นักข่าวค้นหาแหล่งที่มาของอุโมงค์ อินุนากิ อย่างไร

ประโยคที่ว่า 'คำจากลาของคิมหันต์ ณ ปลายอุโมงค์' ในความทรงจำของคนอ่านหลายคนไม่ได้เป็นแค่บันทึกคำลาแบบธรรมดา แต่มันคือบทความสั้นที่คนเขียนใช้ภาพของอุโมงค์และแสงสว่างปลายอุโมงค์เป็นสัญลักษณ์ของการเปลี่ยนผ่าน ความหวัง และการยอมรับความไม่แน่นอนของชีวิต งานชิ้นนี้ถูกเขียนโดยผู้ใช้ที่ใช้ชื่อนามปากกาว่า 'คิมหันต์' บนพื้นที่ออนไลน์ ที่เริ่มมีการแชร์กันอย่างกว้างขวางในกลุ่มอ่านเขียนและโซเชียลมีเดียไทย บทความต้นฉบับมักปรากฏในบล็อกส่วนตัวหรือกระทู้เล่าประสบการณ์ชีวิต ก่อนจะถูกดัดแปลงเป็นภาพคำคมและข้อความที่แชร์ต่อจนกลายเป็นที่รู้จักมากขึ้น การที่ผู้เขียนเลือกใช้ชื่อนามปากกาและฉากอุโมงค์เป็นธีมหลักทำให้เรื่องดูเป็นสากลและเข้าใจง่าย 'อุโมงค์' ในที่นี้ถูกตีความทั้งแบบกายภาพและเชิงจิตใจ คนอ่านหลายคนเห็นภาพของการเดินผ่านความมืด ความทรมาน หรือช่วงเวลาที่ยากลำบาก ก่อนจะพบกับแสงที่ปลายอุโมงค์ซึ่งอาจหมายถึงการยอมรับ การปล่อยวาง หรือการเริ่มต้นใหม่ ภาษาที่ใช้ในบทความมีความเรียบง่ายแต้อิ่มด้วยอารมณ์ ใส่รายละเอียดเล็กๆ เช่น เสียงก้าวที่ก้อง ความเย็นของกำแพงอุโมงค์ หรือแสงที่ไม่ชัดเจนทั้งหมดนี้ทำให้บทความไม่ใช่แค่คำลา แต่เป็นเพลงประกอบความคิดของคนที่กำลังผ่านช่วงเปลี่ยนผ่านในชีวิต ที่มาของเนื้อหาไม่ได้มาจากงานวรรณกรรมคลาสสิกหรือบทกวีชื่อดัง แต่ซึมซับอิทธิพลจากทั้งปรัชญาตะวันออกที่เน้นการยอมรับความไม่เที่ยงของสิ่งทั้งปวงและสำนวนร่วมสมัยของสื่อออนไลน์ที่ชอบย่อประสบการณ์เป็นบทความสั้น งานชิ้นนี้โดดเด่นเพราะใช้ภาษาธรรมดาแต่ปล่อยพื้นที่ให้ผู้อ่านเติมความหมายเอง ทำให้มันถูกนำไปอ้างถึงในหลายบริบท ทั้งการปลอบใจคนที่สูญเสีย การให้กำลังใจผู้ที่กำลังเปลี่ยนงานหรือจบความสัมพันธ์ ไปจนถึงการใช้เป็นข้อความแนวให้กำลังใจในกิจกรรมสร้างแรงบันดาลใจต่างๆ ส่วนตัวแล้วฉันมักจะกลับไปอ่านชิ้นงานนี้เวลารู้สึกท้อ เพราะมันไม่ได้สัญญาว่าปลายอุโมงค์จะสว่างไสวเสมอไป แต่บอกว่าการเดินผ่านความมืดเป็นส่วนหนึ่งของการเดินทาง และนั่นทำให้คำลานี้มีความอบอุ่นและจริงใจในเวลาเดียวกัน มันเหมือนเพื่อนคนหนึ่งยืนอยู่ข้างๆ และบอกว่า "เดินไปเถอะ เดี๋ยวก็เจอแสง" — ประโยคสั้นๆ แบบนี้แหละที่ยังคงทำให้ฉันยิ้มได้แม้วันเหนื่อยล้า

