ผีผ้าห่มปรากฏในนิยายหรือมังงะเรื่องไหนบ้าง?

เชื่อไหมว่า 'ผีอีมิ้ง' เป็นตัวละครที่คนต่างภูมิภาคมักเล่าในรูปแบบต่างกันมากกว่าจะปรากฏเป็นตัวละครดังในนิยายแปลหรือมังงะญี่ปุ่นแบบเป็นทางการ ในมุมมองของคนที่โตมากับเรื่องเล่าปากต่อปาก ฉันเจอ 'ผีอีมิ้ง' ในหนังสือรวมเรื่องสั้นท้องถิ่นและวารสารชุมชนมากกว่าที่จะเจอในร้านหนังสือใหญ่ๆ มันมักถูกยกขึ้นมาเป็นตัวแทนของคำเตือนหรือบทเรียนทางสังคม มากกว่าเป็นผีสยองขวัญเชิงพล็อตแบบนิยายแฮร์โรร์ตะวันตก การดัดแปลงเป็นนิยายเชิงพาณิชย์หรือมังงะยังค่อนข้างจำกัด ส่วนใหญ่เป็นงานอินดี้ งานมหาวิทยาลัย หรือหนังสั้นที่อยากสำรวจบริบทท้องถิ่นมากกว่าจะทำเป็นแฟรนไชส์ ฉันชอบความรู้สึกนี้ เพราะมันทำให้ 'ผีอีมิ้ง' ยังมีพื้นที่ให้แต่ละคนตีความใหม่ได้ โดยไม่ถูกสลักเป็นฉบับเดียวที่ทุกคนต้องยึดติด

เมื่อยังเป็นเด็กในงานวัดที่บ้าน ก็เคยได้ยินตำนาน 'ผีตาแดง' ติดหูจนฝังใจ และจากตรงนั้นเองภาพของดวงตาสีแดงในงานสยองต่าง ๆ ก็กลายเป็นสัญลักษณ์ที่ไล่ตามฉันมาตลอด การเห็นเค้าโครงคล้าย ๆ กันในอนิเมะกับมังงะทำให้เริ่มสังเกตอย่างตั้งใจ: ในซีรีส์เก่า ๆ อย่าง 'GeGeGe no Kitaro' ศิลปะการวาดวิญญาณที่มีตาเด่นชัดมักถูกใช้เป็นแค่ส่วนเสริมของความหลอน แต่มันก็เกาะติดความทรงจำได้ดี ขณะที่ใน 'Natsume's Book of Friends' การใช้ดวงตาที่ไม่ธรรมดาเป็นวิถีเล่าเรื่องเพื่อเน้นความเป็นต่างของภูต ในอีกมุมที่ทึบกว่า 'Bleach' แสดงให้เห็นถึงการใช้ดวงตาสีแดงกับพลังดิบของเหล่า Hollow ซึ่งทำให้ฉากต่อสู้นั้นมีความเข้มข้นทางสายตาและอารมณ์มากขึ้น ฉันชอบที่งานแต่ละชิ้นหยิบเอา ‘ตาแดง’ มาใช้ไม่เหมือนกัน บางเรื่องใช้เพื่อบอกความชั่วร้าย บางเรื่องใช้เพื่อแสดงความเศร้าหรือความทรงจำที่ยังคงลุกโชน และบางครั้งมันก็เป็นรายละเอียดเล็ก ๆ ที่ทำให้ฉากปกติกลายเป็นภาพจำ ช่วงท้ายของการอ่านหรือดูเรื่องเหล่านี้มักจะให้ความรู้สึกขม ๆ นุ่ม ๆ แบบเดียวกับฟากฟ้าหลังพายุ นี่แหละเสน่ห์ของสัญลักษณ์ง่าย ๆ อย่างดวงตาสีแดง — ถ้ารู้จักใช้มันก็สร้างอารมณ์ได้ลึกกว่าที่คิด

