ผีตาโขน ภาค ใต้ มีฉากหลักอยู่ที่จังหวัดใด?

พูดถึง 'ผีตาโขน ภาคใต้' ในฐานะแฟนพื้นบ้านแล้วผมต้องบอกตรง ๆ ว่าไม่มีฉบับภาพยนตร์ฟอร์มใหญ่หรือซีรีส์โทรทัศน์ระดับประเทศที่ใช้ชื่อนั้นอย่างเป็นทางการ แต่สิ่งที่พบได้ชัดคือการดัดแปลงในรูปแบบท้องถิ่นหลายแบบ ทั้งละครเวทีชุมชน ภาพบันทึกการแสดงงานประเพณี และหนังสั้นฝีมือเยาวชนที่เอาองค์ประกอบของพิธีมาสร้างเป็นเรื่องสั้น การชมงานเหล่านี้มีเสน่ห์ต่างจากหนังโรง เพราะเน้นมิติพิธีกรรมและการมีส่วนร่วมของชุมชนมากกว่า ฉากหน้ากาก เสื้อผ้า ดนตรีที่เล่นสด ทำให้ความเป็น 'ผีตาโขน' ถูกตีความสดใหม่ในแต่ละหมู่บ้าน บางครั้งนักแสดงท้องถิ่นใส่อินเนอร์แบบไม่ปรุงแต่ง จึงได้ความเป็นพิธีมากกว่าการทำซ้ำตามสคริปต์ สำหรับคนที่อยากติดตาม งานเหล่านี้มักถูกเก็บเป็นวิดีโอบันทึกการแสดงหรือหนังสั้นให้ชมออนไลน์ งานเทศกาลพื้นบ้านเองก็มักจัดแสดงเป็นละครเวทีสั้น ๆ ที่ให้คนดูได้สัมผัสบรรยากาศ ไม่ได้อยู่ในรูปแบบภาพยนตร์พาณิชย์ แต่มีเสน่ห์เฉพาะตัวมาก ๆ

เวลาที่ได้ยินเรื่องเล่าของผีตาโขนจากคนอีสานครั้งแรก รู้สึกว่ามันเป็นภาพผสมระหว่างความตลกกับความศักดิ์สิทธิ์ที่ไม่เหมือนใคร งานผีตาโขนโดยทั่วไปมีรากมาจากประเพณีทำบุญใหญ่ของชาวอีสานที่เรียกว่า 'บุญผะเหวด' หรือที่บางท้องถิ่นเรียกกันว่า 'บุญพระเวสสันดร' ซึ่งเป็นการแสดงความกตัญญูและสาธารณะบุญตามเรื่องราวพระเวสสันดรชาดก เรื่องราวหลักเกี่ยวกับการให้ทานอย่างไม่มีเงื่อนไข และการกลับมาของบุคคลสำคัญในชุมชน งานแห่หน้ากากใหญ่ที่เราเห็นในผีตาโขนถูกถักทอให้เข้ากับกิจกรรมทางพระศาสนา เช่น การออกร่วมขบวน การทำบุญตักบาตร และการบวช นั่นทำให้หน้ากากและการละเล่นซึ่งดูเหมือนพิธีชาวบ้านกลายเป็นส่วนหนึ่งของการทำบุญตามพุทธประเพณี เมื่อมองในแง่วัฒนธรรม ผีตาโขนจึงไม่ใช่แค่การแต่งหน้าหรือการละเล่น แต่เป็นการแสดงออกทางศรัทธาที่รวมเอาความเชื่อพื้นบ้านกับพุทธศาสนาเข้าด้วยกัน ฉันรู้สึกว่าความแปลกประหลาดและความสนุกของงานช่วยดึงคนในชุมชนมาเข้าร่วมพิธีบุญได้ง่ายขึ้น และนั่นเองคือเหตุผลที่ประเพณีนี้คงอยู่และถูกสืบทอดมาจนวันนี้

