ผีตาโขน ภาค ใต้ มีฉบับละครหรือภาพยนตร์ใดบ้าง?

เวลาที่ได้ยินเรื่องเล่าของผีตาโขนจากคนอีสานครั้งแรก รู้สึกว่ามันเป็นภาพผสมระหว่างความตลกกับความศักดิ์สิทธิ์ที่ไม่เหมือนใคร งานผีตาโขนโดยทั่วไปมีรากมาจากประเพณีทำบุญใหญ่ของชาวอีสานที่เรียกว่า 'บุญผะเหวด' หรือที่บางท้องถิ่นเรียกกันว่า 'บุญพระเวสสันดร' ซึ่งเป็นการแสดงความกตัญญูและสาธารณะบุญตามเรื่องราวพระเวสสันดรชาดก เรื่องราวหลักเกี่ยวกับการให้ทานอย่างไม่มีเงื่อนไข และการกลับมาของบุคคลสำคัญในชุมชน งานแห่หน้ากากใหญ่ที่เราเห็นในผีตาโขนถูกถักทอให้เข้ากับกิจกรรมทางพระศาสนา เช่น การออกร่วมขบวน การทำบุญตักบาตร และการบวช นั่นทำให้หน้ากากและการละเล่นซึ่งดูเหมือนพิธีชาวบ้านกลายเป็นส่วนหนึ่งของการทำบุญตามพุทธประเพณี เมื่อมองในแง่วัฒนธรรม ผีตาโขนจึงไม่ใช่แค่การแต่งหน้าหรือการละเล่น แต่เป็นการแสดงออกทางศรัทธาที่รวมเอาความเชื่อพื้นบ้านกับพุทธศาสนาเข้าด้วยกัน ฉันรู้สึกว่าความแปลกประหลาดและความสนุกของงานช่วยดึงคนในชุมชนมาเข้าร่วมพิธีบุญได้ง่ายขึ้น และนั่นเองคือเหตุผลที่ประเพณีนี้คงอยู่และถูกสืบทอดมาจนวันนี้

ภาพงานเทศกาล 'ผีตาโขน' ที่ติดตาผู้คนมักมาพร้อมกับหน้ากากยักษ์และสีสันจัดจ้านในทุ่งนา ไม่ได้เป็นเรื่องของภาคใต้เลย แต่เป็นประเพณีของภาคอีสานอย่างชัดเจน ในบริบทนั้น ฉากหลักของงานอยู่ที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ซึ่งเป็นที่จัดงานประจำทุกปีและเป็นแหล่งกำเนิดประเพณี หน้ากากที่ทำจากไม้ไผ่และผ้า ชุดเครื่องแต่งกายที่เหมือนจะผสมผสานระหว่างพิธีกรรมพื้นบ้านกับความสนุกสนานของงานวัด ทำให้บรรยากาศของถิ่นนี้โดดเด่นไม่เหมือนที่อื่น เมื่อมองจากมุมของคนที่เคยชมงาน ความเป็นมาและพื้นที่คือสิ่งที่ทำให้ 'ผีตาโขน' มีเอกลักษณ์ การกล่าวว่าเป็นงานจากภาคใต้จะผิดเพี้ยนกับความจริงทางประวัติศาสตร์และภูมิปัญญาท้องถิ่นไปพอสมควร

