ฉบับแปลนางมัทนะพาธา มีจำหน่ายภาษาอังกฤษหรือภาษาอื่นหรือไม่

นี่คือสิ่งที่ฉันค้นพบเกี่ยวกับ 'ปลายจวักครองใจ' และการแปลภาษา ซึ่งฉันอยากเล่าให้เพื่อนๆ ฟังแบบละเอียดและเป็นมิตร เมื่อค้นข้อมูลครั้งแรก ฉันเริ่มจากคิดว่า 'ปลายจวักครองใจ' อาจเป็นงานที่มีแหล่งกำเนิดจากภาษาจีนหรือภาษาอื่นก่อนถูกแปลมาเป็นไทย เพราะหลายเรื่องสไตล์โรแมนติก/คุกกี้ครัวมักมีรากจากนิยายออนไลน์จีนหรือเว็บตูนต่างประเทศ ดังนั้นเส้นทางของการแปลมักจะแบ่งเป็นสองแบบหลัก: อย่างแรกคือการแปลอย่างเป็นทางการที่ทำโดยสำนักพิมพ์หรือผู้ถือลิขสิทธิ์ ซึ่งจะเจอได้บนร้านหนังสือออนไลน์อย่าง Amazon Kindle, Google Play Books, หรือหน้าเว็บของสำนักพิมพ์ ส่วนที่สองคือแฟนแปล — กลุ่มคนรักเรื่องที่แปลขึ้นแชร์ในฟอรัม บล็อก หรือกลุ่มเฟซบุ๊ก ฉันเองเคยเจอหลายเรื่องที่ไม่มีลิขสิทธิ์ภาษาอังกฤษแต่มีแฟนแปลฝีมือดีและมีชุมชนคอยอัปเดต ถ้าอยากหาว่ามีเวอร์ชันแปลจริงหรือไม่ ฉันแนะนำให้ค้นทั้งชื่อไทย 'ปลายจวักครองใจ' และรูปแบบทับศัพท์เป็นภาษาอังกฤษ เช่น "Plai Juak Krong Jai" หรือแค่คำสำคัญจากพล็อต แล้วตรวจใน Goodreads, Amazon, และกลุ่มแปลนิยายต่างประเทศ อีกทางคือเช็กหน้าสำนักพิมพ์ที่พิมพ์ฉบับไทย หากมีลิขสิทธิ์มักจะประกาศเวอร์ชันต่างประเทศไว้ด้วย ตัวฉันเองมักเริ่มจากการค้นภาษาต้นทางร่วมกับคำว่า "official translation" และตามด้วยชื่อแพลตฟอร์มที่ชอบอ่าน ผลลัพธ์ที่ได้มักชัดเจน และถ้ามีแปลไม่เป็นทางการ ฉันมักจะดูคุณภาพการแปลและความต่อเนื่องของคนแปลก่อนจะตัดสินใจอ่าน สรุปสั้นๆ ว่าเป็นไปได้ทั้งสองทาง แต่ต้องไล่เช็กแหล่งที่มาเป็นรายงานจริงๆ — และเชื่อเถอะว่าการตามหาคำตอบแบบนี้สนุกกว่าที่คิด เพราะได้เจอชุมชนคนรักเรื่องเดียวกันด้วย

นี่เป็นฉบับที่ผมชอบเก็บลิงก์ไว้เวลาอยากอ่าน 'นางมัทนะพาธา' แบบฉบับแสดงข้อความต้นฉบับ: วิกิซอร์สภาษาไทยมีสำเนาและบทความที่สแกนมาจากหนังสือเก่า ๆ ทำให้อ่านได้ฟรีและสะดวกมาก การเรียงหน้าแม้จะเรียบ ๆ แต่ค้นคำง่ายและสามารถดาวน์โหลดเป็นไฟล์ได้ด้วย ส่วนใหญ่แล้วถ้าต้องการเวอร์ชันที่อ่านง่ายกว่าและมีหมายเหตุประกอบ จะไปหาฉบับดิจิทัลของสำนักพิมพ์ที่เอามาจัดพิมพ์ใหม่บนหน้าเพจของวิกิซอร์สหรือหน้าลิงก์อ้างอิง เพราะมักจะมีลิงก์ไปสู่บทความวิชาการหรือการแปลคำศัพท์ประกอบให้ เวลาอ่านฉบับวิกิซอร์ส ผมชอบหยุดอ่านฉากเปิดเรื่องที่บรรยายโทนและภาษาซึ่งให้ความรู้สึกเหมือนกำลังนั่งฟังคนเล่าเรื่องในงานวรรณกรรมโบราณ นี่แหละความเพลิดเพลินแบบหนึ่งที่หาได้จากฉบับออนไลน์ฟรี

ดิฉันชอบนั่งจิบน้ำชาแล้วนึกถึงเรื่องเล่าเก่า ๆ ที่ยังมีชีวิตในหน้ากระดาษ — อย่าง 'มัทนะพาธา' ที่มักถูกพูดถึงในวงวรรณคดีไทยคลาสสิก ต้นเรื่องของ 'มัทนะพาธา' ไม่ได้มีผู้แต่งที่เป็นชื่อคุ้นหูเหมือนนักประพันธ์ยุคใหม่ ๆ แต่โดยรวมจะถือว่าเป็นงานวรรณกรรมพื้นบ้าน/วรรณกรรมในราชสำนัก ที่ถูกถ่ายทอดเป็นคำกลอนและนิทานปากเปล่าในสมัยก่อน ใครจะเรียกผู้เขียนว่าเป็นกวีแผ่นดินหรือกลุ่มกวีในราชสำนักก็มีเหตุผลรองรับ เพราะสำนวนและโครงเรื่องสะท้อนความคิดแบบวรรณกรรมโบราณมากกว่าลายเซ็นของบุคคลเดียว ในมุมที่ฉันติดตามงานวรรณคดี โครงการการศึกษาวรรณกรรมไทยมักนำ 'มัทนะพาธา' มาทำฉบับเรียบเรียงใหม่ พิมพ์ซ้ำ หรือจัดทำคำอธิบายประกอบให้คนรุ่นหลังอ่านง่ายขึ้น ฉบับพิมพ์ใหม่มีทั้งที่เป็นการถอดคำกลอนมาเป็นภาษาไทยร่วมสมัยและฉบับที่มีคำอธิบายเชิงประวัติศาสตร์สำหรับนักศึกษา เหล่านี้ทำให้เรื่องเล่ายังคงเข้าถึงผู้อ่านสมัยใหม่ได้โดยไม่ทำลายแก่นเดิมของงาน การอ่านฉบับต่าง ๆ ทำให้ฉันเห็นคุณค่าของการอนุรักษ์งานโบราณมากขึ้น — ไม่จำเป็นต้องรู้ชื่อผู้แต่งเสมอไป แต่การมีฉบับแปลหรือพิมพ์ใหม่ที่ตั้งใจรักษาบริบท จะช่วยให้เรื่องราวอย่าง 'มัทนะพาธา' ยังเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้และความเพลิดเพลินได้ต่อไป

แปลกใจอยู่เหมือนกันที่เรื่องราวของ 'บ้านเจ้าพระยา' มักจะถูกพูดถึงในวงจำกัด แม้ว่าจะมีความเป็นคลาสสิกที่ชัดเจน ฉันเคยคุยกับเพื่อนรุ่นราวคราวเดียวกันที่ชอบวรรณกรรมไทยเก่าๆ เหมือนกัน แล้วได้ข้อสรุปแบบไม่เป็นทางการว่า ฉบับแปลภาษาอังกฤษในเชิงพาณิชย์ที่เป็นที่รู้จักแพร่หลายยังไม่โดดเด่นเหมือนงานของนักเขียนบางคนที่ได้รับการแปลไปสากล เช่น 'Four Reigns' ที่เข้าถึงคนอ่านนอกประเทศได้มากกว่า