ผี โม โม่ ปรากฏในอนิเมะหรือมังงะเรื่องไหนบ้าง?

ตรงไปตรงมา ผีพม่าซึ่งก็คือบรรดานัตหรือวิญญาณพื้นถิ่นของเมียนมาร์ ไม่ค่อยถูกหยิบมาเป็นตัวละครหลักในมังงะหรืออนิเมะญี่ปุ่นที่เป็นที่รู้จักทั่วไปนัก ฉันมองว่าเหตุผลหนึ่งคือญี่ปุ่นมีคติและภูมิทัศน์ทางวัฒนธรรมเรื่องผี-ภูตที่เข้มแข็งของตัวเอง ทำให้ผู้สร้างมักเลือกหยิบตำนานท้องถิ่นของญี่ปุ่นอย่างยากุโมะ (yokai) มาเล่าเป็นหลัก งานที่ติดกับคำว่า ‘‘พม่า’’ และถูกผลิตโดยญี่ปุ่นชิ้นที่ชัดเจนที่สุดคือ 'ビルマの竪琴' (The Burmese Harp) ซึ่งเป็นนิยายและหนังคลาสสิกที่พูดถึงพม่าในบริบทสงครามโลกครั้งที่สอง โดยเน้นเรื่องมนุษยธรรมและศาสนาแทนการนำผีพม่ามาเป็นตัวร้ายแบบหนังผีสมัยใหม่ ฉันคิดว่านี่แสดงให้เห็นว่าการนำเสนอพม่าในงานญี่ปุ่นมักเป็นไปในแนวภาพรวมทางประวัติศาสตร์หรือวัฒนธรรม มากกว่าจะหยิบเอาผีพื้นบ้านมาเป็นพล็อตหลัก ถ้าสนใจการเห็นนัยของวิญญาณพม่าในงานญี่ปุ่น ต้องมองแบบกว้างขึ้น: เจอในงานที่เล่าเรื่องต่างชาติหรือเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โดยตรงมากกว่า ไม่ค่อยมีซีรีส์ดังที่กล่าวถึง ‘‘ผีพม่า’’ โดยตรง แต่จะเห็นการยืมแนวคิดเรื่องวิญญาณจากต่างวัฒนธรรมมาใช้เป็นแรงบันดาลใจแทน ซึ่งในมุมหนึ่งก็ทำให้การค้นหาเรื่องราวแบบนี้ต้องไล่ดูงานที่เกี่ยวข้องกับพม่าโดยตรงมากกว่างานแฟนตาซีทั่วไป

ครั้งแรกที่ติดตามเรื่องผีญี่ปุ่นในทีวีก็ได้เห็นกัปปะผ่านลายเส้นเก่า ๆ และนั่นทำให้ภาพจำของผมเปลี่ยนไปตลอดกาล กัปปะใน 'GeGeGe no Kitaro' ถูกนำเสนอหลากหลายทั้งตลก ประหลาด และน่ากลัวในเวลาเดียวกัน ฉากที่ชอบมากคือเวลาที่กัปปะโผล่มาจากแม่น้ำพร้อมปฏิสัมพันธ์ตลก ๆ กับตัวละครหลัก ทำให้ยิ่งเข้าใจว่ากัปปะเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีนิสัยซับซ้อน ไม่ได้เลวร้ายเพียงอย่างเดียว นักเขียนมักใช้กัปปะเป็นสัญลักษณ์ของธรรมชาติที่มีความเป็นมนุษย์อยู่บ้าง ทั้งความเจ้าเล่ห์ ความภักดี หรือแม้แต่ความงุนงงต่อโลกของคน การดู 'GeGeGe no Kitaro' ในวัยต่าง ๆ ให้ความรู้สึกต่างกันอย่างชัดเจน ตอนเด็กผมขำกับหน้าตาประหลาดของกัปปะ แต่โตขึ้นกลับเห็นความเศร้าลึก ๆ ในภาพความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับภูตผี การนำกัปปะมาเป็นตัวละครช่วยสะท้อนประเด็นสังคมและธรรมชาติได้เรียบง่ายแต่กินใจ จบเรื่องนี้แล้วมักเหลือความคิดเรื่องความเปราะบางของสิ่งแวดล้อมและความเป็นอื่นที่เราไม่ควรมองข้าม