หน้ากากไม้ที่มีรอยแตกร้าวและคราบเกลือยังคงหลอกหลอนภาพในหัวฉันเสมอ ฉันมองตัวเอกของ 'ผีตาโขน ภาค ใต้' เป็นคนที่เกิดในหมู่บ้านเล็กๆ ริมทะเล ทายาทจากตระกูลช่างทำหน้ากากแต่ชีวิตไม่ได้เรียบง่ายเหมือนงานฝีมือที่เขาสืบทอดมา พ่อแม่ของเขาเป็นทั้งช่างและผู้รักษาพิธีกรรมท้องถิ่น ทำให้เขาเติบโตท่ามกลางเรื่องเล่าเกี่ยวกับผีสาแหรกและเทพธิดาทะเล เขาออกจากหมู่บ้านไปเรียนในเมือง แต่ความผูกพันกับพิธีกรรมลากเขากลับเมื่อเกิดภัยพิบัติทางทะเล สิ่งที่ทำให้ตัวเอกน่าสนใจคือความขัดแย้งภายใน: เขารู้ภาษาของความทันสมัยแต่ฝังหัวด้วยความเชื่อโบราณ หน้ากากที่เขาชุบชีวิตไม่ใช่แค่ศิลปะ แต่เป็นพาหนะที่เก็บความทรงจำของคนในหมู่บ้าน ทุกครั้งที่เขาสวมหน้ากาก จะมีเส้นแบ่งระหว่างตัวตนจริงกับวิญญาณที่สิงสถิตบางเบา เรื่องราวสะท้อนการต่อสู้ระหว่างการรักษารากเหง้ากับการอยากหลุดพ้น และฉันชอบการเขียนที่ให้ความละเอียดเรื่องภูมิปัญญาชาวบ้านผสานกับบาดแผลจากอดีต ทำให้ทุกการเต้น เรียกขาน และเสียงกลองไม่ใช่แค่ฉาก แต่เป็นการรักษาและการเปิดเผยตัวตนอย่างเปราะบาง

การตามหาโลเคชันของ 'ผีตาโขน ภาค ใต้' เปลี่ยนวันหยุดธรรมดาให้กลายเป็นทริปที่น่าตื่นเต้นได้เลย ผมเป็นคนชอบเที่ยวถ่ายรูปและตามรอยหนัง จึงจะบอกแบบตรงไปตรงมาว่าโอกาสที่จะมีจุดเช็คอินจริง ๆ ขึ้นอยู่กับว่าโปรดักชันเลือกถ่ายในพื้นที่ชุมชนหรือในสตูดิโอ ถ้าฉากส่วนใหญ่ถ่ายกันตามหมู่บ้าน ชายหาด หรือป่าในภาคใต้ ก็มีแนวโน้มสูงที่จะหาสถานที่ตรงกับในหนังและสามารถไปเยี่ยมชมได้จริง แต่ถ้าทีมงานสร้างสร้างฉากในสตูดิโอหรือตกแต่งใหม่ทั้งหมด การไปหาโลเคชันต้นฉบับอาจทำได้ยาก สิ่งที่ผมมักทำเมื่ออยากเช็คอินคือดูเครดิตท้ายเรื่องและสังเกตฉากเด่น ๆ เช่น วัดท้องถิ่น ท่าเรือ หรือตลาดริมถนน แล้วเปรียบเทียบกับแผนที่ท่องเที่ยวของจังหวัดใต้ที่เกี่ยวข้อง หากมีชุมชนหรือเทศกาลพื้นบ้านที่ปรากฏในหนัง นั่นมักจะเป็นจุดที่นักท่องเที่ยวแตะต้องได้จริง และมักจะมีคนในชุมชนหรือไกด์ท้องถิ่นช่วยบอกเส้นทางให้จบได้ง่าย ๆ

เราอยากเสนอให้เริ่มอ่าน 'ผีตาโขน ภาค ใต้' จากเล่มแรก เพราะมันตั้งค่าจังหวะของโลกและตัวละครได้ชัดเจนแล้วก็ไม่สปอยล์อะไรที่สำคัญมาก การเปิดด้วยเล่มแรกทำให้ได้เห็นทั้งบรรยากาศเทศกาล ความเชื่อพื้นบ้าน และการแนะนำตัวละครหลักแบบเป็นขั้นเป็นตอน ถ้าเริ่มจากตรงกลางหรือเล่มสปินออฟ กระแสอารมณ์บางอย่างจะสะดุด ผู้เขียนใช้เล่มแรกวางปมสำคัญหลายอย่างไว้ ทั้งปมครอบครัวและเงื่อนงำที่คลี่คลายตามมา