ร.5 มีเมียกี่คน เมื่อเทียบกับพระมหากษัตริย์รัชกาลอื่นๆ?

แปลกแต่จริงที่เรื่องจำนวนพระราชชายาและพระราชมารดาของรัชกาลที่ 5 มักกลายเป็นหัวข้อถกเถียงระหว่างนักประวัติศาสตร์กับคนทั่วไปอยู่เสมอ ผมชอบเล่าเรื่องนี้ให้เพื่อนฟังเพราะมันสะท้อนทั้งการเมือง สังคม และวัฒนธรรมของสยามสมัยนั้นได้ดี ถ้าวัดแบบเรียบง่ายตามตำแหน่งพระราชินีอย่างเป็นทางการ รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชินีใหญ่ 3 พระองค์ ได้แก่ 'Queen Sunanda Kumariratana' (พระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์) ผู้ทรงประสบอุบัติเหตุจมน้ำในรัชสมัยหนึ่ง, 'Queen Savang Vadhana' และ 'Queen Saovabha Phongsri' แต่ถ้านับรวมถึงพระราชชายา พระชายาเล็ก และคู่พระราชหัตถ์ซึ่งตรงกับความหมายของ 'ภรรยา' ในบริบทราชสำนัก ผลรวมจะมากขึ้นมาก โดยแหล่งข้อมูลทางประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ให้ตัวเลขอยู่ในช่วงหลายสิบถึงเกือบร้อยคน — ตัวเลขที่มักถูกอ้างคือประมาณ 90 คนขึ้นไปราวๆ นั้น ทั้งนี้เพราะการนับแตกต่างตามเกณฑ์ของแต่ละแหล่ง ผมมองว่าจริงๆ แล้วคำถามว่า "มีภรรยากี่คน" จึงต้องตอบพร้อมเงื่อนไขว่าเรานับแบบไหน ถ้านับเฉพาะพระราชินีอย่างเป็นทางการ ก็มี 3 พระองค์ แต่ถ้านับรวมพระราชชายาและพระราชธิดาที่ได้รับฐานะเป็นคู่พระราชหัตถ์ จำนวนจะเพิ่มขึ้นมากจนไปถึงตัวเลขที่คนส่วนใหญ่พูดถึง ซึ่งสะท้อนวิถีการแต่งงานและการสร้างความสัมพันธ์ทางการเมืองในราชสำนักสมัยนั้นได้อย่างชัดเจน

เล่าย้อนกลับไปแบบไม่ยืดยาวนัก: รัชกาลที่ 5 มีพระชายาหรือพระมเหสีรวมกันเป็นจำนวนมากโดยสรุปแล้วมักถูกกล่าวว่าเป็นประมาณ 90 กว่ารายชื่อ (แหล่งต่าง ๆ ให้ตัวเลขใกล้เคียงกันเช่น 92 คน) ซึ่งรวมทั้งที่เป็นพระมเหสีอย่างเป็นทางการและพระชายาทั่วไป ผมมองว่าตัวเลขนี้สะท้อนระบบราชสำนักสมัยนั้นที่มีการสมรสเชื่อมความสัมพันธ์ทางการเมืองและเชื้อวงศ์ การที่มีพระชายาจำนวนมากไม่ได้หมายความว่าทุกคนมีบทบาทเท่ากัน: มีเพียงบางคนเท่านั้นที่ได้รับยศเป็น 'พระมเหสี' อย่างเป็นทางการ ซึ่งตามบันทึกหลัก ๆ แล้วคือ สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ (พระนางเจ้าสุนันทา), สมเด็จพระนางเจ้าสุวัทนา/เสาวภาผ่องศรี (มักเรียกสั้น ๆ ว่าเสาวภา), สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา (Savang Vadhana) และสมเด็จพระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี (Sukhumala Marasri) สรุปด้วยมุมมองส่วนตัว: จำนวนพระชายาที่มากเป็นภาพหนึ่งของระบบราชสำนักยุคนั้น ส่วนการได้รับตำแหน่งพระมเหสีเป็นเรื่องของยศถาบรรดาศักดิ์ ความสัมพันธ์ทางสายเลือด และสถานการณ์การเมืองในเวลานั้น — เรื่องพวกนี้น่าสนใจเพราะมันสะท้อนทั้งประเพณีและกลไกราชการในอดีต

เราเคยสนใจโครงสร้างราชสำนักสมัยรัชกาลที่ 5 มากกว่ากระแสข่าวลือทั่วไป เลยชอบอธิบายแยกประเภทก่อนว่าเมื่อพูดว่า 'มีเมียกี่คน' ต้องถามก่อนว่าเอาแบบไหน—หมายถึงพระราชินีตามกฎหมาย, พระอัครมเหสี, หรือรวมถึงเจ้าจอมและพระสนมทั้งหมดด้วย ในเชิงตำแหน่งที่เป็นทางการ รัชกาลที่ 5มีพระราชินีหลักสี่พระองค์ ได้แก่พระราชินีสุนทรเทวี (พระราชินีผู้สิ้นพระชนม์ในเหตุการณ์น้ำท่วมเรือ), พระราชินีเสาวภาผ่องศรี, พระราชินีศวางวัฒนาฯ และพระราชินีสุกุมลมารศรี ส่วนในเชิงปริมาณของ 'ภรรยาทั้งหมด' บันทึกทางประวัติศาสตร์มักบันทึกเป็นจำนวนเจ้าจอมและพระสนมหลายสิบคน และมีการกล่าวอ้างทั่วไปว่าองค์พระมหากษัตริย์ทรงมีพระราชโอรสธิดาจำนวนมาก โดยมีตัวเลขที่ถูกยกมาอย่างกว้างๆ ว่าอยู่ในหลักสิบจนถึงหลักร้อย ขึ้นอยู่กับการนับประเภทของพระสนม เรามองว่าสรุปสั้นๆ ว่า รัชกาลที่ 5มีพระราชินีอย่างเป็นทางการสี่พระองค์ แต่ถารวมทุกระดับของพระสนมและเจ้าจอมแล้วจำนวนจะมากกว่านั้นอย่างมีนัยสำคัญ และตัวเลขที่บันทึกในแหล่งต่างกันก็ทำให้คำตอบเปลี่ยนรูปไปตามนิยามที่ใช้

