ผีตาแดงปรากฏในนิยาย อนิเมะ หรือมังงะเรื่องใดบ้าง?

เชื่อไหมว่า 'ผีอีมิ้ง' เป็นตัวละครที่คนต่างภูมิภาคมักเล่าในรูปแบบต่างกันมากกว่าจะปรากฏเป็นตัวละครดังในนิยายแปลหรือมังงะญี่ปุ่นแบบเป็นทางการ ในมุมมองของคนที่โตมากับเรื่องเล่าปากต่อปาก ฉันเจอ 'ผีอีมิ้ง' ในหนังสือรวมเรื่องสั้นท้องถิ่นและวารสารชุมชนมากกว่าที่จะเจอในร้านหนังสือใหญ่ๆ มันมักถูกยกขึ้นมาเป็นตัวแทนของคำเตือนหรือบทเรียนทางสังคม มากกว่าเป็นผีสยองขวัญเชิงพล็อตแบบนิยายแฮร์โรร์ตะวันตก การดัดแปลงเป็นนิยายเชิงพาณิชย์หรือมังงะยังค่อนข้างจำกัด ส่วนใหญ่เป็นงานอินดี้ งานมหาวิทยาลัย หรือหนังสั้นที่อยากสำรวจบริบทท้องถิ่นมากกว่าจะทำเป็นแฟรนไชส์ ฉันชอบความรู้สึกนี้ เพราะมันทำให้ 'ผีอีมิ้ง' ยังมีพื้นที่ให้แต่ละคนตีความใหม่ได้ โดยไม่ถูกสลักเป็นฉบับเดียวที่ทุกคนต้องยึดติด

รายการหนังสือและภาพยนตร์ที่เล่นกับคอนเซ็ปต์ 'ผีตาแดง' มีให้เลือกค่อนข้างหลากหลายทั้งจากญี่ปุ่นและตะวันตก — บางเรื่องใช้สีแดงตรงดวงตาเป็นสัญลักษณ์แห่งความโกรธหรือการครอบครอง บางเรื่องก็ใช้เป็นองค์ประกอบเชิงภาพเพื่อสร้างความหลอนทันทีที่เห็น การดู 'Ringu' ทำให้ฉันนึกถึงการใช้ดวงตาเป็นจังหวะสร้างความสะดุ้ง:แม้ว่า Sadako จะเด่นด้วยผมปิดหน้า แต่ฉากที่เผยดวงตาส่องแสงหรือแวววาวมักทำให้หัวใจเต้นแรง ส่วน 'Ju-On' ก็ใช้มุมกล้องเน้นใบหน้าและสายตาเพื่อทำให้ Kayako ดูไร้ชีวิตจนมีความหมายเหมือนดวงตาที่ไม่เป็นมนุษย์ งานที่เน้นดวงตาโดยตรงอย่าง 'The Eye' (หนังฮ่องกง-ไทย) ก็เป็นตัวอย่างคลาสสิกของการนำปัญหาการมองเห็นมาผูกเข้ากับวิญญาณ อีกมุมที่ฉันชอบคือเรื่องในโลกมังงะ/อนิเมะอย่าง 'Tokyo Ghoul' กับ 'Hellsing' ที่ใช้ดวงตาแดงเป็นสัญลักษณ์การเปลี่ยนสภาวะ — แม้จะไม่ใช่ผีตามนิยามเป๊ะๆ แต่พลังของดวงตาแดงในงานพวกนี้ส่งผลต่อบรรยากาศสยองได้ดีจริงๆ

ครั้งแรกที่ติดตามเรื่องผีญี่ปุ่นในทีวีก็ได้เห็นกัปปะผ่านลายเส้นเก่า ๆ และนั่นทำให้ภาพจำของผมเปลี่ยนไปตลอดกาล กัปปะใน 'GeGeGe no Kitaro' ถูกนำเสนอหลากหลายทั้งตลก ประหลาด และน่ากลัวในเวลาเดียวกัน ฉากที่ชอบมากคือเวลาที่กัปปะโผล่มาจากแม่น้ำพร้อมปฏิสัมพันธ์ตลก ๆ กับตัวละครหลัก ทำให้ยิ่งเข้าใจว่ากัปปะเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีนิสัยซับซ้อน ไม่ได้เลวร้ายเพียงอย่างเดียว นักเขียนมักใช้กัปปะเป็นสัญลักษณ์ของธรรมชาติที่มีความเป็นมนุษย์อยู่บ้าง ทั้งความเจ้าเล่ห์ ความภักดี หรือแม้แต่ความงุนงงต่อโลกของคน การดู 'GeGeGe no Kitaro' ในวัยต่าง ๆ ให้ความรู้สึกต่างกันอย่างชัดเจน ตอนเด็กผมขำกับหน้าตาประหลาดของกัปปะ แต่โตขึ้นกลับเห็นความเศร้าลึก ๆ ในภาพความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับภูตผี การนำกัปปะมาเป็นตัวละครช่วยสะท้อนประเด็นสังคมและธรรมชาติได้เรียบง่ายแต่กินใจ จบเรื่องนี้แล้วมักเหลือความคิดเรื่องความเปราะบางของสิ่งแวดล้อมและความเป็นอื่นที่เราไม่ควรมองข้าม

