บทบาทของจุลจอมเกล้า ในละครโทรทัศน์คืออะไร?

เราอยากเริ่มจากตรงนี้เลย: ชื่อ 'จุลจอมเกล้า' ในภาษาไทยเป็นพระนามเต็มของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มากกว่าจะเป็นชื่อนวนิยายเชิงพล็อตเรื่องหนึ่ง ๆ ดังนั้นถ้าคำถามหมายถึงการนำเอาชื่อหรือเรื่องราวของพระองค์ไปสร้างเป็นภาพยนตร์ ผู้สร้างมักจะใช้มุมมองทางประวัติศาสตร์หรือชีวประวัติแทนการยึดชื่อเดียวกันเป๊ะ ๆ ในมุมมองของคนดูหนังที่ชอบประวัติศาสตร์ ผมสังเกตว่าการเล่าเรื่องเกี่ยวกับพระองค์ถูกนำเสนอในรูปแบบภาพยนตร์ สารคดี หรือภาพยนตร์โทรทัศน์หลายครั้งตลอดศตวรรษที่ผ่านมา แต่ไม่ค่อยเห็นผลงานที่ใช้ชื่อนี้เป็นชื่อภาพยนตร์หลักแบบตรงตัวมากนัก การถ่ายทอดชีวิตและเหตุการณ์สำคัญ ๆ มักจะกระจายอยู่ในสารคดี ประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ และละครโทรทัศน์ที่นำเสนอฉากหรือช่วงเวลาของพระองค์แทน สุดท้ายแล้ว มุมมองส่วนตัวก็คือชื่อแบบนี้มีความหมายและความศักดิ์สิทธิ์ในบริบทไทย การตั้งชื่อภาพยนตร์ตรง ๆ ว่า 'จุลจอมเกล้า' อาจถูกมองว่าเข้มข้นหรือเป็นทางการเกินไป ผู้เล่าเรื่องจึงเลือกเส้นเรื่องหรือชื่อนำเสนอที่เบาสำหรับผู้ชมสมัยใหม่มากกว่า

ในหลายครั้งที่นึกถึงละครประวัติศาสตร์ที่พยายามถ่ายทอดยุคสมัยรัชกาลที่ 5 ผมมักจะชี้ไปที่ 'สี่แผ่นดิน' เป็นตัวอย่างแรก ๆ เพราะเวอร์ชันละครทีวีและหนังที่สร้างจากนิยายชิ้นนี้ทำหน้าที่เป็นกรอบอ้างอิงให้คนดูเข้าใจบริบทสังคมไทยในช่วงเปลี่ยนผ่านได้ค่อนข้างชัดเจน โดยเฉพาะการวาดภาพวิถีชีวิตคนธรรมดา ความสัมพันธ์ระหว่างชนชั้น และผลกระทบจากการปฏิรูปที่ทอดยาวเข้ามาถึงครอบครัว ซึ่งช่วยให้ภาพของพระมหากษัตริย์ในฉากบางตอนดูเหมือนถูกวางไว้ในบริบททางสังคมที่สมจริงมากขึ้น ในเรื่องนี้การแต่งกาย การจัดฉาก และบทสนทนาที่เชื่อมโยงกับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ทำให้ความรู้สึกว่าเหตุการณ์นั้น ๆ เกิดขึ้นจริง ๆ แทรกซึมเข้ามา แต่ในขณะเดียวกันก็ต้องยอมรับว่าละครยังมีข้อจำกัด เช่น การย่อส่วนเหตุการณ์ การให้ความสำคัญกับตัวละครเอกของนิยายมากกว่าการลงรายละเอียดเชิงนโยบายหรือเหตุการณ์ในราชสำนัก ซึ่งหมายความว่าแม้ภาพรวมจะใกล้เคียง แต่รายละเอียดเชิงบุคลิกภาพของพระองค์บางมุมยังถูกตีความผ่านสายตาของตัวละครรอบข้างมากกว่าการนำเสนอจากบันทึกประวัติศาสตร์โดยตรง ส่วนที่ทำให้เวอร์ชันนี้น่าสนใจสำหรับผมคือการที่มันไม่พยายามผลักให้พระมหากษัตริย์เป็นเทพหรือคนในนิยาย แต่เลือกให้ผู้ชมเห็นผลกระทบจากการตัดสินใจต่าง ๆ ในระดับคนธรรมดา นั่นทำให้ภาพรวมของพระจุลจอมเกล้าฯ ในละครเรื่องนี้รู้สึกมีมิติและเข้าถึงได้ มากกว่าจะเป็นแค่องค์ประกอบประวัติศาสตร์บนเวทีเท่านั้น