เหตุผลที่ฉันคิดว่ายังไม่มีฉบับแปลใหญ่โตมาจำหน่ายก็น่าจะมาจากสองประการหลัก: หัวข้อกับบริบทที่ผูกกับสังคมไทยยุคเก่าอย่างลึกซึ้ง ทำให้การแปลต้องใช้ทักษะทั้งด้านภาษาและการถ่ายทอดวัฒนธรรม อีกอย่างคือความต้องการจากตลาดต่างประเทศยังไม่ชัดเจนพอสำหรับสำนักพิมพ์ที่จะลงทุนแปลทั้งเล่ม นั่นเลยเปิดช่องให้มีเฉพาะบทความแปล บทคัดย่อ หรือการแปลเป็นชิ้นๆ ในงานวิชาการ มากกว่าจะเป็นเล่มแบบที่นักอ่านสากลจะหาซื้อได้ทั่วไป พอเป็นคนรักเรื่องราวแบบนี้ ฉันจึงมักตามหาแปลไม่เป็นทางการหรือแปลโดยนักอ่านที่แชร์กันในกลุ่มบรรณานิทัศน์บางแห่ง ซึ่งแม้จะไม่ใช่ตัวเล่มเต็มที่ได้รับการอนุญาตอย่างเป็นทางการ แต่ก็ช่วยให้เข้าถึงเนื้อหาและบรรยากาศได้ระดับหนึ่ง ถ้ามีคนสนใจจริงๆ เรื่องแบบนี้น่าจะเป็นโอกาสดีสำหรับนักแปลที่เข้าใจมิติทางสังคมของเรื่อง เพราะการแปลที่ดีจะไม่ใช่แค่แปลคำศัพท์ แต่เป็นการถ่ายทอดกลิ่นอายของยุคสมัยด้วย และนั่นแหละคือสิ่งที่ทำให้เรื่องเล่าอย่าง 'บ้านเจ้าพระยา' มีค่าเกินกว่าจะปล่อยให้จมอยู่เฉพาะในภาษาต้นฉบับ

ลองเริ่มจากร้านหนังสือเก่าแถวตลาดนัดที่คนรักหนังสือประจำเมืองมักไปเดินกันก่อน ฉันมักจะได้เจอสำเนาหลุดโลกแบบนี้ในร้านเล็ก ๆ ใต้ถุนอาคารหรือซอกมุมในย่านขายหนังสือเก่า เช่น ตลาดนัดหนังสือเก่าแถวจตุจักรและร้านตามตรอกซอยของย่านสำเพ็ง ที่นั่นเจ้าของร้านมักเก็บสมบัติเป็นกล่อง ๆ ซึ่งบางทีมีฉบับพิมพ์เก่าของ 'นาง มัทนะ พาธา' ซ่อนอยู่ เมื่อไปจริง ๆ ฉันชอบคุยกับเจ้าของร้าน แล้วบอกว่ากำลังตามหา 'นาง มัทนะ พาธา' ฉบับพิมพ์เก่า — ถ้าพวกเขายังไม่มีไว้ขาย บางครั้งเจ้าของร้านจะรับจดหมายฝากหาให้หรือบอกว่าจะวางให้ก่อนหรือติดต่อเจ้าของเก่าที่เคยเอามาขายมาก่อน การเดินเลือกอ่านเล่มจริงให้ความรู้สึกพิเศษและมักได้เจอปกเก่าหรือหมายเหตุในหน้าข้างในที่หาไม่ได้จากฉบับพิมพ์ใหม่เลย