การตามหาโลเคชันของ 'ผีตาโขน ภาค ใต้' เปลี่ยนวันหยุดธรรมดาให้กลายเป็นทริปที่น่าตื่นเต้นได้เลย ผมเป็นคนชอบเที่ยวถ่ายรูปและตามรอยหนัง จึงจะบอกแบบตรงไปตรงมาว่าโอกาสที่จะมีจุดเช็คอินจริง ๆ ขึ้นอยู่กับว่าโปรดักชันเลือกถ่ายในพื้นที่ชุมชนหรือในสตูดิโอ ถ้าฉากส่วนใหญ่ถ่ายกันตามหมู่บ้าน ชายหาด หรือป่าในภาคใต้ ก็มีแนวโน้มสูงที่จะหาสถานที่ตรงกับในหนังและสามารถไปเยี่ยมชมได้จริง แต่ถ้าทีมงานสร้างสร้างฉากในสตูดิโอหรือตกแต่งใหม่ทั้งหมด การไปหาโลเคชันต้นฉบับอาจทำได้ยาก สิ่งที่ผมมักทำเมื่ออยากเช็คอินคือดูเครดิตท้ายเรื่องและสังเกตฉากเด่น ๆ เช่น วัดท้องถิ่น ท่าเรือ หรือตลาดริมถนน แล้วเปรียบเทียบกับแผนที่ท่องเที่ยวของจังหวัดใต้ที่เกี่ยวข้อง หากมีชุมชนหรือเทศกาลพื้นบ้านที่ปรากฏในหนัง นั่นมักจะเป็นจุดที่นักท่องเที่ยวแตะต้องได้จริง และมักจะมีคนในชุมชนหรือไกด์ท้องถิ่นช่วยบอกเส้นทางให้จบได้ง่าย ๆ

หน้ากากไม้ที่มีรอยแตกร้าวและคราบเกลือยังคงหลอกหลอนภาพในหัวฉันเสมอ ฉันมองตัวเอกของ 'ผีตาโขน ภาค ใต้' เป็นคนที่เกิดในหมู่บ้านเล็กๆ ริมทะเล ทายาทจากตระกูลช่างทำหน้ากากแต่ชีวิตไม่ได้เรียบง่ายเหมือนงานฝีมือที่เขาสืบทอดมา พ่อแม่ของเขาเป็นทั้งช่างและผู้รักษาพิธีกรรมท้องถิ่น ทำให้เขาเติบโตท่ามกลางเรื่องเล่าเกี่ยวกับผีสาแหรกและเทพธิดาทะเล เขาออกจากหมู่บ้านไปเรียนในเมือง แต่ความผูกพันกับพิธีกรรมลากเขากลับเมื่อเกิดภัยพิบัติทางทะเล สิ่งที่ทำให้ตัวเอกน่าสนใจคือความขัดแย้งภายใน: เขารู้ภาษาของความทันสมัยแต่ฝังหัวด้วยความเชื่อโบราณ หน้ากากที่เขาชุบชีวิตไม่ใช่แค่ศิลปะ แต่เป็นพาหนะที่เก็บความทรงจำของคนในหมู่บ้าน ทุกครั้งที่เขาสวมหน้ากาก จะมีเส้นแบ่งระหว่างตัวตนจริงกับวิญญาณที่สิงสถิตบางเบา เรื่องราวสะท้อนการต่อสู้ระหว่างการรักษารากเหง้ากับการอยากหลุดพ้น และฉันชอบการเขียนที่ให้ความละเอียดเรื่องภูมิปัญญาชาวบ้านผสานกับบาดแผลจากอดีต ทำให้ทุกการเต้น เรียกขาน และเสียงกลองไม่ใช่แค่ฉาก แต่เป็นการรักษาและการเปิดเผยตัวตนอย่างเปราะบาง

