จุลจอมเกล้า ถูกดัดแปลงเป็นภาพยนตร์เมื่อไหร่?

เราเห็นบทบาทของ 'จุลจอมเกล้า' ในละครโทรทัศน์เป็นเหมือนศูนย์กลางที่ดึงทั้งเรื่องราวทางการเมืองและความเป็นมนุษย์เข้ามารวมกัน ในมุมมองของคนที่ชอบประวัติศาสตร์ ผมชอบที่บทมักจะทำให้ตัวละครนี้เป็นตัวแทนของการเปลี่ยนผ่าน — ไม่ว่าจะเป็นฉากที่พระองค์ตัดสินใจส่งเสริมการสร้างทางรถไฟหรือฉากที่ทรงยกเลิกระบบไพร่ บทนั้นให้ทั้งความยิ่งใหญ่และข้อจำกัดของอำนาจได้อย่างชัดเจน นักแสดงที่รับบทมักถูกวางให้เป็นทั้งผู้นำที่ต้องตัดสินใจเชิงนโยบายและคนเป็นพ่อเป็นสามีที่มีด้านอ่อนโยน ฉากประชุมกับขุนนางซึ่งมีการเถียงกันอย่างดุเดือด จะโชว์มุมของการเป็นผู้นำที่ต้องใช้ความระมัดระวัง ในขณะเดียวกันฉากนิรนามในพระราชวัง เช่น ฉากที่ทรงอ่านจดหมายจากราษฎรหรือเงียบสงบอยู่กับลูก ก็ช่วยสร้างความสมดุลระหว่างภาพลักษณ์สาธารณะกับความโดดเดี่ยวของตำแหน่ง รายละเอียดเล็กๆ อย่างภาษากาย น้ำเสียง และการแต่งกายมีส่วนช่วยให้บทนี้ไม่เป็นเพียงสัญลักษณ์ของชาติ แต่เป็นคนจริงๆ เรื่องนี้มักทำให้ผู้ชมตั้งคำถามเกี่ยวกับราคาที่ต้องจ่ายเพื่อความก้าวหน้า และฉากที่ผมชอบที่สุดคือการแสดงให้เห็นว่าการปฏิรูปไม่ได้เกิดจากความกล้าข้างเดียว แต่ต้องอาศัยการต่อรอง ความสูญเสีย และความเข้าใจต่อคนรอบข้าง ซึ่งฉากพวกนั้นชอบทิ้งความประทับใจไว้ในใจผมเสมอ

ปี 2019 เป็นปีที่ฉันเห็นชื่อ 'รังแตน' ปรากฏในตารางฉายโรงภาพยนตร์ เพราะเวอร์ชันนิยายได้รับการดัดแปลงออกมาเป็นภาพยนตร์ที่เข้าฉายในประเทศไทย พอหนังออกฉาย ผมเลยเข้าไปดูเพื่อเปรียบเทียบกับต้นฉบับ ผลลัพธ์คือภาพยนตร์ยึดหัวใจของเรื่องไว้ได้ แต่ก็ปรับจังหวะบางส่วนให้กระชับขึ้น เช่น ฉากเปิดเรื่องที่ในหนังสั้นกว่าในหนังสือมาก ทั้งนี้ฉันมองว่าเป็นการแลกเปลี่ยนที่ยอมรับได้เมื่อเป้าหมายคือการทำให้คนทั่วไปเข้าใจและรู้สึกกับตัวละครได้ภายในเวลาสองชั่วโมง หลังจากชมจบ ความคิดหนึ่งที่ค้างอยู่คือการแสดงที่ทำให้ฉากสำคัญบางฉากมีพลังขึ้นกว่าตอนอ่าน ขณะที่รายละเอียดเล็ก ๆ บางอย่างหายไป ผมยังชอบการใช้ภาพและซาวด์ในการขับอารมณ์ ซึ่งเป็นสิ่งที่หนังทำได้ดีและเติมความหมายให้บางบทของนิยายจางลงไปได้อย่างน่าสนใจ

