มีวิธีป้องกันผีผ้าห่ม หรือไม่

ตำนานผีตานีถูกยกให้มีรากฐานมาจากพื้นที่ภาคใต้ของไทย โดยเฉพาะบริเวณแถบปัตตานี ยะลา และนราธิวาส ซึ่งไหลเวียนความเชื่อร่วมกับวัฒนธรรมมลายูในคาบสมุทรมลายู ในความเข้าใจของผม ตำนานนี้เชื่อมโยงกับความสัมพันธ์ของคนท้องถิ่นกับป่ากล้วยและพื้นที่รกร้าง กล้วยตานีซึ่งเป็นต้นกล้วยชนิดหนึ่งถูกมองว่าเป็นที่พำนักของวิญญาณรูปผู้หญิงที่สวย แต่มีพลังเหนือธรรมชาติ เรื่องเล่ามักบอกว่าเธอจะปรากฏตัวในคืนเดือนเพ็ญ ใส่ชุดสีเขียวหรือสีขจี และบางเวอร์ชันพูดถึงการให้โชคลาภแก่คนดีหรือเล่นตลกแก่คนใจร้าย ในมุมมองส่วนตัว ความเชื่อเกี่ยวกับผีตานีสะท้อนการเตือนให้ชุมชนเคารพธรรมชาติ ไม่ตัดต้นกล้วยโดยไม่มีพิธี ไม่มีการทิ้งศพหรือของเสียใกล้ป่ากล้วย และยังใช้เป็นเครื่องเตือนให้คิดถึงความสัมพันธ์ระหว่างชายหญิงในสังคมท้องถิ่น เรื่องราวนี้เลยไม่ได้เป็นแค่นิทานหลอน ๆ แต่เป็นส่วนหนึ่งของภูมิปัญญาที่เชื่อมโยงวัฒนธรรม ความศรัทธา และการจัดการทรัพยากรอย่างละมุน

ตำนานผีชุดดำไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในหนังหรือเรื่องเล่าของเมืองใหญ่เท่านั้น — ผมเคยได้ยินเรื่องเล่านี้จากยายที่บ้านในจังหวัดกลางที่มีวัดเก่าๆ กระจายอยู่เต็มไปหมด เสียงคนแก่เล่าว่าคืนหนึ่งมีเงาดำเดินตามถนนเลียบคลอง ใส่ชุดมิดชิดจนมองไม่เห็นหน้า ใครที่ผ่านมักได้ยินเฉพาะเสียงรองเท้าบนแผ่นไม้ เรื่องเล่านี้เชื่อมกับความเชื่อเรื่องคนตายกะทันหันและการไม่ได้เผาศพตามธรรมเนียม ทำให้วิญญาณยังวนเวียนอยู่แถวนั้น บางครั้งเรื่องแบบนี้ถูกนำมาพูดถึงในทริปกลางคืนของคนรุ่นใหม่ที่ชอบสำรวจซากปรักหักพังใน 'อยุธยา' หรือในตรอกเล็กๆ ของชานเมือง เรื่องแนวนี้สำหรับผมจึงเป็นทั้งความกลัวแบบพื้นบ้านและสัญลักษณ์ของความสูญเสียที่ไม่มีการปะติดปะต่อ — มันติดตาผมจนทิ้งความเงียบไว้ในคืนที่มีหมอกบางๆ

ตั้งแต่เด็กฉันเห็นเรื่องเล่า 'ผีตาโบ๋' ถูกเล่าต่อในหมู่บ้านเหมือนนิทานเตือนใจ มากกว่าการทำให้คนหวาดกลัวล้วนๆ รูปแบบของ 'ผีตาโบ๋' มักถูกเน้นที่หน้าตาซีดเซียว ตาราวกับเป็นหลุมหรือมองไม่เห็น เรื่องเล่าให้ความรู้สึกของความเหงาและการหลงทาง มากกว่าความดุร้ายแบบตรงไปตรงมา ฉันมักนึกภาพมันเดินช้า ๆ ตามทางเปลี่ยว ขโมยบรรยากาศมากกว่าทำร้ายร่างกาย—ซึ่งต่างจาก 'ผีกระสือ' ที่มีฉากบินกลางคืนและลักษณะกินของสด หรือ 'ผีปอบ' ที่มีคติว่ากินเนื้อคนเป็นหลักและต้องขับไล่ด้วยพิธีแบบรุนแรง อีกจุดที่ต่างกันคือวิธีรับมือของคนในชุมชน: เรื่องเกี่ยวกับ 'ผีตาโบ๋' มักจบด้วยการทำบุญหรือสวดมนต์เพื่อให้วิญญาณสงบใจ เป็นการเยียวยาทางจิตใจมากกว่าการไล่ให้พ้นเหมือนในตำนานผีบางชนิด เรื่องแบบนี้จึงทำให้ฉันรู้สึกว่ามันสะท้อนความเปราะบางของคนจริง ๆ มากกว่าแค่ภูตผีที่ชั่วร้ายเท่านั้น