ตำนาน 'ผีตานี' มักถูกเล่าผ่านปากชาวบ้านและรวมอยู่ในหนังสือรวบรวมเรื่องพื้นบ้านภาคใต้ ซึ่งนั่นเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีถ้าอยากตามรอยต้นตำรับของเรื่องเล่าแบบนี้ การอ่าน 'นิทานพื้นบ้านภาคใต้' หรือหนังสือรวมตำนานชุมชนจะทำให้เห็นบริบททางวัฒนธรรมของผีตานีว่ามาจากความเชื่ออะไร มีบทบาทอย่างไรในชีวิตประจำวันและพิธีกรรมของคนใต้ ผมมักชอบเปรียบเทียบเล่มที่รวบรวมหลายๆ หมู่บ้านกัน เพื่อจับความแตกต่างระหว่างเวอร์ชันที่หวานชวนยั่วยวนนักเดินทาง กับเวอร์ชันที่เป็นการเตือนให้ระวังตัวตอนกลางคืน นอกจากหนังสือรวบรวมแล้ว งานเขียนร่วมสมัยในรูปแบบเรื่องสั้นที่ตีพิมพ์ในรวมเล่มของนักเขียนไทยหลายคนก็มักจับเอา 'ผีตานี' ไปตีความใหม่ เช่น การใส่มิติทางจิตวิทยา การเมืองท้องถิ่น หรือการใช้เป็นสัญลักษณ์ของความโหยหา การอ่านทั้งแบบดั้งเดิมและฉบับตีความใหม่ช่วยให้เห็นความหลากหลายของเรื่องราว และทำให้ผมรู้สึกว่าตำนานยังมีชีวิตอยู่ในทุกยุคสมัย

การ์ตูนที่ทำให้ภาพ 'ตาแดง' ติดตาผมมากที่สุดคงต้องยกให้ 'Tokyo Ghoul' เป็นตัวเลือกแรก ๆ ภาพของตาแดงในเรื่องนี้ไม่ได้มาแค่เป็นสัญลักษณ์หลอน ๆ แต่กลายเป็นภาษาทางอารมณ์ที่บอกสถานะความเป็นมนุษย์หรือสัตว์ป่าได้ชัดเจน ผมชอบตรงที่การเปิดเผย 'kakugan' ของตัวเอกมันไม่ใช่แค่ฉากสยองอย่างเดียว แต่มันเชื่อมโยงกับความขัดแย้งภายใน — ความหิว ความผิดบาป และการยอมรับตัวตน ฉากที่คาเนกิเริ่มเปลี่ยนและดวงตาแดงสลับกับใบหน้าที่กำลังร้องไห้ เป็นภาพที่ยังหลอนอยู่แม้เวลาผ่านไปนานแล้ว ถ้าต้องการความหลอนแบบกราฟิกและบีบคั้นจิตใจ แนะนำอ่านมังงะต้นฉบับก่อน เพราะรายละเอียดการวาดและการเล่าเรื่องให้ความรู้สึกอึดอัดได้หนักกว่าฉบับอนิเมะ ส่วนอนิเมะเหมาะสำหรับคนอยากได้บรรยากาศเพลงประกอบและการเคลื่อนไหวที่ทำให้ตาแดงปรากฏขึ้นแล้วช็อตนั้นกระแทกใจได้ทันที สรุปคือถ้าชอบความหลอนที่มาพร้อมกับประเด็นด้านอัตลักษณ์และความเป็นมนุษย์ เรื่องนี้ให้ทั้งภาพตาแดงที่ชวนสะพรึงและการตั้งคำถามที่ค้างอยู่ในหัวนานหลังจากอ่านจบ

