็นพ่อแม่-ลูกกันจริง ข้อควรระวังที่ผมเห็นว่ามักถูกละเลยคือเรื่องของความยินยอมและผลที่ตามมาเมื่อมีการรับเป็นบุตรบุญธรรม ยกตัวอย่างเช่น ถ้าบิดามารดาโดยกำเนิดยังมีสิทธิและหน้าที่อยู่ อาจต้องมีการยินยอมล่วงหน้า หากไม่มีกระบวนการที่ถูกต้อง ความสัมพันธ์ทางกฎหมายอาจได้รับการท้าทาย นอกจากนี้การรับเป็นบุตรบุญธรรมยังอาจยุติความสัมพันธ์ทางกฎหมายกับบิดามารดาโดยกำเนิดในแง่สิทธิและหน้าที่บางประการ ซึ่งเป็นเรื่องที่ครอบครัวต้องคุยกันอย่างชัดเจนก่อนตัดสินใจ ส่วนกรณีที่ซับซ้อนขึ้น เช่น การรับอุปการะระหว่างประเทศหรือการรับเด็กที่มีสถานะพิเศษ จะมีขั้นตอนและเกณฑ์เพิ่มเติมตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง แต่แก่นหลักยังคงเป็นการสร้างความสัมพันธ์ทางกฎหมายที่เทียบเท่ากับความเป็นพ่อแม่-ลูก การตัดสินใจควรคำนึงถึงผลระยะยาวทั้งด้านความผูกพันทางจิตใจและผลทางกฎหมาย ที่สำคัญคือการทำให้ทุกฝ่ายเข้าใจบทบาทและหน้าที่ใหม่ ๆ อย่างชัดเจนก่อนที่จะเดินหน้าต่อไป

เราเป็นพ่อที่ผ่านการหย่าร้างมาแล้วและอยากบอกตรงๆ ว่าสิทธิเรื่องการเลี้ยงดูและการพบหน้าบุตรมีมากกว่าที่หลายคนคิด แต่ก็มีรายละเอียดที่ควรรู้ให้ชัดเจนก่อนจะตัดสินใจอะไรใหญ่ ๆ การมีอำนาจปกครองยังคงเป็นสิทธิของบิดามารดาทั้งสองคน เว้นแต่ศาลจะมีคำสั่งให้คนใดคนหนึ่งหมดสิทธิ์ เพราะฉะนั้นสิ่งที่พ่อสามารถทำได้ทันทีคือยื่นขอให้ศาลพิจารณาเรื่องการเลี้ยงดู (custody) หากทั้งสองฝ่ายตกลงกันไม่ได้ ศาลจะตัดสินโดยคำนึงถึงผลประโยชน์สูงสุดของเด็ก เช่น ความสัมพันธ์ที่เด็กมีต่อผู้เลี้ยงดู ประวัติการดูแล สุขภาพ ความมั่นคงของที่อยู่ การศึกษา และสภาพแวดล้อมโดยรอบ สิทธิการพบหน้าไม่ได้หายไปแม้จะไม่ได้เลี้ยงดูประจำพำนักของเด็ก พ่อสามารถยื่นคำร้องขอเวลาพบหน้าแบบเจาะจง เช่น พบหน้าเป็นวันหยุดสุดสัปดาห์ หรือเจรจาให้มีการพบหน้าเป็นช่วงกลางสัปดาห์เพื่อรักษาความสัมพันธ์ นอกจากนี้ยังมีสิทธิขอให้ศาลกำหนดค่าเลี้ยงดูหรือบังคับให้จ่ายค่าเลี้ยงดูหากอีกฝ่ายไม่ร่วมรับผิดชอบ ทั้งนี้การนำหลักฐานที่แสดงความใส่ใจและความสามารถในการดูแลเด็ก เช่น แบบฝึกเลี้ยงดู ตารางการทำงาน หรือจดหมายจากคนใกล้ชิด จะช่วยให้คำขอมีน้ำหนักมากขึ้น สรุปแบบไม่เป็นทางการก็คือ พ่อมีสิทธิทั้งในการขอเลี้ยงดู ขอพบหน้า และเรียกค่าเลี้ยงดู แต่ผลสุดท้ายขึ้นกับสิ่งที่ศาลเห็นว่าเป็นประโยชน์สูงสุดของเด็ก ถ้าต้องเจรจาหรือยื่นฟ้อง การเตรียมหลักฐานและคิดแผนการพบหน้าที่เป็นรูปธรรมจะช่วยให้ความสัมพันธ์กับลูกยังคงอบอุ่นได้แม้เส้นทางจะไม่ง่ายนัก

ฉันมองว่าการรับบุตรบุญธรรมมีผลต่อสัญชาติและพาสปอร์ตอย่างชัดเจนในหลายกรณี เพราะเรื่องนี้เกี่ยวข้องกับกฎหมายพลเมืองซึ่งแต่ละประเทศกำหนดแตกต่างกันไป โดยหลักการทั่วไป หากการรับบุตรบุญธรรมเป็นไปตามขั้นตอนทางกฎหมายของประเทศที่เกี่ยวข้อง เช่น คำสั่งศาลหรือการลงทะเบียนรับรอง อีกฝ่ายที่เป็นผู้รับเลี้ยงอาจทำให้สถานะทางกฎหมายของเด็กเปลี่ยนไป ซึ่งบางประเทศจะยอมให้เด็กได้รับสัญชาติของผู้รับเลี้ยงโดยอัตโนมัติ ขณะที่บางประเทศต้องมีการยื่นคำร้องขอสัญชาติหรือผ่านกระบวนการคืนสัญชาติ/เลื่อนฐานะเป็นพลเมืองตามกฎหมาย ยกตัวอย่างที่ชัดเจนในระดับสากล คือสหรัฐอเมริกา: เด็กที่รับบุตรบุญธรรมโดยพ่อแม่ที่เป็นพลเมืองสหรัฐ ภายใต้เงื่อนไขหลายประการ (เช่น อยู่ในการดูแลโดยชอบด้วยกฎหมายและมีสถานะถิ่นที่อยู่ถาวร) อาจได้สัญชาติสหรัฐโดยอัตโนมัติตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ซึ่งจะทำให้เด็กสามารถยื่นขอพาสปอร์ตสหรัฐได้เลยต่างจากกรณีที่ยังไม่ได้รับสัญชาติ ในภาพรวม เมื่อสัญชาติเปลี่ยน สถานะพาสปอร์ตก็เปลี่ยนไปตามนั้น: ต้องยื่นเอกสารยืนยันสัญชาติใหม่ เช่น ใบสำคัญการเป็นพลเมืองหรือคำสั่งศาลเพื่อขอหนังสือเดินทางฉบับใหม่ ทั้งนี้ยังต้องระวังเรื่องความเป็นสองสัญชาติ เพราะบางประเทศไม่อนุญาตหรือมีเงื่อนไขให้เลือกเพียงสัญชาติเดียว การเตรียมเอกสารตั้งแต่ใบรับรองการรับเลี้ยง บันทึกการเกิด และคำสั่งศาลจะช่วยให้การขอพาสปอร์ตราบรื่นขึ้น โดยรวมแล้วเรื่องนี้ต้องจัดการทั้งมุมกฎหมายและมุมปฏิบัติ แต่พอช่วยกันเตรียม เอกสารครบ ก็ทำให้เด็กมีเอกสิทธิ์และความคุ้มครองทางกฎหมายชัดเจนขึ้น