มีความซับซ้อนบางอย่างรอบ ๆ การแปล 'อำพรางสวรรค์' ที่ผมอยากเล่าให้ฟังแบบตรงไปตรงมา เท่าที่ติดตามมา จะเห็นว่าฉบับภาษาอังกฤษยังไม่เป็นที่รู้จักทั่วโลกในรูปแบบที่จัดพิมพ์อย่างเป็นทางการ แต่ก็มีร่องรอยของการแปลแบบไม่เป็นทางการที่แฟน ๆ ทำขึ้นเองบนเว็บบอร์ดหรือบล็อกต่าง ๆ ซึ่งคุณภาพกับความครบถ้วนนั้นผันแปรตามคนแปลและการแก้ไขมากพอสมควร ในฐานะแฟนรุ่นเก่าที่ชอบอ่านงานแปล ผมมองว่าความเป็นไปได้ที่งานจะถูกแปลเป็นภาษาอื่น ๆ ขึ้นอยู่กับสองปัจจัยหลักคือสิทธิ์ในการแปลและความนิยมของงานในวงกว้าง หากสำนักพิมพ์เจ้าของลิขสิทธิ์ร่วมมือกับตัวแทนขายลิขสิทธิ์ งานอย่าง 'อำพรางสวรรค์' ก็มีโอกาสเข้าสู่ตลาดภาษาต่างประเทศได้ — โดยเฉพาะภาษาที่มีฐานผู้อ่านใหญ่ เช่น จีนกลาง เวียดนาม หรืออินโดนีเซียน ที่มักรับงานจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้ง่ายกว่า สุดท้ายสำหรับผม ความสำคัญคือคุณภาพของการแปลมากกว่าจำนวนภาษา ถ้าอยากสัมผัสงานในภาษาอื่น ผมมักมองหาผลงานที่มีการปรับภาษาดีและรักษาโทนต้นฉบับไว้ ไม่ว่าจะเป็นฉบับแปลอย่างเป็นทางการหรือฉบับแฟนแปลก็ตาม เพราะการแปลที่ดีทำให้เราเข้าถึงอารมณ์และรายละเอียดของเรื่องได้แทบจะเท่าต้นฉบับเลย

มีหลายช่องทางที่ฉันมักแนะนำเมื่อคนถามหาฉบับแปลภาษาอังกฤษของ 'มัทนา' และสิ่งแรกที่ควรทำคือมองหาทางการก่อนเสมอ เริ่มจากตรวจสอบเว็บไซต์ของสำนักพิมพ์ต้นฉบับหรือเพจผู้แต่ง เพราะถ้ามีลิขสิทธิ์แปลอย่างเป็นทางการ พวกเขามักประกาศบนหน้าเว็บหรือโซเชียลมีเดีย รวมถึงข้อมูลว่าฉบับแปลออกกับสำนักพิมพ์ไหนในต่างประเทศ จากนั้นให้เช็กร้านหนังสือออนไลน์ที่ขายหนังสือภาษาอังกฤษทั่วไป เช่น Amazon Kindle, Apple Books, Google Play Books, Kobo หรือร้านหนังสือนานาชาติอย่าง Bookshop.org และ Book Depository — บางครั้งฉบับแปลอาจเป็นอีบุ๊กเท่านั้นหรือมีการวางจำหน่ายแบบภูมิภาคที่ต่างกัน ถ้าหาไม่เจอทางการจริงๆ ให้ลองสำรวจห้องสมุดดิจิทัลอย่าง OverDrive/Libby หรือบริการยืมอีบุ๊กในท้องถิ่น ซึ่งบางครั้งมีฉบับแปลที่สำนักพิมพ์เอาไปให้ยืม อีกช่องทางคือร้านมือสองออนไลน์อย่าง AbeBooks, eBay หรือกลุ่มซื้อขายหนังสือบนเฟซบุ๊ก เผื่อเล่มพิมพ์นอกหรือฉบับแปลเก่าที่เลิกพิมพ์แล้ว ส่วนถ้าต้องการอ่านทันทีและไม่มีทางการ โพสต์ในชุมชนคนอ่านหรือกลุ่มแฟนคลับมักมีเบาะแส แต่ควรระมัดระวังเรื่องลิขสิทธิ์และคุณภาพการแปล ฉันมักจะเลือกสนับสนุนฉบับทางการเมื่อเป็นไปได้ เพราะได้งานแปลที่ผ่านการตรวจทานและเป็นการสนับสนุนผู้เขียนในระยะยาว