คำนิยามของ 'ผีตากผ้าอ้อม' ในวงเล่าเรื่องผีไทยมักจะถูกสื่อสารเป็นภาพผีที่ผูกโยงกับการดูแลเด็กและความเปราะบางของบ้านเรือน ฉันมักเจอรูปแบบนี้ในหนังสือรวมเรื่องสั้นผีไทยที่เน้นตำนานท้องถิ่นและนิทานเตือนใจ พล็อตที่เห็นบ่อยคือแม่หรือคนดูแลเด็กเสียชีวิตกะทันหัน ทิ้งของใช้ของทารกไว้ และสิ่งนั้นกลายเป็นสิ่งเรียกร้องหรือรบกวนจิตใจคนในบ้าน การเล่าในสื่อสิ่งพิมพ์มักให้รายละเอียดบรรยากาศบ้านเก่า เสียงลมผ่านผ้าขาว และภาพผ้าอ้อมที่ยังไม่แห้งเป็นสัญลักษณ์ของความไม่ลงตัวระหว่างโลกคนเป็นกับคนตาย เนื้อหาในหนังสือประเภทนี้มักทำหน้าที่สองอย่างพร้อมกัน — เป็นทั้งนิทานเตือนใจและการเก็บรวมสมบัติทางวัฒนธรรม คนเล่าในคอลเล็กชันบางเล่มจะเปรียบผ้าอ้อมกับความรับผิดชอบและความคาดหวังที่ถูกละทิ้ง ฉันชอบว่าการเล่าเหล่านี้ไม่ได้มุ่งแต่จะหลอน แต่ยังสะท้อนความอ่อนแอของสถาบันครอบครัวแบบดั้งเดิมด้วย บางเรื่องสอดแทรกมุมมนุษยธรรม ทำให้ผีไม่ใช่แค่สิ่งชั่วร้ายแต่เป็นสะท้อนความเจ็บปวด เมื่ออ่านเจอเรื่องสั้นแบบนี้ ฉันมักคิดถึงตอนที่เรื่องเล่าเหล่านั้นถูกนำมาเล่าต่อในวงเพื่อนหรือชุมชนออนไลน์ ที่นั่นรายละเอียดอาจเปลี่ยนไปตามคนเล่า แต่แก่นเรื่องคือการเชื่อมโยงระหว่างวัตถุที่ใกล้ชิดกับเด็กและร่องรอยของความรักที่ยังไม่สิ้นไป — นั่นแหละคือเสน่ห์แบบบ้าน ๆ ที่ทำให้ 'ผีตากผ้าอ้อม' ยังคงมีชีวิตอยู่ในความทรงจำของคนอ่าน

ลองนึกภาพการเจอคำว่า 'โมโมะ' ในหน้าปกหนังสือแล้วหัวใจเต้นเบา ๆ เพราะชื่อมันทั้งเด็กและขลัง ในโลกอนิเมะที่เกี่ยวกับผี สิ่งที่เด่นชัดที่สุดที่ผมมักนึกถึงคือภาพยนตร์เรื่อง 'A Letter to Momo' — ชื่อเรื่องอาจหลอกให้คิดว่าเป็นแค่เรื่องเด็ก แต่จริง ๆ แล้วมันพาเราเข้าไปในโลกที่วิญญาณตัวเล็ก ๆ อยู่ร่วมกับความเศร้าของคนจริง ๆ ตัวละครหลักชื่อ 'โมโมะ' ไม่ใช่วิญญาณ แต่เธอต้องอยู่กับเหล่าวิญญาณ/โยไคตัวจิ๋วที่ทั้งตลกและแฝงความเหงาไว้ การเห็นการออกแบบตัววิญญาณที่มีบุคลิกชัดเจน ทำให้ภาพการเป็น 'ผีโมโมะ' ในความทรงจำของผมไม่ใช่แค่ฉากผีหลอก แต่มันกลายเป็นการสำรวจความสูญเสีย ความไม่เข้าใจ และการเยียวยาแบบอบอุ่น พอคิดแบบแฟน ๆ ผมมักจะเชื่อมโยงเรื่องนี้กับงานที่ใช้ผีเป็นเครื่องมือเล่าเรื่องมากกว่าจะหวังให้ผีหลอนเพียงอย่างเดียว งานแนวนี้มักให้ผีเป็นตัวแทนความทรงจำหรือความรู้สึกที่ยังไม่จบ ซึ่งทำให้การเรียกชื่อ 'โมโมะ' ในบริบทผี มีสีสันหลากมิติ ทั้งความน่าเอ็นดู ความน่ากลัวแบบเศร้า และความขำบางจังหวะ ผมชอบฉากที่วิญญาณตัวเล็กทำท่าทางเด็ก ๆ แล้วอยู่ในสถานการณ์ซีเรียส เพราะมันดึงอารมณ์ได้มากกว่าผีที่ออกแบบมาเพื่อหลอกอย่างเดียว ถ้าจะชวนให้คิดต่อ ผมมองว่า 'ผี โม โม' ไม่ได้เป็นสิ่งเดียวที่เห็นในสื่อหลัก มันมักโผล่ในงานอิสระหรือผลงานท้องถิ่นที่เล่นกับชื่อและรูปลักษณ์ เพื่อสร้างความคอนทราสต์ระหว่างความไร้เดียงสาและความน่าสะพรึง การได้เห็นผีรูปแบบนี้ทำให้ใจเต้นแบบแปลก ๆ — หวั่นไหวแต่น่ารัก เป็นมุมที่ผมยังคงคิดถึงเสมอ