เล่มที่อยากแนะนำที่สุดสำหรับคนเริ่มต้นคือ 'พระราชประวัติรัชกาลที่ 5 (ฉบับย่อ)'. ผมมองว่าเวอร์ชันย่อแบบนี้อ่านง่ายเพราะแบ่งบทสั้น ๆ มีหัวข้อชัดเจนและภาษาที่ไม่เป็นทางการมากนัก เหมาะกับคนที่อยากได้ภาพรวมก่อนลุยเล่มหนา ๆ ภายในเล่มมักมีไทม์ไลน์ รูปภาพประกอบ และแถบเรื่องย่อของเหตุการณ์สำคัญ ทำให้ตามเรื่องราวได้เร็วโดยไม่รู้สึกอึดอัด ผมเองชอบตรงที่เมื่ออ่านถึงตอนเล่าการเสด็จประพาสยุโรปหรือการปรับระบบการปกครอง จะมีกรอบเล่าเหตุการณ์สั้น ๆ คั่น ทำให้จับประเด็นการเปลี่ยนแปลงสำคัญได้ทันที ถ้าต้องการอ่านแบบรวดเดียวจบเล่มนี้ตอบโจทย์ เพราะไม่ลงรายละเอียดเชิงเอกสารมาก แต่ให้ภาพรวมที่ชัดเจนพอจะตามต่อด้วยแหล่งลึก ๆ ได้ง่าย เหมาะกับคนที่อยากรู้ว่าเหตุการณ์ไหนสำคัญและเหตุใดจึงมีผลต่อไทยสมัยใหม่ ปิดเล่มแล้วรู้สึกว่าเข้าใจรัชกาลที่ 5 มากขึ้นโดยไม่เหนื่อยเกินไป

คำถามแบบนี้ชวนให้ย้อนดูหนังเก่าๆ และบทบาททางประวัติศาสตร์ที่มักถูกตีความซ้ำไปซ้ำมา ถ้าพูดถึงบทพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในทางภาพยนตร์ต้องบอกว่าไม่มีคำตอบเดียวที่ชัดเจนครบถ้วน เพราะผู้สร้างมักเลือกมุมมองและช่วงเวลาที่ต่างกัน ผลคือมีนักแสดงหลายคนเคยสวมบทบาทนี้ในผลงานต่าง ๆ ทั้งภาพยนตร์ยาว ละครโทรทัศน์ และภาพยนตร์สั้น ฉันซึ่งเป็นคนชอบดูหนังแนวประวัติศาสตร์ จึงชอบสังเกตว่าการตัดสินใจคอสตูม มุมกล้อง และบทสนทนาแต่ละเรื่อง ทำให้บุคลิกของพระองค์ในจอแตกต่างไม่น้อย ถ้าต้องระบุแบบกว้าง ๆ จะแนะนำให้มองที่ชื่อภาพยนตร์หรือซีรีส์เป็นหลัก เพราะคำตอบขึ้นกับงานที่ถูกพูดถึงจริง ๆ ในบางเรื่องผู้กำกับเลือกเน้นด้านความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล ในขณะที่บางเรื่องเน้นบริบทการปฏิรูปทางสังคม ซึ่งเปิดโอกาสให้นักแสดงคนละคนแสดงออกในแบบที่ต่างกัน การชมหลายเวอร์ชันทำให้ฉันเห็นว่าการแสดงไม่ได้เป็นแค่การเลียนแบบหน้าตา แต่เป็นการจับแก่นเรื่องประวัติศาสตร์แล้วถ่ายทอดออกมาเป็นมนุษย์คนหนึ่งบนจอ มากกว่าจะเป็นรูปปั้นบนหน้าหนังสือเรียน