ทำให้เวลาพบเหตุการณ์ในเล่มหลังๆ ความรู้สึกเชื่อมโยงจะหนักแน่นกว่า ถ้าชอบเริ่มจากจุดที่เข้มข้นจริงๆ และไม่กลัวสปอยล์ แนะนำอ่านเล่มที่เป็นจุดพีกของเรื่องก่อนเพื่อจะได้ติดใจแล้วย้อนกลับมาดูต้นกำเนิด แต่โดยรวมแล้ว เล่มแรกให้พื้นฐานดีที่สุดและทำให้การเดินทางอ่านต่อไปมีความหมายขึ้นมาก ฉันรู้สึกว่าเมื่อเริ่มจากเลขหนึ่ง ประสบการณ์ทั้งหมดจะรื่นไหลขึ้นและรายละเอียดเล็กๆ ในภายหลังก็มีค่าน้ำหนักขึ้นตามไปด้วย

หลายคนสงสัยว่า 'ผีตาโขน' ภาคไหนได้แรงบันดาลใจจากเรื่องจริงหรือไม่ และคำตอบสั้นๆที่ผมมักจะพูดกับเพื่อนคือ: สิ่งที่เห็นในภาพยนตร์หรือซีรีส์ที่ใช้ชื่อหรือตัวละครจากงานประเพณีนี้ มักได้แรงบันดาลใจจากประวัติศาสตร์และความเชื่อจริงของชุมชน มากกว่าจะเป็นเรื่องราวอาชญากรรมหรือเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ที่บันทึกเป็นหลักฐานแน่นอน เมื่อพูดถึงแหล่งกำเนิดของเทศกาล ผมชอบยกเรื่องราวของ 'ผีตาโขน' ที่เกิดขึ้นในอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลยมาเป็นตัวอย่าง เพราะมันผสมผสานพุทธศาสนากับความเชื่อพื้นบ้านเข้าด้วยกัน เรื่องเล่าที่เชื่อมโยงกับ 'เวสสันดรชาดก' (นิทานพุทธประวัติ) เป็นหนึ่งในรากของงานนี้ ทำให้ภาพหน้ากากหลอน ๆ ขบวนแห่ และการละเล่นต่างๆ มีที่มาที่ไปทางวัฒนธรรมที่ชัดเจน นักสร้างภาพยนตร์บางคนเอาความสยองหรือภาพลักษณ์ของหน้ากากมาปรุงแต่งเป็นเรื่องเล่าใหม่ ซึ่งนั่นคือการหยิบเอาความจริงเชิงวัฒนธรรมมาเป็นแรงบันดาลใจ แต่แก่นของพล็อตมักเป็นงานประดิษฐ์หรือการแต่งเติมเพื่อความบันเทิง ผมเองเคยไปดูขบวนและคุยกับคนท้องถิ่น มันทำให้รู้สึกว่าแรงบันดาลใจจากของจริงมีน้ำหนักอย่างไร: มันไม่ได้เป็นกรณีที่มีเหตุการณ์รุนแรงครั้งหนึ่งครั้งใดที่ใครสามารถระบุได้ชัดเจน แล้วจึงถ่ายทำเป็นภาคต่อ แต่เป็นชุดของความเชื่อ ประเพณี และภาพสัญลักษณ์ที่ถูกนำไปแปลความใหม่เรื่อย ๆ ดังนั้นถ้ามีการพูดว่า "ภาคนี้ได้แรงบันดาลใจจากเรื่องจริง" ควรเข้าใจว่าเป็นการหยิบเอาพื้นที่ทางวัฒนธรรมและตำนานท้องถิ่นมาผสมผสาน ไม่ใช่การเล่าถึงเหตุการณ์ประวัติศาสตร์เดียวที่เกิดขึ้นจริงอย่างจับต้องได้ ทั้งนี้ผมคิดว่าการที่คนทำงานสร้างนำวัฒนธรรมท้องถิ่นมาใช้ก็น่าสนใจและมีเสน่ห์ แต่ก็ควรถูกนำเสนอด้วยความเคารพต่อความหมายดั้งเดิมของมัน