เคยได้ยินเรื่องเล่าจากเพื่อนที่ชอบเรื่องเหนือธรรมชาติเล่าให้ฟังว่าผีผ้าห่มน่าจะมีที่มาจากวัฒนธรรมไทยสมัยก่อน ผู้เฒ่าผู้แก่มักเล่าว่าเป็นวิญญาณของเด็กที่ตายโหง่หรือถูกทอดทิ้ง แล้วอาศัยผ้าห่มเป็นที่สิงสถิต บางตำนานบอกว่ามันจะปรากฏตัวในรูปเด็กน้อยห่มผ้าสีขาวเลอะเลือด เดินก้มหน้าร้องไห้ตามตรอกซอกซอย ความน่าสนใจคือผีผ้าห่มไม่ได้มีแค่ในไทย แต่พบในวัฒนธรรมอื่นด้วย เช่น ญี่ปุ่นมี 'ฟูโรชิกิ-โนะ-เรียว' ที่เล่าถึงวิญญาณเด็กในผ้าห่อศพ ส่วนตะวันตกก็มีเรื่องผ้าห่มผีดูดเลือดแบบในหนังสยองขวัญ นี่อาจสะท้อนว่า 'ผ้าห่ม' ในหลายวัฒนธรรมถูกเชื่อมโยงกับความอบอุ่นและความปลอดภัย เมื่อสิ่งนั้นถูกทำลาย ก็กลายเป็นสัญลักษณ์ของความน่ากลัวแทน

ตรงไปตรงมา ผีพม่าซึ่งก็คือบรรดานัตหรือวิญญาณพื้นถิ่นของเมียนมาร์ ไม่ค่อยถูกหยิบมาเป็นตัวละครหลักในมังงะหรืออนิเมะญี่ปุ่นที่เป็นที่รู้จักทั่วไปนัก ฉันมองว่าเหตุผลหนึ่งคือญี่ปุ่นมีคติและภูมิทัศน์ทางวัฒนธรรมเรื่องผี-ภูตที่เข้มแข็งของตัวเอง ทำให้ผู้สร้างมักเลือกหยิบตำนานท้องถิ่นของญี่ปุ่นอย่างยากุโมะ (yokai) มาเล่าเป็นหลัก งานที่ติดกับคำว่า ‘‘พม่า’’ และถูกผลิตโดยญี่ปุ่นชิ้นที่ชัดเจนที่สุดคือ 'ビルマの竪琴' (The Burmese Harp) ซึ่งเป็นนิยายและหนังคลาสสิกที่พูดถึงพม่าในบริบทสงครามโลกครั้งที่สอง โดยเน้นเรื่องมนุษยธรรมและศาสนาแทนการนำผีพม่ามาเป็นตัวร้ายแบบหนังผีสมัยใหม่ ฉันคิดว่านี่แสดงให้เห็นว่าการนำเสนอพม่าในงานญี่ปุ่นมักเป็นไปในแนวภาพรวมทางประวัติศาสตร์หรือวัฒนธรรม มากกว่าจะหยิบเอาผีพื้นบ้านมาเป็นพล็อตหลัก ถ้าสนใจการเห็นนัยของวิญญาณพม่าในงานญี่ปุ่น ต้องมองแบบกว้างขึ้น: เจอในงานที่เล่าเรื่องต่างชาติหรือเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โดยตรงมากกว่า ไม่ค่อยมีซีรีส์ดังที่กล่าวถึง ‘‘ผีพม่า’’ โดยตรง แต่จะเห็นการยืมแนวคิดเรื่องวิญญาณจากต่างวัฒนธรรมมาใช้เป็นแรงบันดาลใจแทน ซึ่งในมุมหนึ่งก็ทำให้การค้นหาเรื่องราวแบบนี้ต้องไล่ดูงานที่เกี่ยวข้องกับพม่าโดยตรงมากกว่างานแฟนตาซีทั่วไป