การแต่งกายในซีรีส์ที่มีพระจุลจอมเกล้ากับความเที่ยงตรงเป็นเรื่องที่ซับซ้อนกว่าที่คนดูทั่วไปนึกไว้เยอะ ฉันมักสังเกตรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ในฉากพิธีการ เช่น ด้านข้างของเครื่องแบบ ทรงผม และตำแหน่งเหรียญประดับ เพราะสิ่งเหล่านี้สะท้อนการเปลี่ยนแปลงเชิงวัฒนธรรมเมื่อรัชกาลที่ 5 นำแบบแผนตะวันตกเข้ามา แม้หลายละครจะจับภาพเงารูปทรงใหญ่ได้ค่อนข้างดี — เสื้อคลุมแบบตะวันตก สายสะพาย และการตั้งท่าในพิธีต่างๆ ดูมีน้ำหนัก แต่พอเจาะลงรายละเอียดก็พบช่องว่างอยู่บ้าง วัสดุและเทคนิคการตัดเย็บในทีวีสมัยใหม่มักใช้วัสดุที่ทนทานและราคาประหยัดกว่าของจริง ผ้าไม่ค่อยมีความละเอียดหรือการทอที่เฉพาะตัวเหมือนผ้าไหมโบราณ นอกจากนั้นการจัดวางเครื่องบรรณาการ สนับแบบเหรียญและริบบิ้น มักถูกจัดให้ดูสวยบนกล้อง แต่อาจไม่เรียงตามลำดับหรือชนิดที่สอดคล้องกับตราและอันดับจริงของทางราชสำนักเมื่อร้อยกว่าปีก่อน โดยรวมฉันคิดว่าเชื่อถือได้ในเชิง 'ความรู้สึกทางประวัติศาสตร์' มากกว่าเชิงพิสูจน์ข้อเท็จจริงแบบนักประวัติศาสตร์ การตัดสินใจบ่อยครั้งมาจากความต้องการให้ภาพออกมาชัดบนหน้าจอและสื่อสารตัวละครอย่างรวดเร็ว ดังนั้นถ้าต้องการรายละเอียดปลีกย่อยจริงจัง ควรมองประกอบกับภาพถ่ายเก่า ๆ หรือหลักฐานที่พิพิธภัณฑ์ แต่ถ้ามองแบบคนดูทั่วไปที่อยากอินกับฉากราชสำนัก ผลงานส่วนใหญ่ทำหน้าที่ได้ดีและสร้างบรรยากาศให้เข้าใจการเปลี่ยนผ่านของยุคสมัยได้อย่างน่าสนใจ

สไตล์แฟนอาร์ตที่ฉันเห็นได้รับความนิยมสูงสุดมักจะเป็นภาพเหมือนเชิงวิจิตรที่ให้ความรู้สึกสง่างามและวางตัวเหมือนภาพจิตรกรรมในพิพิธภัณฑ์ โดยภาพประเภทนี้มักเน้นรายละเอียดเครื่องแบบ เครื่องประดับ และแสงเงาที่ทำให้คนดูรู้สึกถึงความยิ่งใหญ่ของบุคคลในอดีต งานแนวนี้มักใช้โทนสีโบราณ เช่น โทนทอง แดงแก่ และน้ำตาลเข้ม ซึ่งช่วยสร้างบรรยากาศแบบประวัติศาสตร์ได้ดีมาก บางครั้งศิลปินจะใส่พื้นหลังเป็นลายผ้าแบบไทยโบราณหรือฉากพระราชวังเพื่อเพิ่มมิติ และเทคนิคที่ใช้มีทั้งการลงสีแบบดั้งเดิมและการลงสีดิจิทัลที่เลียนแบบสีน้ำมัน ฉันชอบดูรายละเอียดเล็ก ๆ อย่างริ้วผ้า ตะขอติดเครื่องแบบ หรือแสงที่สะท้อนบนถ้วยพระราชทาน เพราะมันบอกเล่าเรื่องราวโดยไม่ต้องใช้คำพูด เหตุผลที่สไตล์นี้ฮิตสำหรับ 'จุลจอมเกล้า' เป็นเพราะภาพแนวนี้ให้ความเคารพและถ่ายทอดบุคลิกภาพได้ชัดเจน คนดูหลายคนอยากมีป๊อบคัลเจอร์ที่ผสมกับความเคารพต่อประวัติศาสตร์ ผลงานประเภทนี้จึงมักได้รับการคอมมิชชั่นเพื่อพิมพ์เป็นโปสเตอร์ ทำสติ๊กเกอร์หรือใช้ในนิทรรศการออนไลน์ ส่วนตัวแล้วการเห็นงานแนวนี้ที่ลงสีละเอียด ๆ ทำให้ฉันหยุดมองนานและรู้สึกเชื่อมโยงกับช่วงเวลาทางประวัติศาสตร์มากขึ้น

