คำว่า Zero Day คืออะไรและมีผลกับผู้ใช้ยังไง

มุมมองแบบคนชรา ๆ ที่ใช้เทคโนโลยีน้อยลงทำให้ผมคิดแบบตรง ๆ ว่า zero day คือภัยที่มาแบบไม่บอกกล่าว เมื่อระบบสำคัญอย่างเซิร์ฟเวอร์อีเมลหรือระบบองค์กรถูกเจาะด้วยช่องโหว่แบบนี้ ผลสำหรับผู้ใช้ปลายทางอาจเป็นข้อมูลรั่วไหลหรือการถูกหลอกเรียกเก็บเงิน หนึ่งในตัวอย่างที่น่าจดจำคือเหตุการณ์ที่มีการโจมตีบนเซิร์ฟเวอร์เมลองค์กรซึ่งใช้ช่องโหว่ใหม่ ๆ เป็นจุดเข้า (กรณีการโจมตีเซิร์ฟเวอร์ที่มีการใช้ช่องโหว่แบบไม่เคยถูกเผยแพร่) ซึ่งทำให้บริษัทหลายแห่งต้องรีบกู้ระบบและแจ้งลูกค้า

ตอนเกิดเหตุแนวนี้ สิ่งที่ผมมักทำคือตัดการเชื่อมต่ออุปกรณ์จากเครือข่าย เปลี่ยนรหัสผ่านจากอุปกรณ์อีกเครื่องที่ปลอดภัย แจ้งธนาคารถ้ามีความเสี่ยงทางการเงิน และถ้ามีข้อสงสัยหนัก ๆ ก็เตรียมข้อมูลจากสำรองมาลงใหม่ การมีสำรองข้อมูลที่เข้าถึงได้ง่ายและแยกจากเครื่องหลักเป็นเรื่องสำคัญ ผมคิดว่าการป้องกันแบบง่าย ๆ และการเตรียมพร้อมล่วงหน้าช่วยให้ความกลัวจากคำว่า zero day จางลงและทำให้เราสามารถจัดการเมื่อเรื่องไม่คาดคิดเกิดขึ้นได้อย่างมีสติ

ในฐานะผู้ใช้งานอินเทอร์เน็ตทั่วไป ผมมองว่าคำว่า 'zero day' ฟังแล้วน่ากลัวเพราะมันหมายถึงไม่มีการเตือนล่วงหน้าเลย หากแอปหรือระบบที่เราใช้ถูกเจาะด้วยช่องโหว่แบบนี้ ผลกระทบที่โดนโดยตรงมักเป็นเรื่องข้อมูลส่วนตัว สูญเสียเงิน หรืออุปกรณ์ถูกเปลี่ยนสภาพเป็นเครื่องสำหรับขุดคริปโตหรือบอทในเครือข่าย ตัวอย่างเด่น ๆ ที่คนทั่วไปได้ยินคือกรณีที่มีการใช้ช่องโหว่ในแอปแชทเพื่อฝังสปายแวร์ ลูกเล่นคือไม่ต้องกดอะไรเลย แต่เครื่องก็ถูกล้วงข้อมูลได้ในทันที

สิ่งที่ทำได้จริง ๆ และไม่ต้องเป็นผู้เชี่ยวชาญคือหมั่นอัพเดตระบบปฏิบัติการและแอปเป็นประจำ ใช้รหัสผ่านไม่ซ้ำและตั้งการยืนยันตัวตนสองขั้นตอน หลีกเลี่ยงการกดลิงก์แปลก ๆ และพึงระวังการให้สิทธิ์แอปมากเกินไป อีกเรื่องที่คนน้อยคนนักจะทำคือสำรองข้อมูลสำคัญไว้ที่ออฟไลน์หรือบริการที่เชื่อถือได้ เมื่อเกิดเหตุขึ้น วิธีเหล่านี้ช่วยลดความรุนแรงได้มากกว่าที่คิด นอกจากนี้การติดตั้งแอปจากแหล่งทางการและใส่ใจสิทธิ์ของแอปจะช่วยลดโอกาสถูกโจมตีด้วยช่องโหว่แบบ zero day ได้ในระดับหนึ่ง ประสบการณ์จริงแสดงให้เห็นว่าเรื่องเล็ก ๆ เหล่านี้ช่วยชีวิตได้เยอะ

มุมมองเชิงเทคนิคทำให้ผมอธิบายได้ง่ายขึ้นว่า 'zero day' คือช่องโหว่ในซอฟต์แวร์หรือฮาร์ดแวร์ที่ยังไม่มีผู้พัฒนาแก้ไขหรือยังไม่เป็นที่รู้จักในหมู่ผู้ดูแลระบบ ทำให้ไม่มีแพตช์หรือวิธีแก้ที่เป็นทางการเมื่อมันถูกค้นพบหรือถูกนำไปใช้โจมตี

ในเชิงปฏิบัติ ช่องโหว่แบบนี้จะถูกนักโจมตีใช้สร้าง 'exploit' เพื่อเข้าควบคุมระบบ ล้วงข้อมูล ติดตั้งมัลแวร์ หรือสร้างประตูหลัง ตัวอย่างเช่นเหตุการณ์ของ Stuxnet ที่ใช้ช่องโหว่หลายจุดเพื่อโจมตีเครื่องจักรอุตสาหกรรม หรือกรณี Stagefright บนสมาร์ทโฟนที่ทำให้เครื่องถูกเจาะผ่านไฟล์มีเดียโดยที่ผู้ใช้ไม่รู้ตัว เมื่อผู้โจมตีมีช่องโหว่แบบ zero day เหล่านี้ รายได้จากการขายข้อมูลหรือความเสียหายเชิงปริมาณอาจพุ่งสูง เพราะเหยื่อแทบไม่มีเวลาป้องกัน

สิ่งที่ผมมักแนะนำคือการลดความเสี่ยงอย่างเป็นระบบ ไม่ว่าจะเป็นการแยกเครือข่าย จำกัดสิทธิ์ผู้ใช้ ใช้ซอฟต์แวร์ที่เชื่อถือได้ และมีระบบตรวจจับพฤติกรรมที่ผิดปกติไว้คอยช่วย นอกจากนี้การสำรองข้อมูลเป็นประจำและการวางแผนตอบโต้เหตุการณ์ช่วยลดความเสียหายเมื่อเกิดการโจมตี ถึงแม้ว่าจะฟังดูเทคนิค แต่การปรับปรุงนิสัยการอัพเดตและการทำให้สิทธิ์เข้าถึงน้อยลงทำให้ผลกระทบจาก zero day ลดลงอย่างเห็นได้ชัด ไม่ว่าจะเป็นองค์กรหรือผู้ใช้ทั่วไปก็ได้ประโยชน์จากแนวทางพวกนี้