เรื่อง 'ผีโมโม่' ในโลกโซเชียลไม่ได้มีรากมาจากนิยายเล่มใดเลย ฉันมองว่าเรื่องนี้เป็นตัวอย่างของตำนานอินเทอร์เน็ตที่เกิดจากภาพและเรื่องเล่าแบบไวรัลมากกว่าจะเป็นตัวละครจากงานวรรณกรรมคลาสสิก ภาพที่ทำให้ชื่อ 'โมโม' ติดปากคนทั้งโลกมาจากประติมากรรมชวนขนลุกซึ่งถูกโพสต์ซ้ำๆ บนโซเชียลมีเดีย แล้วผู้คนเติมเรื่องเล่า สร้างฉาก และตั้งกฎของเกมหรือความท้าทายที่ถ้าอ่านแล้วจะทำให้อารมณ์สยองยิ่งขึ้น บ่อยครั้งที่ฉันเห็นคนเข้าใจผิดคิดว่าเป็นตัวละครจากนิยายสยองขวัญเก่าแก่ แต่กลับกลายเป็นว่าความนิยมมาจากการแชร์ภาพพร้อมข้อความชวนกลัวและข่าวลือที่ขยายเป็นวงกว้างขึ้น ต่อมามีการเรียกเหตุการณ์นี้ว่า 'Momo Challenge' ซึ่งเป็นการผสมผสานระหว่างภาพประติมากรรมกับเรื่องเล่าออนไลน์จนเกิดเป็นตำนานร่วมสมัย ในฐานะแฟนเรื่องเล่าสยองขวัญ ฉันชอบสังเกตว่าตำนานแบบนี้เติบโตได้เร็วเพราะผู้คนชอบเติมช่องว่างของข้อมูล การที่ไม่มีต้นกำเนิดจากนิยายเล่มใดจึงยิ่งทำให้ตัวตนของ 'ผีโมโม่' ยืดหยุ่น — จะกลายเป็นผีเด็ก ผีผู้หญิง หรือแค่รูปลักษณ์ประหลาดก็ได้ตามคนเล่าและบริบทของสังคมตอนนั้น

เมื่อยังเป็นเด็กในงานวัดที่บ้าน ก็เคยได้ยินตำนาน 'ผีตาแดง' ติดหูจนฝังใจ และจากตรงนั้นเองภาพของดวงตาสีแดงในงานสยองต่าง ๆ ก็กลายเป็นสัญลักษณ์ที่ไล่ตามฉันมาตลอด การเห็นเค้าโครงคล้าย ๆ กันในอนิเมะกับมังงะทำให้เริ่มสังเกตอย่างตั้งใจ: ในซีรีส์เก่า ๆ อย่าง 'GeGeGe no Kitaro' ศิลปะการวาดวิญญาณที่มีตาเด่นชัดมักถูกใช้เป็นแค่ส่วนเสริมของความหลอน แต่มันก็เกาะติดความทรงจำได้ดี ขณะที่ใน 'Natsume's Book of Friends' การใช้ดวงตาที่ไม่ธรรมดาเป็นวิถีเล่าเรื่องเพื่อเน้นความเป็นต่างของภูต ในอีกมุมที่ทึบกว่า 'Bleach' แสดงให้เห็นถึงการใช้ดวงตาสีแดงกับพลังดิบของเหล่า Hollow ซึ่งทำให้ฉากต่อสู้นั้นมีความเข้มข้นทางสายตาและอารมณ์มากขึ้น ฉันชอบที่งานแต่ละชิ้นหยิบเอา ‘ตาแดง’ มาใช้ไม่เหมือนกัน บางเรื่องใช้เพื่อบอกความชั่วร้าย บางเรื่องใช้เพื่อแสดงความเศร้าหรือความทรงจำที่ยังคงลุกโชน และบางครั้งมันก็เป็นรายละเอียดเล็ก ๆ ที่ทำให้ฉากปกติกลายเป็นภาพจำ ช่วงท้ายของการอ่านหรือดูเรื่องเหล่านี้มักจะให้ความรู้สึกขม ๆ นุ่ม ๆ แบบเดียวกับฟากฟ้าหลังพายุ นี่แหละเสน่ห์ของสัญลักษณ์ง่าย ๆ อย่างดวงตาสีแดง — ถ้ารู้จักใช้มันก็สร้างอารมณ์ได้ลึกกว่าที่คิด