แนะนำชิ้นนี้ก่อนเลย: 'พระราชประวัติพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว' ฉบับบรรยายยาวที่มีการอ้างอิงและเสียงเล่าแบบวิชาการชัดเจน เหมาะกับคนที่อยากเข้าใจบริบททางการเมือง เศรษฐกิจ และการปฏิรูปของรัชกาลที่ 5 แบบละเอียด ผมชอบเวอร์ชันนี้เพราะการเล่าไม่ใช่แค่เรียงลำดับเหตุการณ์ แต่มีการสอดแทรกบทวิเคราะห์สั้น ๆ ที่ช่วยให้ภาพรวมของยุคสมัยทั้งก่อนและหลังการปฏิรูปชัดขึ้น เสียงบรรยายค่อนข้างสงบนุ่ม ฟังแล้วติดตามง่ายแม้เนื้อหาจะละเอียด ถ้าชอบการอ้างอิงเอกสารและภาพรวมเชิงสถาบันจะรู้สึกได้ว่าคุณได้ข้อมูลหนักแน่น ใช้เวลาฟังยาว ๆ เป็นชั่วโมงหลายตอน แต่แต่ละตอนมีโครงเรื่องชัดเจน ไม่รู้สึกว่าเยิ่นเย้อ ถ้าฟังบนแพลตฟอร์มอย่าง Spotify หรือบริการหนังสือเสียงไทย จะเจอเวอร์ชันที่มีบทเสริม เช่น บทวิเคราะห์ด้านการทูตกับชาติตะวันตกและการปกครองแบบใหม่ ซึ่งผมคิดว่าเป็นจุดเด่นสำคัญ ช่วงท้ายของชุดบรรยายมักมีสรุปประเด็นสำคัญและประเด็นถกเถียงทางประวัติศาสตร์ที่กระตุ้นความคิด ซึ่งเหมาะกับคนที่อยากเอาไปคุยต่อ หรือลองจดประเด็นเพื่ออ่านต่อในหนังสือเล่มอื่น ๆ เสียงบรรยายกับการเรียบเรียงที่เป็นระบบทำให้ผมฟังแล้วรู้สึกได้ว่าเวลาแต่ละชั่วโมงคุ้มค่าและได้มุมมองลึก ๆ ของรัชกาลนี้

นับว่าเรื่องนี้มีความซับซ้อนตรงที่ฉบับเสียงของ 'จุลจอมเกล้า' ถูกผลิตออกมาหลายเวอร์ชัน ทำให้ชื่อผู้พากย์ไม่ตายตัวในทุกแหล่งที่วางจำหน่าย ในมุมมองของคนที่สะสมหนังสือเสียง ผมสังเกตว่าแต่ละสำนักพิมพ์หรือแพลตฟอร์มมักเลือกวิธีการพากย์ต่างกัน บางฉบับใช้ผู้พากย์เดี่ยวให้โทนเล่าเรื่องแบบนิทานประวัติศาสตร์ ขณะที่อีกฉบับจัดทีมพากย์เป็นตัวละครหลายเสียงเพื่อเพิ่มมิติการแสดง บางครั้งยังมีการเชิญนักพูดหรือคนในวงการบันเทิงมาร่วมพากย์เป็นพิเศษ ทำให้ชื่อที่ปรากฏในเครดิตจึงต่างกันไปตามฉบับ เมื่อต้องการรู้ชื่อผู้พากย์จริง ๆ ผมมักจะเปิดหน้ารายละเอียดผลิตภัณฑ์ของแต่ละฉบับ เพราะที่นั่นจะบอกเครดิตการพากย์อย่างชัดเจน ทั้งชื่อผู้พากย์หลัก รายชื่อคาแรกเตอร์ที่รับบท และทีมงานเสียง ซึ่งสะดวกกว่าการเดาจากรีวิวหรือคอมเมนต์ของผู้ฟังทั่วไป จบแล้วก็อยากบอกว่าไม่ว่าจะเป็นพากย์เดี่ยวหรือทีม พลังของเสียงทำให้องค์ประกอบประวัติศาสตร์ใน 'จุลจอมเกล้า' มีชีวิตขึ้นมาจริง ๆ