เราอยากเสนอให้เริ่มอ่าน 'ผีตาโขน ภาค ใต้' จากเล่มแรก เพราะมันตั้งค่าจังหวะของโลกและตัวละครได้ชัดเจนแล้วก็ไม่สปอยล์อะไรที่สำคัญมาก การเปิดด้วยเล่มแรกทำให้ได้เห็นทั้งบรรยากาศเทศกาล ความเชื่อพื้นบ้าน และการแนะนำตัวละครหลักแบบเป็นขั้นเป็นตอน ถ้าเริ่มจากตรงกลางหรือเล่มสปินออฟ กระแสอารมณ์บางอย่างจะสะดุด ผู้เขียนใช้เล่มแรกวางปมสำคัญหลายอย่างไว้ ทั้งปมครอบครัวและเงื่อนงำที่คลี่คลายตามมา ทำให้เวลาพบเหตุการณ์ในเล่มหลังๆ ความรู้สึกเชื่อมโยงจะหนักแน่นกว่า ถ้าชอบเริ่มจากจุดที่เข้มข้นจริงๆ และไม่กลัวสปอยล์ แนะนำอ่านเล่มที่เป็นจุดพีกของเรื่องก่อนเพื่อจะได้ติดใจแล้วย้อนกลับมาดูต้นกำเนิด แต่โดยรวมแล้ว เล่มแรกให้พื้นฐานดีที่สุดและทำให้การเดินทางอ่านต่อไปมีความหมายขึ้นมาก ฉันรู้สึกว่าเมื่อเริ่มจากเลขหนึ่ง ประสบการณ์ทั้งหมดจะรื่นไหลขึ้นและรายละเอียดเล็กๆ ในภายหลังก็มีค่าน้ำหนักขึ้นตามไปด้วย

มีหลายภาคของ 'ผีตาโขน' ที่แฟน ๆ พูดถึงกันมาก แต่สำหรับฉัน ภาคต่อที่ขยายความสัมพันธ์ตัวละครหลักกับประเพณีท้องถิ่นคือภาคที่มีฉากไฮไลต์ที่แฟนๆ อยากดูมากที่สุด ฉากที่แฟนๆ รอคอยส่วนใหญ่จะเป็นฉากเทศกาลกลางคืน—ภาพหน้ากากสวยงามถูกส่องด้วยแสงตะเกียง เสียงกลองและการเคลื่อนไหวของฝูงชนทำให้บรรยากาศตึงเครียดจนแทบหายใจไม่ออก ฉากนี้ไม่ได้มีค่าแค่ความสวยงาม แต่ยังเป็นจุดเปลี่ยนของตัวละคร: ใครเลือกซ่อนความจริง ใครเลือกเผยใจ สิ่งที่ผมชื่นชอบคือการใช้มุมกล้องที่จับแววตาใต้หน้ากาก ทำให้รายละเอียดเล็กๆ อย่างการสบตาและมือที่สั่นกลายเป็นการสื่อความหมายที่ทรงพลัง นอกจากนี้ ฉากเผชิญหน้าบนสันเขา/หลังคาวัดในภาคต่อเป็นอีกหนึ่งมุมที่แฟนๆ อยากดูซ้ำ เพราะมีทั้งแอ็คชั่นที่จัดเต็มกับการออกแบบท่ารบที่แปลกใหม่ และบทพูดสั้นๆ ที่เปลี่ยนเส้นจิตใจของตัวละครไปตลอดกาล ฉันยังชอบฉากที่เปิดเผยความหลังของตัวละครรอง—ช่วงสั้นๆ แต่น้ำหนักหนัก ประกอบกับเพลงประกอบที่ค่อยๆ ขึ้นจังหวะ ทำให้คนดูสะเทือนใจไปด้วย กันและกัน ฉากพวกนี้ไม่จำเป็นต้องยาว แต่ต้องมีการบิวด์อารมณ์อย่างละเอียด ซึ่งภาคต่อทำได้ดีมาก มันคือเหตุผลที่แฟนๆ แชร์คลิปสั้นๆ และตั้งตารอฉากต่อไป เพราะนอกจากจะได้เห็นโชว์วิชวล ยังได้เห็นการเติบโตของตัวละครอย่างชัดเจน สุดท้ายแล้ว ฉันคิดว่าภาคที่ให้ทั้งความงามของเทศกาลและการพัฒนาตัวละครพร้อมกัน จะเป็นภาคที่แฟน ๆ ตื่นเต้นมากที่สุด และฉากไฮไลต์ที่เล่าไปข้างต้นมักเป็นสิ่งที่ถูกหยิบขึ้นมาพูดถึงมากที่สุดในกลุ่มแฟนคลับ