พูดตรงๆ ว่าประเด็นนี้ทำให้ฉันติดตามข่าวมากเป็นพิเศษ เพราะชื่อ 'ผีตาโขน' มักเรียกความสนใจจากคนดูและสื่อได้เสมอ ณ กลางปี 2024 ยังไม่มีการประกาศอย่างเป็นทางการจากผู้สร้างหรือสตูดิโอว่าในตอนนี้มีการล็อกโปรเจ็กต์ภาคต่อของหนังเรื่อง 'ผีตาโขน' อย่างแน่นอน ดังนั้นจึงยังไม่มีวันฉายที่ยืนยันได้ ตัวหนังต้นฉบับ (ถ้าเป็นฉบับภาพยนตร์ที่ออกฉายก่อนหน้านั้น) อาจมีความสำเร็จด้านแฟนคลับหรือเสียงวิจารณ์ที่เปิดช่องให้มีการพูดถึงภาคต่อ แต่การจะประกาศสร้างภาคต่อส่วนใหญ่ต้องรอปัจจัยหลายอย่าง เช่น งบประมาณจากผู้ลงทุน ตารางงานของผู้กำกับและนักแสดง รวมถึงผลตอบรับทางการเงินหรือบนแพลตฟอร์มสตรีมมิ่ง ในมุมมองของคนที่ติดตามวงการภาพยนตร์ไทย การที่ยังไม่เห็นประกาศอย่างเป็นทางการแปลว่าอย่าเพิ่งคาดหวังวันฉายใด ๆ ถ้าจะมีการทำภาคต่อจริง ส่วนมากสตูดิโอมักจะประกาศข่าวอย่างเป็นทางการผ่านเพจของสตูดิโอ ข่าวบันเทิงใหญ่ หรือในงานแถลงข่าว ซึ่งจะมีการระบุชื่องาน ผลงานใหม่และฤดูกาลฉายให้ชัดเจน ฉันเองมักจะดูประกาศเหล่านั้นเป็นหลักและถือว่าข่าวลือจากโซเชียลมีเดียต้องรอการยืนยันก่อนเชื่อเต็มที่ สรุปคือ ตอนนี้ยังไม่มีภาคหรือหมายเลขภาคที่ยืนยันได้และยังไม่มีวันฉายที่ยืนยันได้ แต่ถ้ามีการประกาศจริง มันมักจะมาพร้อมคลิปทีเซอร์หรือโปสเตอร์ที่ชัดเจน — และค่อยน่าตื่นเต้นเมื่อถึงเวลานั้น

นั่งไล่ความทรงจำเกี่ยวกับแฟรนไชส์ 'ผีตาโขน' ผมเห็นภาพรวมว่าการเปลี่ยนตัวนักแสดงเกิดขึ้นเป็นแบบคละๆ ไม่ได้เปลี่ยนหมดทั้งทีมพร้อมกันแบบบางแฟรนไชส์ใหญ่ ๆ สำหรับคนที่ติดตามจากภาคแรกจนภาคถัดไป จะสังเกตได้ว่ามีการเปลี่ยนนักแสดงนำบางตำแหน่งที่ชัดเจนที่สุดคือ 'ตัวละครนำหญิง' ในภาคต่อบางภาคถูกแทนที่ด้วยนักแสดงคนใหม่ ในขณะที่ตัวละครนำชายหรือบทปรากฏสำคัญอีกหลายบทมักจะรักษานักแสดงเดิมไว้ นี่ทำให้ความรู้สึกของภาคต่อสลับไปมา บางภาครู้สึกต่อเนื่องมากเพราะคาแรกเตอร์หลักยังคงโทนอารมณ์เดิม แต่บางภาคเมื่อเปลี่ยนนักแสดงนำแล้วโทนของเรื่องและเคมีระหว่างตัวละครก็เปลี่ยนตามไปด้วย