นึกออกไหมว่าสิ่งที่เรียกว่า 'อุโมงค์ลับซ่อนมิติ' ไม่ได้เกิดขึ้นจากนิยายเรื่องใดเรื่องเดียว แต่มาจากการผสมผสานของตำนานพื้นบ้านและงานวรรณกรรมยุคคลาสสิกที่หลอมรวมกันจนกลายเป็นสัญลักษณ์หนึ่งของการหลุดพ้นไปยังโลกอื่น บรรดาตำนานพื้นเมืองพูดถึงทางเข้าที่เป็นถ้ำ อุโมงค์ หรือเนินดินที่พาไปยังโลกของเทพหรือผี เช่น เรื่องเล่าของชาวเคลต์เกี่ยวกับเนิน 'sidhe' ที่คนธรรมดาเข้าไปแล้วพบโลกที่เวลาเดินต่างจากเดิม อีกด้านหนึ่งตำนานกรีกก็มีถ้ำและแม่น้ำที่เป็นประตูสู่ยมโลก ความคิดเหล่านี้ถูกนำมาดัดแปลงในงานวรรณกรรมสมัยใหม่ จนถึงฉากที่ทุกคนจดจำได้อย่างฉาก 'rabbit hole' ใน 'Alice's Adventures in Wonderland' ซึ่งกลายเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้ไอเดียอุโมงค์กลายเป็นตัวแทนของการทะลุมิติ ภาพที่สะกดคนดูและนักเขียนมากที่สุดคือการใช้พื้นที่แคบ ๆ อย่างประตูหรือหลุมเล็ก ๆ เป็นข้ออ้างให้ตัวละครต้องก้าวข้ามเส้นบาง ๆ ระหว่างโลกสองใบ ส่วนตัวผมชอบแนวคิดนี้เพราะมันทำให้การเปลี่ยนแปลงทั้งน่าเกรงขามและใกล้ตัวในเวลาเดียวกัน

ชื่อผู้แต่งของ 'คำจากลาของคิมหันต์ ณ ปลายอุโมงค์' มักจะเป็นคำถามที่วนเวียนในวงแฟนคลับและชุมชนหนังสือเล็กๆ ที่ฉันติดตามอยู่ การค้นคว้าเบื้องต้นที่ฉันพอรู้สรุปได้ว่าไม่มีบันทึกสาธารณะหรือเครดิตที่ชัดเจนในวงกว้างอ้างถึงชื่อผู้แต่งโดยตรง แต่ก็มีเบาะแสจากสำเนาปกเก่าและการกล่าวถึงในบล็อกส่วนบุคคลซึ่งชี้ไปยังนักเขียนอิสระที่ทำงานร่วมกับสำนักพิมพ์ท้องถิ่นหลายราย อีกมุมมองหนึ่งที่ฉันมักพูดถึงกับเพื่อนคืองานแนวนี้มักเกิดจากการร่วมงานกันระหว่างนักเขียนกับนักดนตรีหรือคอลเลคชั่นบทกวีที่ไม่ค่อยได้รับการจดทะเบียนลิขสิทธิ์ชัดเจน ทำให้ชื่อผู้เขียนอาจถูกบันทึกในบันทึกภายในหรือคิวาร์โค้ดที่แถมมากับหนังสือรุ่นพิมพ์จำกัด ซึ่งฉันเห็นว่าความไม่ชัดเจนนี้กลับเพิ่มเสน่ห์และตำนานเล็กๆ ให้กับชิ้นงาน สรุปแบบมีน้ำเสียงส่วนตัวก็คือ ถ้าต้องการชัดเจนจริงๆ ให้ลองย้อนดูฉบับพิมพ์แรกหรือค้นหาเครดิตในเวอร์ชันที่เผยแพร่ผ่านงานเทศกาลวรรณกรรมท้องถิ่น เพราะนั่นมักเป็นแหล่งที่เก็บชื่อผู้มีส่วนร่วมไว้ และนั่นแหละที่ทำให้ฉันยังรู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งเมื่อเจอข้อมูลใหม่

ความลึกลับของอุโมงค์อินุนากิไม่ใช่แค่เรื่องเล่าที่ถูกกระจายแบบปากต่อปาก แต่ยังปะปนกับประวัติศาสตร์ท้องถิ่นและการเปลี่ยนแปลงของชุมชนรอบ ๆ ด้วย ฉันโตมากับเสียงเล่าเรื่องจากคนในหมู่บ้านแถวภูเขาใกล้ ๆ ที่จะพูดถึงทางเข้าทางออกเก่าแก่ ตำนานของ 'หมู่บ้านอินุนากิ' ที่ไม่มีปรากฏในแผนที่ และเรื่องคนหายซึ่งเป็นสาเหตุให้ถนนเส้นนี้มีชื่อเสียงในแง่ลบ ข่าวสารท้องถิ่นในอดีตมักรายงานอุบัติเหตุบนเส้นทางแคบ ๆ กับสภาพอากาศที่เปลี่ยนไว ก็ยิ่งทำให้บรรยากาศตึงเครียดขึ้น พอวงการหนังสยองนำเรื่องราวไปต่อยอด เช่นภาพยนตร์เรื่อง '犬鳴村' ที่หยิบเอาตำนานมาเล่าให้คนรุ่นใหม่รู้จักมากขึ้น ผู้คนที่ไม่เคยสนใจก็เริ่มขับรถมาดูด้วยความอยากรู้อยากเห็น ผลคือมีการเข้าไปในพื้นที่ต้องห้าม เกิดปัญหาการทิ้งขยะและอันตรายจากการปีนป่าย ฉันคิดว่าการรับรู้ประวัติและความเคารพต่อพื้นที่สำคัญกว่าการมองเพียงว่าเป็นความตื่นเต้นชั่วคราว เพราะเบื้องหลังเรื่องเล่านั้นมีคนจริง ๆ ชีวิตจริง ๆ และความปลอดภัยที่ต้องคำนึงถึงเสมอ