หาเล่มของ 'มัทนะพาธา' จริง ๆ แล้วมีหลายทางให้เลือก ขึ้นอยู่กับว่าต้องการฉบับใหม่ สภาพดี หรือเป็นแบบสะสมมากกว่า เราเองชอบเริ่มต้นจากร้านหนังสือขนาดใหญ่ที่มีสต็อกและระบบสั่งจองได้ เพราะสะดวกและมักมีหลายพิมพ์ให้เลือก ลองเช็กสาขาใกล้บ้านหรือหน้าเว็บของร้านเหล่านั้น เมื่อต้องการฉบับพกพาอ่านทันที มักจะเจอเล่มมาตรฐานที่พิมพ์ซ้ำบ่อย แต่หากตามหาพิมพ์เก่าหรือต้องการปกต้นฉบับ การไปสำรวจร้านหนังสือมือสองกับร้านหนังสือเก่าจะให้ผลดีมากกว่า ประสบการณ์ส่วนตัวที่น่าสนใจคือการตามหาฉบับหายากผ่านกลุ่มคนรักหนังสือบนเฟซบุ๊กและฟอรั่มเฉพาะทาง บางครั้งสมาชิกในกลุ่มยินดีแบ่งปันหรือขายต่อในราคาที่ไม่บ้าคลั่ง นี่เป็นช่องทางที่ดีถ้าพิมพ์ต้องการมีลายเซ็นหรือปกเก่า การสื่อสารกับผู้ขายตรงมักให้ข้อมูลสภาพเล่มและปีพิมพ์ที่ชัดเจนกว่าโพสต์ในตลาดใหญ่ ๆ ถ้าสะดวกกับรูปแบบดิจิทัล แพลตฟอร์มอีบุ๊กและร้านหนังสือออนไลน์ของไทยมักมีสิทธิ์ขายเล่มที่ยังอยู่ในท้องตลาด ซึ่งช่วยได้เมื่อต้องการอ่านทันทีโดยไม่ต้องรอจัดส่งข้ามจังหวัด ส่วนคนที่สนใจสะสมควรตรวจสอบ ISBN และปีพิมพ์ให้รอบคอบ รวมถึงเปรียบเทียบสภาพปกและหน้าก่อนตัดสินใจซื้อ เพราะความต่างเล็ก ๆ ของฉบับพิมพ์สามารถทำให้ราคาต่างกันมากสุดท้ายแล้ว ความสุขจากการได้ถือเล่มที่ชอบในมือก็เป็นเรื่องสำคัญ ไม่ว่าเลือกซื้อจากที่ไหนก็ตาม ขอให้สนุกกับการตามล่าหนังสือนะ

นี่เป็นเรื่องที่ผมหลงใหลมานานและอยากเล่าให้ฟังเกี่ยวกับ 'อิเหนา' ที่หลายคนสงสัยว่าแปลเป็นภาษาอื่นหรือเปล่า: โดยหลักแล้ว 'อิเหนา' เป็นฉบับไทยของตำนานตระกูล 'ปัญจิ' (Panji) ที่มีต้นกำเนิดจากชวาและแพร่หลายในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รูปแบบในไทยมักอยู่ในวรรณกรรมโบราณแบบลิลิตหรือกาพย์และยังถูกนำไปใช้ในนาฏศิลป์ เช่น ละครในและละครชาววัง ทำให้เรื่องนี้มีทั้งเวอร์ชันเป็นงานเขียนโบราณ ฉบับดัดแปลงสำหรับละคร และฉบับย่อสำหรับการแสดง เป็นงานที่มีร่องรอยของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างไทย ชวา