ผมมองว่าปัจจัยที่ทำให้มีการเปลี่ยนตัวมีตั้งแต่ตารางงานของนักแสดงไปจนถึงทิศทางการกำกับที่อยากปรับลุคให้ตัวละครดูต่างออกไป บางครั้งทีมงานเลือกนักแสดงใหม่เพื่อให้เข้ากับคอนเซปต์ภาคใหม่มากกว่า ผลลัพธ์ที่ตามมามีทั้งข้อดีที่ทำให้เรื่องดูสด และข้อเสียที่แฟนเดิมบางกลุ่มไม่ค่อยยอมรับทันที ในฐานะแฟนเก่าคนหนึ่ง ผมคิดว่าการเปลี่ยนตัวที่ทำได้ดีคือการรักษาแกนความเป็นตัวละครเอาไว้ ถึงแม้หน้าตานักแสดงจะต่างไป แต่ถ้าบทและการแสดงยังสื่อสารแก่นเรื่องได้ต่อเนื่อง ก็ช่วยให้การยอมรับของผู้ชมไม่หลุดลอยไปมากนัก สุดท้ายแล้วการเปลี่ยนนักแสดงนำของ 'ผีตาโขน' เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นเป็นระยะ ๆ และแต่ละการเปลี่ยนก็มีเรื่องราวเบื้องหลัง พอให้พูดคุยกันได้ยาว ๆ เลยล่ะ

ในความทรงจำของคนชอบการ์ตูนพื้นบ้านอย่างฉัน 'ผีตาโขน' เป็นงานที่จับจังหวะระหว่างเทศกาลพื้นเมืองกับโลกเหนือธรรมชาติได้อย่างละมุนและขมคอไปพร้อมกัน ฉันเดินเข้าไปหามันเหมือนคนอยากรู้ว่าหน้ากากที่ดูตลกจะซ่อนอะไรข้างในบ้าง เรื่องราวหลักเล่าเกี่ยวกับเด็กหนุ่มชื่อปอน (ตั้งชื่อให้ชวนเชื่อมโยงกับความเรียบง่ายของชนบท) ที่เติบโตในหมู่บ้านเล็กๆ ทางภาคอีสาน ซึ่งทุกปีมีงานเทศกาลที่คนต้องสวมหน้ากากผีตาโขนเพื่อเรียกขวัญและรักษาจิตวิญญาณของชุมชนไว้ เนื้อเรื่องย่อจะเริ่มจากปอนที่อยากทำหน้ากากเป็นของตัวเอง และการฝึกฝนกับช่างหน้ากากผู้เฒ่า ทำให้เขาได้เรียนรู้ตำนานเก่าๆ เกี่ยวกับบรรพบุรุษที่กลายเป็นผีคุ้มหมู่บ้านตอนกลางคืน พอผ่านเหตุการณ์สำคัญอย่างการละเล่นหน้ากาก (ฉากนี้เป็นหนึ่งในตอนสำคัญที่แสดงท่วงท่าทางและเสียงดนตรีประจำท้องถิ่น) ปอนได้พบกับ 'ผีตาโขน' ตัวจริง — ซึ่งไม่ได้เป็นแค่ผีร้าย แต่เป็นตัวแทนของความทรงจำและความรับผิดชอบต่อดิน น้ำ ป่า ความตาย และการเกิดใหม่ ตอนสำคัญที่ฉันมักหยิบขึ้นมาพูดคุยคือ 1) ตอนพิธีหน้ากากคืนแรกที่ปอนต้องเลือกเข้าพิธีด้วยใจที่ไม่แน่นอน — ฉากนี้ใช้ภาพซ้อนระหว่างความสนุกสนานของผู้คนและเงาทางจิตใจ ทำให้ความขัดแย้งภายในตัวเอกชัดเจน 2) ตอนเดินทางเข้าไปในป่าศักดิ์สิทธิ์ซึ่งปอนได้เจอวิญญาณบรรพบุรุษ — เป็นซีนที่เปลี่ยนโทนจากเรียลิสติกเป็นสัญลักษณ์อย่างชัด 