มีสถานที่หนึ่งที่ทุกครั้งที่คิดถึงประวัติศาสตร์รถไฟสายมรณะก็ต้องนึกถึงมันก่อนเสมอ — ช่องเขาขาดหรือที่หลายคนเรียกกันว่า 'อุโมงค์มรณะ' ในจังหวัดกาญจนบุรี ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเส้นทางรถไฟไทย–พม่าในสมัยสงครามโลกครั้งที่สอง ผมเคยไปเยือนที่นั่นหลายครั้งด้วยความอยากเห็นร่องรอยจริงของอดีต: ที่ตั้งของช่องเขาขาดอยู่ในพื้นที่เทือกเขาทางตะวันตกของกาญจนบุรี และปัจจุบันมีพิพิธภัณฑ์และเส้นทางเดินศึกษาประวัติศาสตร์ (Memorial Museum and Walking Trail) ให้เข้าชม การเดินทางที่สะดวกคือออกจากกรุงเทพฯ มุ่งหน้ากาญจนบุรีด้วยรถยนต์ประมาณ 3–4 ชั่วโมง หรือขึ้นรถตู้/รถทัวร์ไปกาญจนบุรีแล้วต่อรถท้องถิ่นหรือทัวร์วันเดียว ถึงที่นั่นต้องเตรียมรองเท้าสำหรับเดิน เสบียงน้ำ และเวลาอย่างน้อยครึ่งวันเพื่อเดินตามเส้นทางและแวะพิพิธภัณฑ์ บรรยากาศบริเวณช่องเขาขาดหนักแน่นและเงียบจริงจัง การยืนบนร่องรอยหินที่แรงงานต้องขุดด้วยแรงกายแล้วคิดถึงคนที่เสียชีวิตทำให้ผมนิ่งไปนานก่อนเดินกลับออกมา — เป็นประสบการณ์ที่ไม่เหมือนการเที่ยวชมสถานที่ธรรมดา แต่เป็นการเผชิญหน้ากับประวัติศาสตร์ที่ยังคงสะเทือนใจ

พูดกันตรงๆ ตอนที่ได้ฟังเพลงประกอบ 'อุโมงค์ผาเมือง' ครั้งแรก ความรู้สึกมันเหมือนเห็นภาพถนนแคบ ๆ ทอดยาวผ่านภูเขาเลย ผมชอบที่ท่วงทำนองมีความเป็นพื้นบ้านผสมกับเมโลดี้สมัยใหม่ ทำให้มันทั้งคุ้นเคยและสดใหม่ในเวลาเดียวกัน เพลงนี้มีชื่อว่า 'อุโมงค์ผาเมือง' และขับร้องโดย 'ก้อง ห้วยไร่' เสียงของเขามีโทนดิบ ๆ แต่จริงใจ เหมาะกับบรรยากาศเรื่องราวชนบทหรือฉากเดินทางกลางคืน เสียงกีตาร์กับแคนที่แทรกเข้ามาช่วยเพิ่มความอบอุ่นและความคิดถึง ซึ่งทำให้ฉากในเรื่องที่ใช้เพลงนี้มีพลังขึ้นมาก สิ่งที่ชอบเป็นพิเศษคือการเรียบเรียงที่ไม่ยัดเยียด จังหวะปล่อยให้โล่งในตอนที่ต้องการอารมณ์ และพุ่งขึ้นตรงจังหวะสำคัญ มันกลายเป็นเพลงที่อยากกลับไปฟังอีกและวนดูฉากซ้ำนั้นเพื่อดื่มด่ำกับความหมายของเนื้อเพลงไปเรื่อย ๆ