ตลอดริมแม่น้ำและสระน้ำของญี่ปุ่นมีเรื่องเล่าเกี่ยวกับสิ่งมีชีวิตน้ำที่คนเรียกกันว่า 'kappa' ซึ่งไม่ได้มาจากแหล่งเดียวแต่เป็นผลรวมของความเชื่อท้องถิ่นหลากหลายแห่ง เมื่อนึกถึงที่มาของผีกัปปะ ฉันชอบมองว่ามันเป็นการรวมเอาแนวคิดเกี่ยวกับเทพเจ้าริมน้ำและภูตผีของชุมชนเข้าด้วยกัน: บางพื้นที่เชื่อมโยงกับ 'kawa no kami' หรือเทพเจ้าสายน้ำ บางแห่งเห็นว่ามันเป็นวิญญาณเด็กที่อาศัยในคูคลอง คำว่า 'kappa' เองอาจมีรากมาจากคำว่า 'kawa' (แม่น้ำ) ผสมกับศัพท์ท้องถิ่นอื่นๆ ดังนั้นต้นกำเนิดจึงไม่ใช่ศูนย์กลางเดียว แต่กระจายไปตามแม่น้ำลำคลอง—โดยเฉพาะในชนบทที่คนพึ่งพาน้ำและกลัวความเสี่ยงจากการจมน้ำ ประวัติศาสตร์ชาวบ้านยังแสดงให้เห็นว่ากัปปะถูกใช้เป็นเรื่องเตือนใจให้เด็กไม่เข้าใกล้น้ำลึก อีกด้านหนึ่งภาพลักษณ์ของกัปปะก็ถูกถ่ายทอดผ่านงานศิลปะพื้นบ้าน นิทานท้องถิ่น และพิธีกรรมที่เกี่ยวกับน้ำ ทำให้มันกลายเป็นทั้งตัวร้ายและตัวตลกในเรื่องเล่า ตามที่เราเห็นในภาพแกะสลัก งานพิมพ์ และรูปปั้นจิ๋วตามศาลาเล็กๆ ของหลายหมู่บ้าน—สิ่งที่น่าชอบคือความหลากหลายของเรื่องเล่าเหล่านี้ ไม่ว่าจะเป็นกัปปะกวนใจชาวประมงหรือกัปปะช่วยชีวิตเด็ก ก็ล้วนสะท้อนวิถีชีวิตริมแม่น้ำของญี่ปุ่นได้ดี

โลกหนังผีมีผู้กำกับบางคนที่แฟน ๆ มักยกให้เป็นคนต้องดูเมื่ออยากหวีดหัวใจและหนาวถึงกระดูก ฉันมักแนะนำชื่อเหล่านี้กับเพื่อนที่ชอบบรรยากาศหน่วง ๆ และงานหูเสียงที่ทำให้ขนลุกทันที Hideo Nakata โดดเด่นด้วย 'Ringu' งานของเขาสร้างมาตรฐานให้กับเจอร์นัล J-horror — ความเรียบง่ายของภาพกับเสียงที่ใส่ใจทุกรายละเอียดทำให้ความน่ากลัวฝังลึกกลางความเงียบ ส่วน Takashi Shimizu กับ 'Ju-on' สร้างแนวคำสาปวนซ้ำที่เล่นกับมุมกล้องสั้น ๆ และการตัดต่อที่ทำให้ความหลอนไม่มีไหล่ให้หลบ Kiyoshi Kurosawa ต่างออกไปตรงที่เขาสร้างหนังผีที่มีเส้นบาง ๆ เชื่อมระหว่างสังคมกับความสิ้นหวัง เช่น 'Pulse' ซึ่งไม่เพียงแค่ผีโผล่ แต่เป็นความรู้สึกโดดเดี่ยวที่กลายร่างเป็นสิ่งลึกลับ ฉันชอบตรงที่แต่ละคนมีวิธีทำให้คนดูกลัวแบบต่างกัน — บางคนใช้ภาพ บางคนใช้เสียง บางคนใช้ความว่างเปล่า — และนั่นทำให้การตามเก็บรายชื่อนักกำกับเป็นความสนุกแบบไม่รู้จบ