ลมฝนปลายฤดูยิ่งเติมรสชาติให้การเที่ยวงานพื้นบ้านในเลยสนุกขึ้นอย่างไม่มีเหตุผลชัดเจน ฉันชอบเริ่มทริปที่อำเภอด่านซ้าย เพราะนั่นคือจุดศูนย์รวมของเทศกาล 'ผีตาโขน' อย่างแท้จริง — ขบวนพาเหรดหน้ากากขนาดยักษ์ การแสดงร่วมสมัยตามถนน และพิธีบุญหลวงที่เชื่อมโยงกับวัดประจำชุมชน ทำให้บรรยากาศทั้งหมู่บ้านคึกคักทั้งวัน บ่อยครั้งที่ฉันจะเดินเข้าไปดูช่างทำหน้ากากในซอกตึกเล็ก ๆ, แวะตลาดพื้นบ้านเพื่อลองอาหารท้องถิ่น แล้วค่อยไปนั่งชมพิธีที่วัดใกล้ ๆ ความสนุกอีกอย่างคือเวิร์กช็อปทำหน้ากากแบบง่ายที่ชุมชนจัดให้ผู้มาเยือนได้ลองปั้นเพื่อนำกลับบ้าน เป็นวิธีที่อบอุ่นในการเข้าใจวัฒนธรรมมากกว่าการยืนดูเพียงอย่างเดียว

ต้นกำเนิดของเทศกาลผีตาโขนอยู่ที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย และนั่นเป็นจุดเริ่มต้นที่ฉันหลงใหลมาตั้งแต่ครั้งแรกที่เห็นรูปถ่ายงานนี้ในหนังสือท่องเที่ยว ภาพของหน้ากากสีฉูดฉาดและชุดปะลวดลายที่ผู้คนสวมใส่เป็นส่วนหนึ่งของพิธีบูชาและการทำบุญแบบผสมผสาน ระหว่างพิธีทางพุทธศาสนาอย่าง 'บุญหลวง' หรือ 'บุญผะเหวด' กับความเชื่อพื้นบ้านเรื่องผีและวิญญาณ เรื่องราวที่เล่ากันบ่อยคือการแห่เพื่อเชิญพระเวสสันดรกลับมา ทั้งการเล่นสนุก การละเล่น รวมถึงการขับไล่สิ่งไม่ดีออกจากชุมชน ทำให้กิจกรรมมีทั้งสีสันและความศักดิ์สิทธิ์ไปพร้อมกัน ฉันชอบมองว่าการสวมหน้ากากหนีบเอาความเครียดออกจากชีวิตประจำวัน เป็นวันที่คนท้องถิ่นแสดงความเป็นชุมชนผ่านการร่วมกันทำหน้ากาก รำ และร้องรำทำเพลง มันไม่ใช่แค่การแสดงให้คนดู แต่เป็นพิธีที่ยืนยันตัวตนของชุมชนด่านซ้ายด้วยน้ำเสียงแหบพร่าและหัวเราะแบบคึกคัก

ไม่ใช่เรื่องไกลตัวเลยที่งาน 'ผีตาโขน' จะเต็มไปด้วยความหมายลึกซึ้งและชั้นเชิงทางประวัติศาสตร์ที่มากกว่าการแต่งหน้าเล่นผี บอกตรง ๆ ว่าภาพของคนใส่หน้ากากวิ่งรอบวัดในอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ไม่ได้เกิดจากความบันเทิงล้วน ๆ แต่มาจากการผสมผสานระหว่างความเชื่อพื้นบ้านกับพิธีทางพระพุทธศาสนา หนึ่งในเรื่องเล่าที่มักถูกอ้างถึงคือเรื่องราวจาก 'พระเวสสันดร' ซึ่งภาพรวมของงานบุญที่เล่าต่อกันมานั้นถูกถักทอเข้ากับการเชิญชวนสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ความคึกคัก และการให้พรชุมชน สิ่งที่ผมชอบสังเกตคือการทำหน้ากากและการแสดงมีร่องรอยของพิธีกรรมเรียกฝน เรียกโชค และการระบายความเครียดของชุมชน การแต่งกายเว้ยเฮ้ย การปะทะเสียงกลอง แคน และการเล่นตลกเชิงประชดเชิงสัญลักษณ์ ทำให้เห็นว่ามันไม่ใช่แค่เทศกาลเชิงศิลปะแต่ยังเป็นพื้นที่ปลดปล่อยทางสังคม พอรู้เรื่องราวเชิงประวัติศาสตร์แบบนี้แล้ว บรรยากาศทุกครั้งที่มีงานมันเลยดูมีน้ำหนักและอบอุ่นกว่าการเป็นเพียงโชว์สำหรับนักท่องเที่ยว