หนังสือเล่มนี้มีเสน่ห์แบบที่คนนอกวงการมักถามว่าทำไมยังไม่เห็นบนจอภาพยนตร์ซะที ผมคิดว่าตอบตรงๆ ได้ว่ายังไม่มีการดัดแปลงเป็นภาพยนตร์หรือซีรีส์เชิงพาณิชย์อย่างเป็นทางการของ 'คำจากลาของคิมหันต์ ณ ปลายอุโมงค์' ที่ได้รับการโปรโมตในวงกว้างหรือฉายในโรงภาพยนตร์/ช่องโทรทัศน์หลัก แต่งานชิ้นนี้มีชีพจรชีวิตในชุมชนคนอ่าน—มีการอ่านเป็นเสียง การทำแฟนอาร์ต และบางครั้งก็มีการทำสกริปท์สั้นหรือการแสดงเวทีเล็กๆ โดยกลุ่มแฟนซีนเพื่อนำเสนอเนื้อหาให้คนรอบตัวได้สัมผัสบรรยากาศของเรื่อง มุมมองของผมในฐานะคนที่ติดตามงานวรรณกรรมชุมชนมานานคือเรื่องนี้มีองค์ประกอบที่ทั้งน่าดัดแปลงและท้าทายพร้อมกัน: ตัวละครมีมิติและฉากบางฉากชวนให้ถ่ายทอดด้วยภาพ แต่บางจุดเป็นความละเอียดอ่อนทางอารมณ์หรือมีสัญลักษณ์ที่ต้องการพื้นที่ในการเล่า ถ้าผู้สร้างจะเอาไปทำจริงๆ คงต้องเลือกว่าจะเน้นพล็อตเชิงเหตุการณ์หรือโฟกัสไปที่การขับเคลื่อนภายในของตัวละคร เหมือนที่เห็นความสำเร็จของนิยายบางเล่มที่ถูกยกไปทำซีรีส์อย่าง 'บุพเพสันนิวาส' ที่ผสมผสานการดัดแปลงแบบขยายฉากและรักษาแก่นเดิมไว้ได้ ท้ายสุด ความเป็นไปได้ยังเปิดอยู่เสมอในยุคนี้—ค่ายอินดี้หรือแพลตฟอร์มสตรีมมิ่งที่กล้าเสี่ยงเรื่องเล่าใหม่ๆ อาจมองเห็นศักยภาพของ 'คำจากลาของคิมหันต์ ณ ปลายอุโมงค์' ได้ แต่ถ้าเป็นความหวังส่วนตัว ผมอยากเห็นเวอร์ชันที่รักษาน้ำเสียงของต้นฉบับ ไม่รีบเร่งจังหวะ และให้พื้นที่กับรายละเอียดเล็กๆ ที่ทำให้เรื่องนั้นมีมนต์ขลังขึ้นมา

ชื่อเรื่องนี้ฟังดูคุ้นหู แต่มักจะไม่ปรากฏในฐานข้อมูลผลงานวรรณกรรมที่ใช้ชื่อนั้นเป็นฉบับนิยายรวมเล่มโดยตรง จากการติดตามงานเขียนท้องถิ่นและงานแปลเชิงสารคดี จะพบว่า 'อุโมงค์ผาเมือง' มักปรากฏในรูปแบบของบทความข่าว รายงานท้องถิ่น หรือเรื่องเล่าสั้นๆ ที่ถูกนำเสนอผ่านสื่อออนไลน์และรายการโทรทัศน์มากกว่าการเป็นนิยายตีพิมพ์เป็นเล่ม นักเขียนบางคนอาจหยิบชื่อนี้ไปใช้เป็นชื่อตอนในรวมเรื่องสั้น หรือแปลงเป็นบทละครเวทีเล็กๆ แต่ฉบับที่ออกมาเป็นหนังสือเล่มใหญ่ที่วางขายทั่วไปด้วยชื่อนี้โดยตรงค่อนข้างหายาก ถ้าใครสนใจแนวทางเนื้อหาแบบเดียวกับชื่อเรื่องนี้ มักเจอในหนังสือรวมบทความประวัติศาสตร์ท้องถิ่น หรือหนังสือบอกเล่าประสบการณ์การสำรวจ ทางเลือกเหล่านี้มักให้มุมมองที่ลึกและเป็นข้อมูลมากกว่าบทนิยายเชิงบันเทิง สรุปแล้ว ฉบับนิยายตีพิมพ์ภายใต้ชื่อ 'อุโมงค์ผาเมือง' ไม่ค่อยเป็นที่รู้จักในวงกว้าง แต่องค์ประกอบเรื่องราวนั้นมีอยู่ในงานเขียนประเภทอื่นๆ มากกว่า และนั่นทำให้มันน่าสนใจสำหรับคนที่ชอบขุดหาความจริงเชิงท้องถิ่น