และมลายูอย่างชัดเจน ในแง่การแปล: ฉบับแปลเป็นภาษาอังกฤษแบบครบถ้วนนั้นหายากกว่าที่หลายคนคาด แต่ไม่ได้หายไปเลย ส่วนใหญ่ที่พบเป็นงานแปลตอนย่อย บทวิเคราะห์ทางวิชาการ หรือการรวมเรื่องเล่าในหนังสือรวมนิทานเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งนักวิชาการภาษาศาสตร์และวรรณคดีมักแปลเฉพาะส่วนที่น่าสนใจเพื่อนำเสนอในบทความ อีกทางคือการติดตามงานแปลเป็นภาษาชวา มลายู และอินโดนีเซีย เพราะตำนานปัญจิมีหลากหลายเวอร์ชันในภูมิภาคนี้ โดยมักปรากฏชื่อในรูปแบบ 'Hikayat' หรือ 'Panji' ที่เจ้าของภาษาแถบนั้นมีการบันทึกไว้เป็นเรื่องเล่าพื้นบ้าน นอกจากนั้นยังมีการบันทึกเป็นภาษายุโรปสมัยอาณานิคม เช่น ฝรั่งเศสและดัตช์ ในรูปแบบสำเนาหรือบทสรุปที่นักวิชาการสมัยก่อนนําไปตีพิมพ์ แต่เวอร์ชันสมัยใหม่ที่แปลออกมาเป็นภาษาอังกฤษแบบอ่านสบาย ๆ สำหรับผู้อ่านทั่วไปยังมีไม่มากนัก มุมมองการเข้าถึงสำหรับคนที่อยากรู้: งานแปลเชิงวิชาการและฉบับย่อในบทความที่ตีพิมพ์โดยมหาวิทยาลัยจะให้บริบททางประวัติศาสตร์และความเชื่อมโยงระหว่างเวอร์ชันต่าง ๆ มากกว่า ส่วนงานดัดแปลงเป็นละคร หนัง หรือนิยายสมัยใหม่มักทำให้เนื้อเรื่องเข้าใจง่ายขึ้นและสะท้อนรสนิยมร่วมสมัยได้ดี ฉันมักสนุกกับการอ่านเวอร์ชันย่อควบคู่กับการดูบันทึกการแสดงโบราณ เพราะนอกจากจะได้เนื้อเรื่องแล้ว ยังได้เห็นว่าการแสดงตีความตัวละครและฉากอย่างไร ซึ่งช่วยให้เข้าใจความสำคัญของเรื่องในบริบทวัฒนธรรม การเดินทางข้ามภาษาและสื่อของ 'อิเหนา' ทำให้มันไม่ใช่แค่งานวรรณคดี แต่เป็นสะพานทางวัฒนธรรมที่ชวนให้ติดตามต่อไป เสียงหัวใจที่ชอบเรื่องรักผจญภัยแบบนี้ยังคงเต้นทุกครั้งที่เจอฉบับแปลหรือการตีความใหม่ ๆ

เดินเข้าไปในร้านหนังสือใหญ่ๆอย่าง kinokuniya หรือ SE-ED ดูสิครับ หนังสือแนวนี้มักจะวางโชว์เด่นๆอยู่แล้ว อย่าง 'มัทนะพาธา' นี่เป็นวรรณกรรมคลาสสิคที่หลายคนตามหาจนต้องพิมพ์ซ้ำหลายรอบ ลองถามพนักงานตรงเคาน์เตอร์ก็ได้นะ ถ้าไม่เจอเล่มที่ต้องการ เพราะบางทีอาจถูกเก็บไว้ในส่วนวรรณกรรมไทย หรือจัดอยู่ในหมวดนิทาน/ตำนาน อย่าลืมว่าเวอร์ชันแปลก็อาจมีวางขายต่างหาก ถ้าสนใจอ่านภาษาอังกฤษหรือภาษาที่สาม