เคยสงสัยไหมว่าเรื่องผีที่โฆษณาว่า 'มาจากเรื่องจริง' นั้นจริงแค่ไหนและทำไมมันถึงน่ากลัวกว่าของแต่ง มีหลายเรื่องที่ถูกอ้างอิงจากเหตุการณ์จริง เช่น 'The Exorcist' ซึ่งได้แรงบันดาลใจจากเคสของเด็กคนหนึ่งที่มักถูกอ้างว่าเป็น Roland Doe (หรือ Robbie Mannheim) เรื่องนี้ไม่ใช่แค่ไสยศาสตร์บนจอ แต่ยังสะท้อนความสั่นคลอนทางศรัทธาและวิทยาศาสตร์ร่วมสมัยด้วย อีกตัวอย่างคือ 'The Exorcism of Emily Rose' ซึ่งอิงจากกรณีจริงของ Anneliese Michel ทำให้ภาพยนตร์ผสมระหว่างคดีความและความเชื่อ เรื่องแบบนี้ชอบเล่นกับช่องว่างระหว่างหลักฐานกับความเชื่อใจ ส่วน 'The Conjuring' เล่าเรื่องครอบครัว Perron ที่อ้างว่าเจอปรากฏการณ์เหนือธรรมชาติ ขณะที่ 'The Amityville Horror' และ 'The Haunting in Connecticut' ก็มีทั้งผู้เชื่อและผู้ตั้งคำถามเกี่ยวกับความเต็มจริงของเหตุการณ์เหล่านี้ ความชอบส่วนตัวทำให้ฉันมองว่าความน่าสยดสยองไม่ได้มาจากผีเสมอไป แต่เกิดจากการที่หนังดึงเอาความไม่แน่นอนในเหตุการณ์จริงมาเล่น จบแบบคลุมเครือหรือมีรายละเอียดที่ทำให้คนดูเอาไปคิดต่อได้มากกว่าฉากกรี๊ดเพียงอย่างเดียว

บรรยากาศคำเล่าในภาคเหนือมักมีรสชาติของข้าว สงสัย และการไล่ผีปอบที่ผสมผสานทั้งความเชื่อไทลื้อและลาวเข้าด้วยกัน ผมมองว่าการระบุจังหวัดเดียวว่าเป็นต้นกำเนิดของนิทานผีปอบค่อนข้างยาก เพราะเรื่องเล่านี้เดินทางผ่านคน กลุ่มชาติพันธุ์ และพรมแดนมากกว่าจะเกิดขึ้นจากจุดเดียว ฉะนั้นในมุมของฉัน ผีปอบมีรากจากวงวัฒนธรรมตะวันออกเฉียงเหนือและลุ่มน้ำโขง ซึ่งต่อมาแพร่เข้ามาในภาคเหนือผ่านการโยกย้ายของชาวไท-ลาวและการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม ระหว่างทางจึงเกิดรูปแบบท้องถิ่นต่าง ๆ ที่มีรายละเอียดไม่เหมือนกัน ถ้ามองเฉพาะในภาคเหนือ จังหวัดที่มักถูกเล่าถึงบ่อยคือจังหวัดที่มีการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมกับลาวและชุมชนไทลื้อ เช่น น่าน และพะเยา เสียงเล่าจากหมู่บ้านแถบนั้นมักมีฉากเป็นนา ข้าวเหนียว และหมอไล่ผี ซึ่งสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างความเชื่อเรื่องวิญญาณและการดำรงชีวิตแบบเกษตร นั่นทำให้ผมคิดว่าผีปอบในภาคเหนือไม่ใช่เรื่องใหม่ที่เพิ่งเกิดขึ้น แต่เป็นผลของการปรับตัวของตำนานที่เดินทางมาจากภาคอีสานและลาว แล้วแต่งเติมรายละเอียดจนกลายเป็นเวอร์ชัน 'เหนือ' ที่เรารู้จักกันในปัจจุบัน

