บทกวีของสุนทรภู่ ประเด็นหลักสะท้อนสังคมยุคใด?

พออ่านบทกวีของสุนทรภู่ฉากเล็ก ๆ ในหลายตอนทำให้ผมรู้สึกเหมือนได้ยืนฟังคนเร่ขายของหรือผู้เดินทางเล่าเรื่องเกี่ยวกับชีวิตประจำวัน สังคมที่เด่นชัดในบทกวีเหล่านั้นคือสังคมเกษตรกรรมผสมกับความเชื่อทางพุทธ ศีลธรรมสาธารณะที่คุมพฤติกรรมคน และระบบอำนาจที่ยังคงมีการแบ่งชนชั้นอย่างชัดเจน ผมเห็นภาพชาวบ้านต้องพึ่งพาธรรมชาติ การแต่งงานที่ถูกกำหนดโดยสถานะ และความเจ็บปวดจากกฎเกณฑ์ของผู้มีอำนาจ บทกวีจึงกลายเป็นพื้นที่บันทึกความไม่เท่าเทียมและเสียงสะท้อนของผู้ที่ไม่ได้มีอำนาจมากนัก

ความเป็นมนุษย์ในงานของสุนทรภู่—ความรัก ความเหงา ความท้อแท้ และความหวัง—ล้วนนำพาให้บทกวีของเขาอ่านข้ามกาลเวลาได้ เพราะแม้รายละเอียดด้านเศรษฐกิจหรือการปกครองจะเป็นของยุคก่อน แต่แก่นเรื่องเกี่ยวกับความยากลำบากของชีวิตและการพึ่งพาพระพุทธศาสนายังคงพูดกับผู้อ่านร่วมสมัยได้อยู่ดี นี่คือเหตุผลที่ผมมักหยิบบทกวีของเขามาอ่านแล้วรู้สึกใกล้ตัวเสมอ

เสียงคำคล้องจังหวะของบทกวีสุนทรภู่ชวนให้เห็นภาพสังคมรัตนโกสินทร์ตอนต้นอย่างชัดเจน — พื้นที่เกษตรกรรมที่คนยากไร้ต้องพึ่งพาธรรมชาติ ระบบศีลธรรมแบบพุทธยังเป็นกรอบหลักของชีวิต และอำนาจแบบรวมศูนย์ของรัฐกับชนชั้นนำครอบงำโครงสร้างสังคม ผมมองว่าแก่นของบทกวีส่วนใหญ่สะท้อนสังคมรัตนโกสินทร์ยุคต้นถึงกลาง (ต้นศตวรรษที่ 19) ซึ่งเป็นช่วงที่บ้านเมืองฟื้นตัวจากการล่มสลายของอยุธยาและกำลังสร้างอำนาจแบบราชวงศ์จักรีใหม่ นักดนตรีและกวีอย่างสุนทรภู่จึงเห็นทั้งความงามและปมปัญหาทางสังคมรอบตัวแล้วถ่ายทอดออกมาในรูปแบบที่คนทั่วไปอ่านแล้วรู้สึกได้ทันที

โครงเรื่องใน 'พระอภัยมณี' แสดงให้เห็นทั้งภาพทะเล การค้าขาย การเดินทางข้ามวัฒนธรรม และการปะทะของอำนาจ ทั้งการกดขี่ การลักพาตัว และชะตากรรมของผู้หญิงที่มักตกอยู่ในเงื่อนไขของผู้มีอำนาจ ส่วนบทนิราศอย่าง 'นิราศภูเขาทอง' ก็ถ่ายทอดความเปราะบางของชีวิตผู้เดินทาง การเผชิญหน้ากับระบบราชการและธรรมเนียมที่คอยกำกับความสัมพันธ์ระหว่างคนชนชั้นต่าง ๆ ผมชอบสังเกตว่าบทกวีของเขามักให้ความเห็นอกเห็นใจคนชั้นล่างและผู้หญิง มากกว่าจะยกย่องชนชั้นนำเพียงฝ่ายเดียว นั่นทำให้ผลงานเป็นบันทึกทางสังคมที่มีมิติ ไม่ใช่แค่บทกวีโรแมนติกเท่านั้น

ในมุมมองของผมเสน่ห์อีกอย่างคือน้ำเสียงที่สลับระหว่างขันติและประชดลึก ๆ — บางบทเหมือนสอนศีลธรรมแบบพุทธ บางบทบอกเล่าเรื่องราวโหดร้ายของชนชั้นแรงงานหรือการท้องถิ่นที่ถูกทรมานจากกฎหมายและภาษี ความพยายามเชื่อมโยงเรื่องส่วนตัวกับภาพรวมของสังคมทำให้เรารู้สึกว่าบทกวีเหล่านั้นไม่ใช่แค่ความงามบนกระดาษ แต่วิทยุกระจายข่าวของยุคหนึ่งที่สะท้อนความจริงของชีวิตคนธรรมดา ผมจึงคิดว่าสุนทรภู่คือกระจกสะท้อนสังคมรัตนโกสินทร์ยุคต้น—ทั้งความงดงาม ความโหดร้าย และการดิ้นรนเพื่อศีลธรรมและศักดิ์ศรีของมนุษย์