ตรงไปตรงมา ผีพม่าซึ่งก็คือบรรดานัตหรือวิญญาณพื้นถิ่นของเมียนมาร์ ไม่ค่อยถูกหยิบมาเป็นตัวละครหลักในมังงะหรืออนิเมะญี่ปุ่นที่เป็นที่รู้จักทั่วไปนัก ฉันมองว่าเหตุผลหนึ่งคือญี่ปุ่นมีคติและภูมิทัศน์ทางวัฒนธรรมเรื่องผี-ภูตที่เข้มแข็งของตัวเอง ทำให้ผู้สร้างมักเลือกหยิบตำนานท้องถิ่นของญี่ปุ่นอย่างยากุโมะ (yokai) มาเล่าเป็นหลัก งานที่ติดกับคำว่า ‘‘พม่า’’ และถูกผลิตโดยญี่ปุ่นชิ้นที่ชัดเจนที่สุดคือ 'ビルマの竪琴' (The Burmese Harp) ซึ่งเป็นนิยายและหนังคลาสสิกที่พูดถึงพม่าในบริบทสงครามโลกครั้งที่สอง โดยเน้นเรื่องมนุษยธรรมและศาสนาแทนการนำผีพม่ามาเป็นตัวร้ายแบบหนังผีสมัยใหม่ ฉันคิดว่านี่แสดงให้เห็นว่าการนำเสนอพม่าในงานญี่ปุ่นมักเป็นไปในแนวภาพรวมทางประวัติศาสตร์หรือวัฒนธรรม มากกว่าจะหยิบเอาผีพื้นบ้านมาเป็นพล็อตหลัก ถ้าสนใจการเห็นนัยของวิญญาณพม่าในงานญี่ปุ่น ต้องมองแบบกว้างขึ้น: เจอในงานที่เล่าเรื่องต่างชาติหรือเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โดยตรงมากกว่า ไม่ค่อยมีซีรีส์ดังที่กล่าวถึง ‘‘ผีพม่า’’ โดยตรง แต่จะเห็นการยืมแนวคิดเรื่องวิญญาณจากต่างวัฒนธรรมมาใช้เป็นแรงบันดาลใจแทน ซึ่งในมุมหนึ่งก็ทำให้การค้นหาเรื่องราวแบบนี้ต้องไล่ดูงานที่เกี่ยวข้องกับพม่าโดยตรงมากกว่างานแฟนตาซีทั่วไป

มีเรื่องราวของผีผ้าห่มกระจายอยู่ทั้งในตำนานและงานศิลป์ญี่ปุ่นเก่า ๆ ที่ทำให้เราเห็นต้นแบบของสิ่งที่คนสมัยใหม่มองว่าเป็น ‘ผีผ้าห่ม’—หรือในภาษายูกัยคือ 'futon-kozo' มากกว่าที่คิด ผมเติบโตมากับหนังสือภาพและภาพประกอบโบราณ จนชอบเปิดดูคอลเลกชันภาพปีศาจของศิลปินรุ่นเอโดะที่มักวาดสิ่งมีชีวิตแปลก ๆ โผล่มาในมุมเตียงหรือใต้ผ้าห่ม หนึ่งในคอลเลกชันที่คุ้นตาคือภาพในชุดคัมภีร์ภาพปีศาจเก่า ๆ ที่รวบรวม yokai ประเภทต่าง ๆ ซึ่งบางชิ้นมีลักษณะเหมือนเด็กน้อยหรือเงาเล็ก ๆ ห่อผ้าห่มวิ่งว่อน เป็นแรงบันดาลใจให้มังงะยุคหลังหยิบเอาไอเดียนี้ไปใช้ ถัดมาผมก็เจอการตีความของผีผ้าห่มในงานมังงะคลาสสิกที่เน้นเรื่องผีและ yokai เป็นหลัก บทบาทมักไม่ใช่ตัวร้ายใหญ่โต แต่เป็นตัวละครที่สร้างความขบขันหรือความน่าขนลุกแบบซื่อ ๆ บางตอนเล่าเป็นมุกว่าใครสักคนรู้สึกหนาวแล้วผ้าห่มหายไปเพราะผีตัวน้อยดึงไปเล่น บางตอนก็ใช้เป็นสัญลักษณ์ความเหงา เช่นภาพเด็กที่ผูกพันกับผ้าห่มแล้วผ้าเปลี่ยนเป็นสิ่งมีชีวิต ผมชอบวิธีที่ผู้เขียนบางคนเอารูปร่างเรียบง่ายของผ้าห่มมาใช้เล่าเรื่องความเป็นมนุษย์—ทั้งความอบอุ่นและความโดดเดี่ยว นอกจากมังงะแล้ว เรื่องสั้นในหนังสือนิทานพื้นบ้านหรือรวมเล่าเรื่องผีก็มักมีตอนสั้นเกี่ยวกับผีที่ชอบนอนบนผ้าห่มหรือขโมยผ้า เรื่องพวกนี้อ่านง่ายและมักถูกดัดแปลงเป็นการ์ตูนสั้น ๆ ในอนิเมะหรือมังงะรวมตอน ผมจบด้วยความคิดว่าผีผ้าห่มเป็นหนึ่งในตัวอย่างที่ดีของไอเดียพื้นบ้านที่ปรับตัวไปตามยุค: บางครั้งเป็นมุขขำขัน บางครั้งเป็นเมตาโฟร์เล็ก ๆ เกี่ยวกับการเติบโตและการสูญเสีย แต่ที่แน่ ๆ คือเห็นเมื่อไหร่ก็ทำให้อยากพลิกหน้าต่อไปเรื่อย ๆ