ย้อนดูความเป็นมาของ 'กุญชร' ในฐานะงานวรรณกรรมแล้วจะรู้สึกว่ามันถูกดึงไปสู่สื่ออื่นๆ ตั้งแต่ยุคที่หนังและโทรทัศน์เริ่มเติบโตในประเทศเลย ผมมักคิดว่าเวทีการดัดแปลงของเรื่องนี้เริ่มจากหน้าจอภาพยนตร์แบบคลาสสิกก่อน เมื่อคนทำหนังเห็นว่าพล็อตและตัวละครมีแรงขับพอจะดึงคนดูจำนวนมากได้ จึงมีการนำไปทำเป็นภาพยนตร์ฉบับหนึ่งซึ่งวางตัวในยุคทองของหนังไทย จากนั้นก็มีการจับไปปรับเป็นละครโทรทัศน์ในช่วงที่ทีวีเป็นสื่อหลักอีกครั้ง การรีเมกมักเกิดตามการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยีและรสนิยมผู้ชม ดังนั้นจะเห็นว่าการดัดแปลงของ 'กุญชร'ไม่ได้เป็นเหตุการณ์เดียว แต่เป็นกระบวนการที่เกิดซ้ำเมื่อสภาพแวดล้อมทางสื่อเปลี่ยนแปลงไป ถ้าใครชอบเปรียบเทียบ ผมมักยกตัวอย่างงานอย่าง 'สี่แผ่นดิน' ที่มีการปรับเวอร์ชันซ้ำๆ เพื่อให้เข้ากับยุคสมัย การที่ 'กุญชร' ถูกนำกลับมาทำใหม่บ่อยครั้งแสดงว่ามันมีแก่นเรื่องที่ยั่งยืนและยังเชื่อมโยงกับผู้ชมหลายเจนเนอเรชันได้ดี

ชื่อ 'จุลจอมเกล้า' มักจะทำให้คนเชื่อมโยงไปถึงบุคคลในประวัติศาสตร์มากกว่าจะเป็นตัวละครจากนิยายเรื่องเดียวโดยเฉพาะ ในมุมมองของฉัน ชื่อนี้ตรงกับพระนามของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ซึ่งเป็นบุคคลจริงในประวัติศาสตร์ไทย ดังนั้นเมื่อเห็นชื่อนี้ในงานวรรณกรรมหรือสื่อบันเทิง มักจะเป็นการย่อ การเล่นคำ หรือการหยิบเอาบุคลิกและเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์มานำเสนอในแบบนิยายประวัติศาสตร์ มากกว่าการมีต้นกำเนิดจากนิยายเรื่องเดียวที่สร้างตัวละครชื่อดังกล่าว ฉันเองชอบสังเกตว่าผู้เขียนนิยายประวัติศาสตร์มักเอาชื่อหรือรูปแบบพระนามจริงมาใช้เพื่อสร้างบรรยากาศแบบยกย่องหรือเสียดสี ขึ้นอยู่กับโทนเรื่อง ถ้ามองจากมุมคนอ่าน การเจอชื่ออย่าง 'จุลจอมเกล้า' ในเรื่องราวสมัยเก่า ๆ มักหมายความว่าเรื่องนั้นหยิบเอารัชสมัยหรือเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์เป็นฉากหลัง แต่ไม่ใช่ตัวละครที่มีต้นกำเนิดจากนิยายเล่มเดียวกันตลอดมา

ปัจจุบันยังไม่มีการดัดแปลง 'ฟ้าลั่น' เป็นซีรีส์หรือภาพยนตร์อย่างเป็นทางการ แต่นั่นไม่เคยทำให้ความตื่นเต้นในชุมชนแฟนเรื่องนี้จางลงไปเลย ในฐานะคนที่ตามนิยายเล่มนี้แบบคลุกคลีมานาน ผมเห็นกระแสพูดคุยเรื่องการดัดแปลงอยู่บ่อยครั้ง ทั้งการแชร์ไอเดียคอสเพลย์ การทำฟิคหรือฟังค์ชั่นเสียง (audio drama) ไปจนถึงโปรเจ็กต์แฟนเมดขนาดเล็ก แต่สิ่งที่ต่างจากการประกาศทางการคือความไม่แน่นอนของสิทธิ์และงบประมาณ บางเรื่องถูกดัดแปลงเร็วเพราะมีผู้ลงทุนชัดเจน เช่น 'บุพเพสันนิวาส' ที่แปลงโฉมจากนิยายเป็นละครแล้วประสบความสำเร็จ ส่วนงานที่ต้องการการผลิตซับซ้อนหรือมีเนื้อหาที่ละเอียดอ่อนก็อาจต้องใช้เวลานานกว่า มุมมองของผมคือถ้าเกิดมีการดัดแปลงจริง ๆ ผมอยากเห็นการรักษาโทนและตัวละครอย่างละเอียด ไม่ใช่แค่การย่อเรื่องให้กระชับจนสูญเสียแก่นหลัก บางฉากใน 'ฟ้าลั่น' ที่แฟน ๆ หวงแหนเป็นพิเศษมักเป็นฉากที่สื่อความสัมพันธ์และการเปลี่ยนแปลงของตัวละครอย่างละเอียด ถ้าผู้กำกับหรือทีมเขียนเข้าใจจังหวะเหล่านั้น ผลงานดัดแปลงจะโดดเด่นได้ แต่ถ้าอยากให้มีมิติครบถ้วนก็ต้องมีเวลาในการเล่าและการคัดเลือกนักแสดงที่เข้าถึงบทจริง ๆ ท้ายที่สุด ฉันยังคงคาดหวังว่าจะได้เห็น 'ฟ้าลั่น' ในจอใหญ่หรือจอเล็กสักวันหนึ่ง แต่ก็พร้อมจะยอมรับถ้ามันยังต้องใช้เวลา การตั้งความหวังแบบพอดี ๆ และสนับสนุนโปรเจ็กต์แฟนเมดที่ทำออกมาดีเป็นวิธีที่ทำให้แฟนคลับยังคงความอบอุ่นในชุมชนได้ต่อไป