3) ตอนเผชิญหน้ากับนักพัฒนาเมืองที่ต้องการทำลายพื้นที่วัดและป่าชุมชน — จุดนี้เป็นการตั้งคำถามเรื่องการอนุรักษ์กับการพัฒนา ฉากจบของการ์ตูนมักเลือกวิธีประนีประนอมหรือสละบางอย่างเพื่อให้ชุมชนยังมีรากเหง้าอยู่แทนการชนะด้วยความรุนแรง ภาพรวมแล้วฉันมองว่า 'ผีตาโขน' ไม่ได้เป็นแค่เรื่องผี แต่เป็นนิทานสมัยใหม่ที่ชวนให้เราตั้งคำถามว่าอะไรคือมรดกที่ควรรักษา ฉากหน้ากาก การละเล่นพื้นเมือง และบทสนทนากับวิญญาณกลายเป็นสัญลักษณ์ที่ทำให้เรื่องนี้กินใจมากกว่าการหวาดกลัวเพียงอย่างเดียว เหมาะจะอ่านในคืนฝนพรำ นั่งจิบชาร้อนๆ แล้วให้ตัวเองไหลไปกับบรรยากาศของชนบทและเสียงกลองของเทศกาล

มีหลายภาคของ 'ผีตาโขน' ที่แฟน ๆ พูดถึงกันมาก แต่สำหรับฉัน ภาคต่อที่ขยายความสัมพันธ์ตัวละครหลักกับประเพณีท้องถิ่นคือภาคที่มีฉากไฮไลต์ที่แฟนๆ อยากดูมากที่สุด ฉากที่แฟนๆ รอคอยส่วนใหญ่จะเป็นฉากเทศกาลกลางคืน—ภาพหน้ากากสวยงามถูกส่องด้วยแสงตะเกียง เสียงกลองและการเคลื่อนไหวของฝูงชนทำให้บรรยากาศตึงเครียดจนแทบหายใจไม่ออก ฉากนี้ไม่ได้มีค่าแค่ความสวยงาม แต่ยังเป็นจุดเปลี่ยนของตัวละคร: ใครเลือกซ่อนความจริง ใครเลือกเผยใจ สิ่งที่ผมชื่นชอบคือการใช้มุมกล้องที่จับแววตาใต้หน้ากาก ทำให้รายละเอียดเล็กๆ อย่างการสบตาและมือที่สั่นกลายเป็นการสื่อความหมายที่ทรงพลัง นอกจากนี้ ฉากเผชิญหน้าบนสันเขา/หลังคาวัดในภาคต่อเป็นอีกหนึ่งมุมที่แฟนๆ อยากดูซ้ำ เพราะมีทั้งแอ็คชั่นที่จัดเต็มกับการออกแบบท่ารบที่แปลกใหม่ และบทพูดสั้นๆ ที่เปลี่ยนเส้นจิตใจของตัวละครไปตลอดกาล ฉันยังชอบฉากที่เปิดเผยความหลังของตัวละครรอง—ช่วงสั้นๆ แต่น้ำหนักหนัก ประกอบกับเพลงประกอบที่ค่อยๆ ขึ้นจังหวะ ทำให้คนดูสะเทือนใจไปด้วย กันและกัน ฉากพวกนี้ไม่จำเป็นต้องยาว แต่ต้องมีการบิวด์อารมณ์อย่างละเอียด ซึ่งภาคต่อทำได้ดีมาก มันคือเหตุผลที่แฟนๆ แชร์คลิปสั้นๆ และตั้งตารอฉากต่อไป เพราะนอกจากจะได้เห็นโชว์วิชวล ยังได้เห็นการเติบโตของตัวละครอย่างชัดเจน สุดท้ายแล้ว ฉันคิดว่าภาคที่ให้ทั้งความงามของเทศกาลและการพัฒนาตัวละครพร้อมกัน จะเป็นภาคที่แฟน ๆ ตื่นเต้นมากที่สุด และฉากไฮไลต์ที่เล่าไปข้างต้นมักเป็นสิ่งที่ถูกหยิบขึ้นมาพูดถึงมากที่สุดในกลุ่มแฟนคลับ