เคยสงสัยไหมว่าเรื่องเล่าเล็กๆ อย่าง 'ผีผ้าห่ม' จะโผล่ขึ้นมาบนจอแบบไหนบ้าง? ในฐานะแฟนหนังผีที่ชอบดูทั้งหนังยาวและหนังสั้น ผมมองเห็นว่ามันถูกนำไปดัดแปลงในรูปแบบที่หลากหลาย โดยส่วนใหญ่จะไม่ค่อยมีภาพยนตร์ฟีเจอร์ระดับบล็อกบัสเตอร์ที่ใช้ชื่อนี้เป็นหัวเรื่องหลัก แต่แนวคิดของผีที่คลุมด้วยผ้าห่มหรือผ้าคลุมกลับไปโผล่ในตอนสั้นของหนังสยองขวัญรวมและในหนังสั้นอิสระหลายเรื่อง ภาพรวมที่พบได้บ่อยคือการย่อไอเดียมาเป็นช็อตความสยองแบบใกล้ตัว—ภาพคนไข้ในห้อง ICU ที่มีผ้าคลุมผิดปกติ หรือฉากเด็กนอนหลับแล้วมีผ้าคลุมที่ขยับได้ในตอนหนึ่งของซีรีส์ชุดผีประจำช่อง นอกจากนี้ยังเห็นแนวคิดนี้ในงานสื่อออนไลน์และเทศกาลหนังสั้น ซึ่งผู้สร้างอินดี้เอาสัญลักษณ์ผ้ามาคืนความหมายใหม่ๆ เช่นเป็นตัวแทนความลับ ครอบครัวที่ซ่อนบาดแผล หรือความทรงจำที่ไม่อาจปลดผ้าออกได้ การเล่าแบบนี้มักให้อารมณ์ร่วมแบบเงียบๆ มากกว่าการตะโกนในหนังผีทั่วไป มองจากมุมช่างภาพและผู้เล่าเรื่องแล้ว ผมคิดว่าความสามารถของสัญลักษณ์ผ้าคือความยืดหยุ่นในการตีความ—จะทำให้กลายเป็นผีสิงจริงๆ ก็ได้หรือจะเป็นภาพอาการทางจิตของตัวละครก็ได้ การดัดแปลงที่น่าจดจำมักไม่พยายามอธิบายทั้งหมด แต่ปล่อยให้ภาพ 'ผ้าคลุม' พูดแทน อย่างหนึ่งที่ชอบคือฉากที่ใช้แสงอ่อนๆ ให้ผ้าเป็นเหมือนหน้ากากของคนที่ไม่อยากเผชิญความจริง แบบนี้ทำให้เรื่องเล็กๆ อย่าง 'ผีผ้าห่ม' มีน้ำหนักทางอารมณ์ได้มากกว่าการพยายามยัดฉากกระโดดสุดหวาดเสียวเข้าไป ผลลัพธ์ที่ชอบสุดคือความรู้สึกหวิวๆ หลังจากภาพจบ มากกว่าการอธิบายว่าเกิดอะไรขึ้น ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมไอเดียผ้าคลุมยังคงถูกหยิบมาใช้เรื่อยๆ โดยไม่ต้องมีชื่อเรื่องเดียวกันกับตำนานเดิมเลย

ครั้งแรกที่ติดตามเรื่องผีญี่ปุ่นในทีวีก็ได้เห็นกัปปะผ่านลายเส้นเก่า ๆ และนั่นทำให้ภาพจำของผมเปลี่ยนไปตลอดกาล กัปปะใน 'GeGeGe no Kitaro' ถูกนำเสนอหลากหลายทั้งตลก ประหลาด และน่ากลัวในเวลาเดียวกัน ฉากที่ชอบมากคือเวลาที่กัปปะโผล่มาจากแม่น้ำพร้อมปฏิสัมพันธ์ตลก ๆ กับตัวละครหลัก ทำให้ยิ่งเข้าใจว่ากัปปะเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีนิสัยซับซ้อน ไม่ได้เลวร้ายเพียงอย่างเดียว นักเขียนมักใช้กัปปะเป็นสัญลักษณ์ของธรรมชาติที่มีความเป็นมนุษย์อยู่บ้าง ทั้งความเจ้าเล่ห์ ความภักดี หรือแม้แต่ความงุนงงต่อโลกของคน การดู 'GeGeGe no Kitaro' ในวัยต่าง ๆ ให้ความรู้สึกต่างกันอย่างชัดเจน ตอนเด็กผมขำกับหน้าตาประหลาดของกัปปะ แต่โตขึ้นกลับเห็นความเศร้าลึก ๆ ในภาพความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับภูตผี การนำกัปปะมาเป็นตัวละครช่วยสะท้อนประเด็นสังคมและธรรมชาติได้เรียบง่ายแต่กินใจ จบเรื่องนี้แล้วมักเหลือความคิดเรื่องความเปราะบางของสิ่งแวดล้อมและความเป็นอื่นที่เราไม่ควรมองข้าม