หลังจากติดตามตำนานและเรื่องเล่าของนิยายไทยมานาน เราไม่เคยเจอข้อมูลชัดเจนที่บอกว่า 'บังเกิดเกล้า' ถูกดัดแปลงเป็นภาพยนตร์หรือซีรีส์ฉบับใหญ่ในวงการบันเทิงหลักของไทย ถ้ามองจากมุมของคนที่อ่านและตามข่าวสารนิยาย-ละครไทย จะพบว่าชื่อเรื่องบางครั้งถูกใช้ซ้ำหรือมีงานอื่นที่ชื่อคล้ายกัน ทำให้เกิดความสับสนได้ง่าย พอพูดถึงการดัดแปลง มันมีหลากหลายรูปแบบ — บางเรื่องได้เป็นละครโทรทัศน์ ละครเวที หรือแม้แต่ซีรีส์สั้นออนไลน์ แต่สำหรับ 'บังเกิดเกล้า' ไม่ปรากฏหลักฐานแน่นอนว่ามีเวอร์ชันภาพยนตร์หรือซีรีส์ใหญ่ที่เป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง ในฐานะแฟนที่ชอบเปรียบเทียบงานดัดแปลงกับต้นฉบับ ผมคิดว่าสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ยากจะตามรอยคือความแตกต่างระหว่างนิยายที่ได้รับความนิยมระดับท้องถิ่นกับงานที่มีการโปรโมตเชิงพาณิชย์สูง นิยายบางเล่มอาจถูกนำไปแสดงบนเวทีท้องถิ่น หรือนำมาแต่งเป็นบทละครสั้นสำหรับชุมชน แต่ไม่ได้ถูกบันทึกในฐานข้อมูลสากลหรือสื่อหลัก ทำให้คนภายนอกยากจะทราบว่าเคยมีการดัดแปลงเกิดขึ้นจริงหรือไม่ สำหรับคนที่คาดหวังว่าจะได้เห็นผลงานบนจอใหญ่นั้น บ่อยครั้งกระบวนการดัดแปลงต้องผ่านการซื้อสิทธิ์ ปรับบท และหาผู้ผลิตที่กล้าลงทุน ซึ่งไม่ใช่เรื่องง่ายสำหรับทุกเรื่อง ยังนึกภาพได้ว่า ถ้าอนาคตมีผู้ผลิตตัดสินใจหยิบ 'บังเกิดเกล้า' ขึ้นมาสร้างจริง ๆ มันอาจกลายเป็นงานที่น่าสนุกเพราะโครงเรื่องและตัวละครมีมิติสำหรับการขยายเป็นละครยาว แต่จนกว่าจะมีประกาศชัดเจน เราก็ทำได้แค่ติดตามข่าวจากสำนักพิมพ์หรือผู้แต่ง และคาดหวังว่าผลงานไทยที่ยังไม่ได้รับการดัดแปลงจะมีโอกาสได้ชีวิตบนหน้าจอสักวันหนึ่ง — นั่นเป็นความคิดส่วนตัวที่ทำให้ตื่นเต้นทุกครั้งที่เห็นนิยายถูกนำมาทำเป็นภาพจริง