อันดับแรกที่นึกถึงเลยคือ 'Natsume Yuujinchou' — โลกเล็กๆ ที่ผีและมนุษย์อยู่ด้วยกันแบบอบอุ่นมากกว่าจะเป็นน่ากลัว ฉันชอบวิธีที่เรื่องนี้นำผีที่มีลักษณะหลากหลายออกมาเป็นตัวละครที่มีบุคลิกชัดเจน ทั้งตัวเล็กจิ๋วแบบซาชิกิ-วาราชิที่ทำให้ยิ้มตาม และวิญญาณที่ดูแกร่งแต่มีความอ่อนไหวซ่อนอยู่ ส่วนตัวแล้วฉันรู้สึกว่าองค์ประกอบตลกนิดๆ ผสมด้วยความเหงา ทำให้ผีในเรื่องดูน่ารักในแบบที่ต่างออกไปจากผีน่ากลัวทั่วไป ฉันมักจะนึกถึงฉากที่ตัวเอกพยายามช่วยผีตัวน้อยๆ หรือตอนที่นิยกับนักวิจัยผีนั่งคุยกันแบบเงียบๆ — มันเป็นความอบอุ่นละมุนที่ทำให้หัวใจอ่อนลงเสมอ เรื่องนี้สอนให้เห็นว่าผีไม่จำเป็นต้องเป็นภัย และภาพลักษณ์น่ารักๆ ของพวกเขายิ่งทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างโลกสองฝ่ายน่าจดจำ

เชื่อไหมว่า 'ผีอีมิ้ง' เป็นตัวละครที่คนต่างภูมิภาคมักเล่าในรูปแบบต่างกันมากกว่าจะปรากฏเป็นตัวละครดังในนิยายแปลหรือมังงะญี่ปุ่นแบบเป็นทางการ ในมุมมองของคนที่โตมากับเรื่องเล่าปากต่อปาก ฉันเจอ 'ผีอีมิ้ง' ในหนังสือรวมเรื่องสั้นท้องถิ่นและวารสารชุมชนมากกว่าที่จะเจอในร้านหนังสือใหญ่ๆ มันมักถูกยกขึ้นมาเป็นตัวแทนของคำเตือนหรือบทเรียนทางสังคม มากกว่าเป็นผีสยองขวัญเชิงพล็อตแบบนิยายแฮร์โรร์ตะวันตก การดัดแปลงเป็นนิยายเชิงพาณิชย์หรือมังงะยังค่อนข้างจำกัด ส่วนใหญ่เป็นงานอินดี้ งานมหาวิทยาลัย หรือหนังสั้นที่อยากสำรวจบริบทท้องถิ่นมากกว่าจะทำเป็นแฟรนไชส์ ฉันชอบความรู้สึกนี้ เพราะมันทำให้ 'ผีอีมิ้ง' ยังมีพื้นที่ให้แต่ละคนตีความใหม่ได้ โดยไม่ถูกสลักเป็นฉบับเดียวที่ทุกคนต้องยึดติด