ตำนาน 'ผีตานี' มักถูกเล่าผ่านปากชาวบ้านและรวมอยู่ในหนังสือรวบรวมเรื่องพื้นบ้านภาคใต้ ซึ่งนั่นเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีถ้าอยากตามรอยต้นตำรับของเรื่องเล่าแบบนี้ การอ่าน 'นิทานพื้นบ้านภาคใต้' หรือหนังสือรวมตำนานชุมชนจะทำให้เห็นบริบททางวัฒนธรรมของผีตานีว่ามาจากความเชื่ออะไร มีบทบาทอย่างไรในชีวิตประจำวันและพิธีกรรมของคนใต้ ผมมักชอบเปรียบเทียบเล่มที่รวบรวมหลายๆ หมู่บ้านกัน เพื่อจับความแตกต่างระหว่างเวอร์ชันที่หวานชวนยั่วยวนนักเดินทาง กับเวอร์ชันที่เป็นการเตือนให้ระวังตัวตอนกลางคืน นอกจากหนังสือรวบรวมแล้ว งานเขียนร่วมสมัยในรูปแบบเรื่องสั้นที่ตีพิมพ์ในรวมเล่มของนักเขียนไทยหลายคนก็มักจับเอา 'ผีตานี' ไปตีความใหม่ เช่น การใส่มิติทางจิตวิทยา การเมืองท้องถิ่น หรือการใช้เป็นสัญลักษณ์ของความโหยหา การอ่านทั้งแบบดั้งเดิมและฉบับตีความใหม่ช่วยให้เห็นความหลากหลายของเรื่องราว และทำให้ผมรู้สึกว่าตำนานยังมีชีวิตอยู่ในทุกยุคสมัย

มีงานวรรณกรรมคลาสสิกชิ้นหนึ่งที่ทำให้ชื่อ 'กรุงสยาม' ถูกพูดถึงทั่วโลกในบริบทของความสัมพันธ์ระหว่างตะวันตกกับราชสำนักไทย นวนิยายเรื่อง 'Anna and the King of Siam' เล่าเรื่องราวจากมุมมองของชาวต่างชาติที่เข้ามาในราชสำนัก ทำให้ภาพของกรุงสยามในเล่มนั้นมีทั้งการโรแมนติกและการมองแบบอาณานิคม ผมชอบวิธีที่งานชิ้นนี้สะท้อนความขัดแย้งระหว่างวัฒนธรรม: บางฉากชวนให้เห็นความงดงามของพิธีการและความเข้มแข็งของสถาบัน ขณะที่บางบทก็เผยความเข้าใจผิดและอุปาทานของผู้มาเยือน เมื่ออ่านแล้วฉันมักจินตนาการถึงถนนหนทางในยุคนั้น—เรือล่องคลอง แสงโคมในพระราชวัง และการสื่อสารที่ไม่คล่องระหว่างคนสองโลก ภาพเหล่านี้ไม่ใช่ภาพสมบูรณ์ของชีวิตในกรุงสยามจริงๆ แต่กลับมีพลังในการสร้างกรอบความคิดให้ผู้อ่านต่างชาติเห็นกรุงสยามเป็นสถานที่ที่ทั้งลึกลับและน่าศึกษา ผลงานชิ้นนี้จึงมักถูกอ้างถึงเมื่อคนพูดถึงการนำเสนอกรุงสยามในวรรณกรรมต่างชาติ และเป็นหนึ่งในเหตุผลที่คำว่า 'กรุงสยาม' ยังคงมีน้ำหนักเมื่อถูกหยิบขึ้นมาเล่าใหม่