เราเติบโตมากับเรื่องเล่าของคนแก่ในหมู่บ้านที่เรียกกันว่า 'ผีตาแดง' ซึ่งมักจะถูกเล่าเป็นภาพสั้น ๆ แต่ติดตา: เงามืดยืนริมทุ่ง ตาสองดวงเป็นสีแดงแวววาวเหมือนถ่านไฟ หรือบางครั้งเหมือนแสงจากหลอดไฟที่สะท้อนออกมา เรื่องเล่าดั้งเดิมมักโยงกับการตายที่ผิดธรรมชาติ—คนตายเพราะคดี ความอาฆาต หรือคนหายไปกลางคืน จิตวิญญาณที่ยังค้างคาเลยกลับมาเป็นร่างที่มองเห็นได้จากตาแดง ในความคิดของเรา ผีตาแดงทำงานสองแบบในวัฒนธรรมท้องถิ่น: เป็นคำเตือนและเป็นบทลงโทษ ป้าแก่ที่ชอบเล่าเล่าว่าเด็กที่ขโมยของหรือคนที่ทำผิดศีลธรรมอาจเจอผีตาแดงเป็นสัญญาณเตือน ในขณะที่บางชุมชนเชื่อว่าถ้าพบผีตาแดงก็ต้องเอาเกลือหรือผ้าขาวไปเซ่นเพื่อให้ดวงวิญญาณสงบ เรื่องพวกนี้สะท้อนทั้งความกลัวต่อความมืดและความต้องการควบคุมพฤติกรรมสังคม ผ่านภาพตาแดงที่จำง่ายและน่าขนลุก

ลองนึกภาพการเจอคำว่า 'โมโมะ' ในหน้าปกหนังสือแล้วหัวใจเต้นเบา ๆ เพราะชื่อมันทั้งเด็กและขลัง ในโลกอนิเมะที่เกี่ยวกับผี สิ่งที่เด่นชัดที่สุดที่ผมมักนึกถึงคือภาพยนตร์เรื่อง 'A Letter to Momo' — ชื่อเรื่องอาจหลอกให้คิดว่าเป็นแค่เรื่องเด็ก แต่จริง ๆ แล้วมันพาเราเข้าไปในโลกที่วิญญาณตัวเล็ก ๆ อยู่ร่วมกับความเศร้าของคนจริง ๆ ตัวละครหลักชื่อ 'โมโมะ' ไม่ใช่วิญญาณ แต่เธอต้องอยู่กับเหล่าวิญญาณ/โยไคตัวจิ๋วที่ทั้งตลกและแฝงความเหงาไว้ การเห็นการออกแบบตัววิญญาณที่มีบุคลิกชัดเจน ทำให้ภาพการเป็น 'ผีโมโมะ' ในความทรงจำของผมไม่ใช่แค่ฉากผีหลอก แต่มันกลายเป็นการสำรวจความสูญเสีย ความไม่เข้าใจ และการเยียวยาแบบอบอุ่น พอคิดแบบแฟน ๆ ผมมักจะเชื่อมโยงเรื่องนี้กับงานที่ใช้ผีเป็นเครื่องมือเล่าเรื่องมากกว่าจะหวังให้ผีหลอนเพียงอย่างเดียว งานแนวนี้มักให้ผีเป็นตัวแทนความทรงจำหรือความรู้สึกที่ยังไม่จบ ซึ่งทำให้การเรียกชื่อ 'โมโมะ' ในบริบทผี มีสีสันหลากมิติ ทั้งความน่าเอ็นดู ความน่ากลัวแบบเศร้า และความขำบางจังหวะ ผมชอบฉากที่วิญญาณตัวเล็กทำท่าทางเด็ก ๆ แล้วอยู่ในสถานการณ์ซีเรียส เพราะมันดึงอารมณ์ได้มากกว่าผีที่ออกแบบมาเพื่อหลอกอย่างเดียว ถ้าจะชวนให้คิดต่อ ผมมองว่า 'ผี โม โม' ไม่ได้เป็นสิ่งเดียวที่เห็นในสื่อหลัก มันมักโผล่ในงานอิสระหรือผลงานท้องถิ่นที่เล่นกับชื่อและรูปลักษณ์ เพื่อสร้างความคอนทราสต์ระหว่างความไร้เดียงสาและความน่าสะพรึง การได้เห็นผีรูปแบบนี้ทำให้ใจเต้นแบบแปลก ๆ — หวั่นไหวแต่น่ารัก เป็นมุมที่ผมยังคงคิดถึงเสมอ