ภาพของ 'ผี โม โม่' ในเรื่องนี้กลายเป็นเหมือนกระจกที่สะท้อนด้านมืดของตัวเอกออกมาอย่างชัดเจน — ผมมองมันเป็นทั้งปมและกุญแจในเวลาเดียวกัน。 บทบาทแรกที่รู้สึกได้ชัดคือการเป็นตัวกระตุ้นให้ตัวละครหลักต้องเผชิญหน้ากับอดีตหรือความผิดพลาดที่ซ่อนไว้ บทสนทนาหรือการปรากฏตัวของ 'ผี โม โม่' มักทำให้วินาทีที่สงบถูกฉีกออกไป และผลักให้ตัวเอกต้องตัดสินใจอย่างฉับพลัน เช่นฉากหนึ่งที่ตัวเอกยืนอยู่หน้าบ้านเก่าแล้วได้ยินเสียงกระซิบจากโมโม่ ความทรงจำเก่าๆ ถูกปลุกขึ้นมา แล้วความตั้งใจเดิมก็เปลี่ยนทิศทาง การใช้ผีเป็นเครื่องมือแบบนี้ทำให้เรื่องไม่ใช่แค่ผจญภัยผี แต่กลายเป็นเรื่องภายในจิตใจด้วย มิติที่สองคือความเป็นสัญลักษณ์ — 'ผี โม โม่' ไม่ได้เป็นเพียงคู่ต่อสู้หรือศัตรู แต่เป็นตัวแทนของความสูญเสีย ความละอาย หรือพันธะที่ยังผูกติดกับตัวเอก ฉะนั้นทุกครั้งที่โมโม่โผล่ขึ้นมา ฉันรู้สึกว่าพล็อตกำลังเล่าเรื่องของการเยียวยาและการยอมรับ มากกว่าการล้มลงต่อผีสางแต่อย่างใด ผมยังคิดว่าการออกแบบฉากและมู้ดของโมโม่มีความละมุนและหลอนแบบเดียวกับฉากใน 'Spirited Away' แต่มีความเป็นส่วนตัวมากกว่า เหมือนเสียงจากด้านในมากกว่าภายนอก — และนั่นทำให้ฉากปะทะจิตใจเหล่านั้นคมขึ้นและทรงพลังขึ้นในท้ายที่สุด

มีเรื่องราวของผีผ้าห่มกระจายอยู่ทั้งในตำนานและงานศิลป์ญี่ปุ่นเก่า ๆ ที่ทำให้เราเห็นต้นแบบของสิ่งที่คนสมัยใหม่มองว่าเป็น ‘ผีผ้าห่ม’—หรือในภาษายูกัยคือ 'futon-kozo' มากกว่าที่คิด ผมเติบโตมากับหนังสือภาพและภาพประกอบโบราณ จนชอบเปิดดูคอลเลกชันภาพปีศาจของศิลปินรุ่นเอโดะที่มักวาดสิ่งมีชีวิตแปลก ๆ โผล่มาในมุมเตียงหรือใต้ผ้าห่ม หนึ่งในคอลเลกชันที่คุ้นตาคือภาพในชุดคัมภีร์ภาพปีศาจเก่า ๆ ที่รวบรวม yokai ประเภทต่าง ๆ ซึ่งบางชิ้นมีลักษณะเหมือนเด็กน้อยหรือเงาเล็ก ๆ ห่อผ้าห่มวิ่งว่อน เป็นแรงบันดาลใจให้มังงะยุคหลังหยิบเอาไอเดียนี้ไปใช้ ถัดมาผมก็เจอการตีความของผีผ้าห่มในงานมังงะคลาสสิกที่เน้นเรื่องผีและ yokai เป็นหลัก บทบาทมักไม่ใช่ตัวร้ายใหญ่โต แต่เป็นตัวละครที่สร้างความขบขันหรือความน่าขนลุกแบบซื่อ ๆ บางตอนเล่าเป็นมุกว่าใครสักคนรู้สึกหนาวแล้วผ้าห่มหายไปเพราะผีตัวน้อยดึงไปเล่น บางตอนก็ใช้เป็นสัญลักษณ์ความเหงา เช่นภาพเด็กที่ผูกพันกับผ้าห่มแล้วผ้าเปลี่ยนเป็นสิ่งมีชีวิต ผมชอบวิธีที่ผู้เขียนบางคนเอารูปร่างเรียบง่ายของผ้าห่มมาใช้เล่าเรื่องความเป็นมนุษย์—ทั้งความอบอุ่นและความโดดเดี่ยว นอกจากมังงะแล้ว เรื่องสั้นในหนังสือนิทานพื้นบ้านหรือรวมเล่าเรื่องผีก็มักมีตอนสั้นเกี่ยวกับผีที่ชอบนอนบนผ้าห่มหรือขโมยผ้า เรื่องพวกนี้อ่านง่ายและมักถูกดัดแปลงเป็นการ์ตูนสั้น ๆ ในอนิเมะหรือมังงะรวมตอน ผมจบด้วยความคิดว่าผีผ้าห่มเป็นหนึ่งในตัวอย่างที่ดีของไอเดียพื้นบ้านที่ปรับตัวไปตามยุค: บางครั้งเป็นมุขขำขัน บางครั้งเป็นเมตาโฟร์เล็ก ๆ เกี่ยวกับการเติบโตและการสูญเสีย แต่ที่แน่ ๆ คือเห็นเมื่อไหร่ก็ทำให้อยากพลิกหน้าต่อไปเรื่อย ๆ