ในหลายครั้งที่นึกถึงละครประวัติศาสตร์ที่พยายามถ่ายทอดยุคสมัยรัชกาลที่ 5 ผมมักจะชี้ไปที่ 'สี่แผ่นดิน' เป็นตัวอย่างแรก ๆ เพราะเวอร์ชันละครทีวีและหนังที่สร้างจากนิยายชิ้นนี้ทำหน้าที่เป็นกรอบอ้างอิงให้คนดูเข้าใจบริบทสังคมไทยในช่วงเปลี่ยนผ่านได้ค่อนข้างชัดเจน โดยเฉพาะการวาดภาพวิถีชีวิตคนธรรมดา ความสัมพันธ์ระหว่างชนชั้น และผลกระทบจากการปฏิรูปที่ทอดยาวเข้ามาถึงครอบครัว ซึ่งช่วยให้ภาพของพระมหากษัตริย์ในฉากบางตอนดูเหมือนถูกวางไว้ในบริบททางสังคมที่สมจริงมากขึ้น ในเรื่องนี้การแต่งกาย การจัดฉาก และบทสนทนาที่เชื่อมโยงกับเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ทำให้ความรู้สึกว่าเหตุการณ์นั้น ๆ เกิดขึ้นจริง ๆ แทรกซึมเข้ามา แต่ในขณะเดียวกันก็ต้องยอมรับว่าละครยังมีข้อจำกัด เช่น การย่อส่วนเหตุการณ์ การให้ความสำคัญกับตัวละครเอกของนิยายมากกว่าการลงรายละเอียดเชิงนโยบายหรือเหตุการณ์ในราชสำนัก ซึ่งหมายความว่าแม้ภาพรวมจะใกล้เคียง แต่รายละเอียดเชิงบุคลิกภาพของพระองค์บางมุมยังถูกตีความผ่านสายตาของตัวละครรอบข้างมากกว่าการนำเสนอจากบันทึกประวัติศาสตร์โดยตรง ส่วนที่ทำให้เวอร์ชันนี้น่าสนใจสำหรับผมคือการที่มันไม่พยายามผลักให้พระมหากษัตริย์เป็นเทพหรือคนในนิยาย แต่เลือกให้ผู้ชมเห็นผลกระทบจากการตัดสินใจต่าง ๆ ในระดับคนธรรมดา นั่นทำให้ภาพรวมของพระจุลจอมเกล้าฯ ในละครเรื่องนี้รู้สึกมีมิติและเข้าถึงได้ มากกว่าจะเป็นแค่องค์ประกอบประวัติศาสตร์บนเวทีเท่านั้น

คำถามแบบนี้ชวนให้ย้อนดูหนังเก่าๆ และบทบาททางประวัติศาสตร์ที่มักถูกตีความซ้ำไปซ้ำมา ถ้าพูดถึงบทพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในทางภาพยนตร์ต้องบอกว่าไม่มีคำตอบเดียวที่ชัดเจนครบถ้วน เพราะผู้สร้างมักเลือกมุมมองและช่วงเวลาที่ต่างกัน ผลคือมีนักแสดงหลายคนเคยสวมบทบาทนี้ในผลงานต่าง ๆ ทั้งภาพยนตร์ยาว ละครโทรทัศน์ และภาพยนตร์สั้น ฉันซึ่งเป็นคนชอบดูหนังแนวประวัติศาสตร์ จึงชอบสังเกตว่าการตัดสินใจคอสตูม มุมกล้อง และบทสนทนาแต่ละเรื่อง ทำให้บุคลิกของพระองค์ในจอแตกต่างไม่น้อย ถ้าต้องระบุแบบกว้าง ๆ จะแนะนำให้มองที่ชื่อภาพยนตร์หรือซีรีส์เป็นหลัก เพราะคำตอบขึ้นกับงานที่ถูกพูดถึงจริง ๆ ในบางเรื่องผู้กำกับเลือกเน้นด้านความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล ในขณะที่บางเรื่องเน้นบริบทการปฏิรูปทางสังคม ซึ่งเปิดโอกาสให้นักแสดงคนละคนแสดงออกในแบบที่ต่างกัน การชมหลายเวอร์ชันทำให้ฉันเห็นว่าการแสดงไม่ได้เป็นแค่การเลียนแบบหน้าตา แต่เป็นการจับแก่นเรื่องประวัติศาสตร์แล้วถ่ายทอดออกมาเป็นมนุษย์คนหนึ่งบนจอ มากกว่าจะเป็นรูปปั้นบนหน้าหนังสือเรียน