ภาพจำแรกที่ผุดขึ้นมาจากการดู 'ภูตแม่น้ําโขง' คือบรรยากาศเงียบ ๆ ริมแม่น้ำยามเช้าที่มีหมอกจาง ๆ ลอยเหนือผืนน้ำ ซึ่งทั้งหมดนั้นถ่ายทำหลักกันที่จังหวัดนครพนมเลยนะ การจัดโลเคชันเน้นใช้พื้นที่ริมโขงของตัวเมืองเป็นแบ็กกราวน์สำคัญ ฉากสำคัญหลายฉากที่ต้องการความรู้สึกเปลี่ยว ๆ ลี้ลับแต่ยังคงกลิ่นอายชุมชนจริง ๆ จึงยึดเอาทิวทัศน์สองฝั่งแม่น้ำ วิถีชีวิตชาวบ้านตลาดเช้า และตรอกซอกซอยเล็ก ๆ ของนครพนมมาเป็นฉากหลัง เห็นได้ชัดว่าโปรดักชันอยากได้ความเป็นท้องถิ่นแท้ ๆ ไม่ใช่การเซ็ตบิลด์ในสตูดิโอ จึงเลือกถ่ายในชุมชนที่ยังคงโครงสร้างบ้านเรือนไม้และซุ้มตลาดริมโขง การถ่ายทำที่นครพนมทำให้ภาพยนตร์/ซีรีส์มีความสมจริงทั้งด้านแสงเงาและเสียงประกอบธรรมชาติ ฉากที่พระเอกหรือพระเอกหญิงเดินเลียบแม่น้ำจะได้แสงพระอาทิตย์ขึ้นกับเงาต้นไม้สะท้อนผิวน้ำจริง ๆ นอกจากฉากริมโขงแล้ว ทีมงานยังใช้พื้นที่ชุมชนและถนนท้องถิ่นในการถ่ายฉากที่ต้องมีผู้คนเยอะ ๆ ทำให้ซีนงานบุญหรือตลาดกลางคืนมีชีวิตชีวา เช้าวันหนึ่งผมจำความรู้สึกได้ว่ามีฉากตลาดเช้าที่แทรกบทสนทนาเล็ก ๆ ระหว่างตัวละคร ดูแล้วเหมือนเรานั่งฟังคนท้องถิ่นคุยกันจริง ๆ จุดนี้สะท้อนการตัดสินใจเลือกนครพนมเป็นโลเคชันหลักได้ดี นอกจากมุมสวย ๆ แล้ว ผมชอบที่การเลือกจังหวัดนี้ยังพาเราเข้าไปใกล้วัฒนธรรมริมโขง ทั้งอาหารการกิน ภาษา และความเชื่อท้องถิ่น ซึ่งกลายเป็นองค์ประกอบสำคัญที่ทำให้เรื่องราวมีน้ำหนักขึ้น ไม่ใช่แค่ฉากสวยๆ แต่เป็นฉากที่ขับเคลื่อนอารมณ์ให้กับตัวละครด้วย ฉากหนึ่งที่ยังติดตาคือซีนเงียบ ๆ ตอนกลางคืนที่มีเพียงแสงไฟจากเรือประมงลอยอยู่บนแม่น้ำ มันให้ความรู้สึกทั้งสงบและแฝงไปด้วยความลี้ลับ ซึ่งถ่ายจริงในพื้นที่ริมโขงของนครพนม สุดท้ายแล้วการได้เห็นสถานที่จริง ๆ ถูกนำมาเล่าในจอ ทำให้ผมรู้สึกเชื่อมโยงกับเรื่องราวมากขึ้น และคิดว่านครพนมเป็นตัวเลือกที่ตอบโจทย์ทั้งด้านภาพและบริบททางวัฒนธรรมอย่างลงตัว