ตำนาน 'โมโม' ถูกกระจายอย่างรวดเร็วผ่านโซเชียลจนคนเข้าใจว่ามันเป็นตัวละครสยองที่ควรจะมีหนังยาวฉายโรงแล้ว แต่ความจริงคือยังไม่มีสตูดิโอใหญ่หยิบไปทำเป็นภาพยนตร์ฟอร์มยักษ์หรือซีรีส์ฮอลลีวูดแบบเป็นทางการ ผมมองว่าเหตุผลสำคัญคือความเป็นมายาของ 'โมโม' มาจากภาพและข่าวลือบนอินเทอร์เน็ตมากกว่าจะมีที่มาที่เป็นงานวรรณกรรมหรือคอมมิกที่ชัดเจน ทำให้การดัดแปลงเชิงพาณิชย์มีข้อจำกัดทั้งด้านลิขสิทธิ์และการเล่าเรื่อง นอกจากนี้สื่อมวลชนใหญ่ก็ใช้ 'โมโม' เป็นกรณีศึกษาของปรากฏการณ์ออนไลน์มากกว่าจะผลิตเป็นผลงานบันเทิงเต็มรูปแบบ แม้จะไม่มีบทภาพยนตร์ระดับบล็อกบัสเตอร์ แต่ผมก็เคยเห็นผลงานอินดี้และหนังสั้นจากครีเอเตอร์อิสระที่หยิบรูปแบบของ 'โมโม' ไปปรับเป็นหนังสยองสไตล์ฟาวน์ด์ฟุตเทจหรือวิดีโอสั้นบนแพลตฟอร์มต่าง ๆ เหล่านั้นมักจะกระจายในวงจำกัดและไม่ค่อยได้เข้าสู่ระบบการจัดจำหน่ายอย่างเป็นทางการ ทำให้ประเด็นนี้ยังคงเป็นตำนานออนไลน์มากกว่าจะเป็นแฟรนไชส์ภาพยนตร์

เราเป็นคนชอบสังเกตรูปแบบการปรากฏตัวของผีในมังงะและอนิเมะญี่ปุ่นแล้วพบว่ามันไม่ได้มีจำนวนตายตัว แต่มีแนวโน้มชัดเจนว่าผีโผล่บ่อยในงานที่อ้างอิงจากประเพณีหรือยอไคของญี่ปุ่น บางเรื่องผีเป็นตัวละครหลัก ตัวอย่างอย่าง 'Natsume Yūjin-chō' ให้ผี (หรือยอไค) ปรากฏเป็นแกนขับเคลื่อนของเรื่องเกือบทุกบท ทำให้การปรากฏดูถี่เพราะแต่ละตอนมีเคสใหม่ ส่วน 'GeGeGe no Kitarō' ก็แทบไม่มีช่วงไหนที่ปราศจากผี เพราะงานคลาสสิกชุดนี้ออกแบบมาเพื่อโชว์ภูตผีแบบสารพัดรูปแบบ ความถี่จึงขึ้นกับโครงเรื่อง: ถ้าเป็นซีรีส์ยาวที่เน้นยอไค ผีจะโผล่เป็นประจำ แต่ถ้าเป็นซีรีส์ที่มีธีมอื่น เช่นคอเมดีหรือโรแมนซ์ ผีอาจโผล่เป็นตอนพิเศษเพียงไม่กี่ครั้งเท่านั้น ฉะนั้นจะตอบเป็นตัวเลขเดียวคงทำไม่ได้ แต่พูดได้ว่าผีถือเป็นองค์ประกอบมาตรฐานของวงการญี่ปุ่น—บางเรื่องมีแทบทุกตอน บางเรื่องมีเป็นตอนพิเศษ แล้วแต่คอนเซ็ปต์ของผู้สร้างและรากวัฒนธรรมที่ถูกนำมาใช้