บอกตรงๆว่าตอนแรกก็ตกใจที่มีคำถามแบบนี้ — เพราะสำหรับคนที่ติดตามหนังสือและซีรีส์ไทยหนาแน่นพอสมควร ความคาดหวังเรื่องการดัดแปลงผลงานมักเกิดขึ้นเสมอ อย่างไรก็ตาม ณ เวลานี้ยังไม่มีการประกาศหรือหลักฐานยืนยันว่าหนังสือหรือเรื่องราวชื่อ 'เพื่อนแพง' ถูกนำไปทำเป็นภาพยนตร์หรือซีรีส์อย่างเป็นทางการ มุมมองของคนดูที่โตมาพร้อมกับผลงานอย่าง 'Friend Zone' คือการคาดหวังว่าถ้าจะมีการดัดแปลง จะต้องเลือกแพลตฟอร์มและทีมงานให้เข้ากับโทนของต้นฉบับ และมักจะเปิดตัวผ่านช่องทางออนไลน์หรือแพลตฟอร์มสตรีมมิ่งก่อนออกฉายโรง แต่สำหรับ 'เพื่อนแพง' ยังไม่มีสัญญาณแน่ชัดว่าผู้ถือลิขสิทธิ์จะทำแบบนั้น ด้วยใจแฟนคนหนึ่ง ฉันเลยชอบเก็บความหวังแบบเป็นขั้นตอน — รอติดตามประกาศจากสำนักพิมพ์ ผู้แต่ง หรือผู้จัดสร้าง ถ้าวันหนึ่งมีข่าวว่า 'เพื่อนแพง' จะถูกดัดแปลง ก็คงยินดีมาก แต่ตอนนี้คงตอบได้แค่ว่า: ยังไม่มีการยืนยันการดัดแปลงในรูปแบบซีรีส์หรือภาพยนตร์

ไม่ปรากฏว่ามีการดัดแปลงเป็นซีรีส์หรือภาพยนตร์ของ 'ตังค์ทอน' อย่างเป็นทางการจนถึงกลางปี 2024 ฉันติดตามข่าวสารวงการหนังสือและสื่อบันเทิงอยู่บ้าง เลยสังเกตได้ว่าชื่อเรื่องนี้ยังไม่ถูกประกาศว่าได้รับสิทธิ์ไปสร้างเป็นผลงานภาพยนตร์หรือซีรีส์ แต่เล่าสั้นๆ ว่าชุมชนแฟนคลับยังคงพูดคุยและคาดหวังอยู่เรื่อยๆ ในมุมของคนอ่านที่หลงใหลในเนื้อหา ฉันคิดว่าบางครั้งงานที่ยังไม่ถูกดัดแปลงอาจมีเหตุผลหลายอย่าง เช่น เจ้าของลิขสิทธิ์ยังไม่อยากขาย ความยากในการแปลงเนื้อหาให้เข้ากับสื่อภาพ การคำนวณงบประมาณ หรือกลุ่มเป้าหมายที่ค่อนข้างเฉพาะเจาะจง งานบางชิ้นแม้จะโด่งดังในวงจำกัด แต่การยกระดับเป็นซีรีส์ยาวหรือหนังใหญ่ก็ต้องมีการวางโครงการและทีมงานที่เหมาะสม มองในเชิงบวก ฉันเองชอบคิดว่าถึงแม้ตอนนี้ยังไม่มีการประกาศ แต่ก็ไม่ใช่เรื่องเป็นไปไม่ได้ งานที่เคยถูกละเลยมาก่อนกลับกลายเป็นโปรเจกต์สำคัญของผู้สร้างในภายหลังได้ เช่นกรณีของบางนิยายต่างประเทศที่ถูกดัดแปลงเป็นซีรีส์อย่าง 'The Handmaid\'s Tale' และกลายเป็นปรากฏการณ์ ฉะนั้นถ้าใครรักเรื่องนี้เหมือนกัน ก็มานั่งคาดเดาว่าจะเกิดในรูปแบบไหน—หนังยาว ซีรีส์สั้น หรือแม้แต่หนังสั้นอิสระ—ก็เป็นความสนุกแบบแฟนๆ ที่ฉันชอบเก็บไว้ในใจ