เสื้อผ้าเป็นภาษาหนึ่งที่บอกเล่าเรื่องราวของตัวละครได้ชัดเจนกว่าคำพูดใด ๆ ผมชอบเริ่มจากการตั้งคำถามพื้นฐานก่อนว่าโลก 'dandy' ที่เราสร้างขึ้นคืออะไร — เป็นยุควิคตอเรียผสมสตีมพังค์หรือเป็นเวอร์ชันโมเดิร์นที่ล้ำสมัย? คำตอบตรงนี้จะกำหนดซิลูเอตต์ กระดาษลายผ้า และเครื่องประดับทั้งหมด ถ้าตั้งใจให้ตัวละครดูภูมิฐานและพิถีพิถัน ให้เน้นการตัดเย็บที่คม เช่น สูททรงเข้ารูป เสื้อกั๊กตัดแต่งอย่างละเอียด ปกคอมีดีเทลหรือที่คาดคอแบบ cravat เล็ก ๆ ใช้ผ้าเช่นกำมะหยี่ ผ้าวูลทวิลล์ หรือผ้าไหมทอลายเบา ๆ เพื่อให้เกิดลึกของพื้นผิว แต่ถ้าอยากได้ความจัดจ้านแบบแฟนตาซี ให้เล่นกับสัดส่วนและสีแบบไม่คาดคิด เช่น ไหล่กว้างกว่าปกติหรือชายเสื้อยาวลากพื้น ลายพิมพ์ที่กล้าก็ช่วยยกระดับสไตล์ให้เป็นเอกลักษณ์ วิธีนี้ผมมักคิดภาพจากฉากแฟชั่นใน 'JoJo's Bizarre Adventure' ที่ตัวละครแต่ละคนใช้เสื้อผ้าเป็นสัญลักษณ์ทั้งด้านอำนาจและบุคลิก ความสำคัญไม่ได้อยู่แค่รูปทรง แต่เป็นรายละเอียดเล็ก ๆ ที่ทำให้ชุด “ปัง” — กระดุมที่มีสัญลักษณ์เฉพาะ หมุดรองกระเป๋าเย็บซ่อน เข็มกลัดหรือซับในลายพิเศษที่สื่อถึงอดีตของตัวละคร หรือรอยเย็บมือที่บอกว่าชิ้นนั้นทำด้วยความปราณีต ผมมักให้ความสำคัญกับเครื่องประดับร่วม เช่น นาฬิกาพก แว่นทรงเฉพาะ หรือหมวกทรงพิเศษ ที่เมื่อใส่รวมกันแล้วจะสร้างซิลูเอตต์ใหม่ให้ตัวละคร เหล่านี้ไม่จำเป็นต้องแพง แต่ออกแบบให้สื่อบทบาท เช่น เครื่องประดับที่บอกว่าตัวละครเคยเป็นนักเดินทางหรือเคยรับราชการ สุดท้ายมองเรื่องการใช้งานและการเล่าเรื่องควบคู่กัน เสื้อผ้าจะสวยแค่ไหนก็ถูกตัดสินจากการเล่าเรื่องที่อยู่เบื้องหลัง — ผมมักสวมบทเป็นผู้สร้างเรื่องย่อสั้น ๆ ให้กับทุกชิ้น เช่น ‘‘เสื้อโค้ทย่นที่มุมแขนเพราะนักสืบมักปีนรั้ว’’, หรือ ‘‘ขลิบทองบนกางเกงที่บอกถึงสัญลักษณ์ตระกูล’’. การทำแบบสเก็ตช์หลายเวอร์ชัน สเตทช์เนื้อผ้าจริง และทดสอบชุดบนท่าทางต่าง ๆ จะช่วยให้ชุดนั้นกลายเป็นส่วนหนึ่งของตัวละครได้อย่างเป็นธรรมชาติ — และนั่นแหละคือความสนุกที่ทำให้การออกแบบสำหรับโลก dandy โดดเด่นได้จริง ๆ