ยืนต่อหน้าโครงกระดูกไดโนเสาร์ยักษ์ ทำให้ภาพขนาดของมันชัดขึ้นกว่าที่เห็นในหนังสือเรียนมาก ผมมักจะนึกถึงความยาวประมาณ 12 เมตรสำหรับตัวเต็มวัยอย่างที่นักบรรพชีวินวิทยาพูดกัน ซึ่งเท่ากับความยาวของรถบัสโรงเรียนหนึ่งคันและยาวกว่าคนทั่วไปประมาณ 7 เท่า เมื่อวัดความสูงที่สะโพกจะอยู่ราว 3.5–4 เมตร หมายความว่าแม้คนสูงราว 1.7 เมตรจะยืนข้าง ๆ แล้วดูเล็กเหมือนเด็กตัวจิ๋ว ส่วนหัวของทีเร็กซ์เมื่อยื่นสูงสุดอาจอยู่เหนือระดับศีรษะคนทั่วไปหลายเมตร ทำให้หน้าตาจะใหญ่กว่าคนอย่างชัดเจน น้ำหนักเป็นจุดที่ทำให้รู้สึกถึงพลังจริง ๆ นักวิทยาศาสตร์ประเมินมวลของทีเร็กซ์ไว้ราว 8–9 ตันหรือมากกว่า ซึ่งหมายความว่ามันหนักกว่าคนปกติเป็นร้อยเท่า ถ้าคนเราน้ำหนักประมาณ 70 กิโลกรัม ทีเร็กซ์ตัวหนึ่งอาจหนักเทียบกับคนหลายสิบคนรวมกัน ความต่างเรื่องมวลนี้อธิบายได้ว่าทำไมโครงสร้างขาและกระดูกเชิงกรามของมันถึงต้องแข็งแรงมาก เวลานึกถึงภาพจริง ๆ ผมชอบเปรียบเทียบกับสิ่งใกล้ตัว เช่น ยืนข้าง ๆ รถเอสยูวีแล้วมองความยาวกับความสูง จะพอเห็นภาพได้ดีขึ้น การยืนใกล้ ๆ โครงกระดูกทำให้เข้าใจว่ามันไม่ใช่แค่ยาว แต่หนักและทรงพลังจนรู้สึกเกรงใจได้เหมือนกัน

แค่พูดถึงรัชกาลที่ 5 ก็ทำให้ผมนึกถึงความซับซ้อนของราชสำนักสยามในยุคนั้นอย่างไม่รู้จบ รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระมเหสี 'ทางการ' อยู่ 4 พระองค์ที่มักถูกอ้างถึงบ่อยที่สุด ได้แก่ พระนางสุนทรกุมารีรัตน์ พระนางเสาวภาผ่องศรี พระนางสว่างวัฒนา และพระนางสุขุมาลมารศรี แต่ควรเข้าใจว่าเหนือกว่านั้นยังมีพระราชชายาและข้าหลวงอีกจำนวนมากที่ทรงอยู่ในพระราชวัง ดังนั้นคำว่า "เมียกี่คน" ขึ้นกับนิยามว่าจะนับแค่พระมเหสีหรือรวมถึงพระราชชายาด้วย ถ้าเน้นเฉพาะลูกที่เกิดจากพระมเหสีโดยตรง ก็มีหลายพระองค์ที่โดดเด่น เช่น จากพระนางสุนทรกุมารีรัตน์ ทรงมีพระราชธิดาพระองค์หนึ่งซึ่งสิ้นพระชนม์ร่วมกับพระมารดาในอุบัติเหตุทางน้ำ; จากพระนางเสาวภาผ่องศรีคือพระโอรสที่สำคัญอย่างมงกุฎราชกุมารมหาวชิรุณหิศ และต่อมาคือพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (ร.6) รวมถึงพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (ร.7); จากพระนางสว่างวัฒนาทรงมีพระราชโอรสซึ่งต่อมาเป็นพระราชบิดาของราชวงศ์รุ่นหลัง เช่น พระองค์เจ้ามหิดล; จากพระนางสุขุมาลมารศรีก็ทรงพระราชโอรสพระราชธิดาที่มีบทบาทสำคัญในราชสกุลหนึ่ง เช่น พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าปรีบาตร ที่ผมมองว่าแต่ละพระมเหสีให้ร่องรอยทางประวัติศาสตร์คนละแบบกัน

ในมุมมองของผม เรื่องจำนวน 'เมีย' ของรัชกาลที่ 5 มักทำให้คนงงเพราะต้องแยกแยะระหว่างตำแหน่งอย่างเป็นทางการกับความสัมพันธ์ในราชสำนักจริง ถ้าพูดแบบเป็นทางการ รัชกาลที่ 5 มีพระมเหสีที่ได้รับการสถาปนาอย่างชัดเจนไม่กี่พระองค์ เช่นพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์กับพระนางเจ้าสว่างวัฒนา แต่ถ้าวัดจากผู้หญิงที่อยู่ในวังและมีสถานะเป็นพระราชชายา พระราชธิดา หรือพระสนม ตัวเลขจะเพิ่มขึ้นมาก หลายแหล่งที่คนพูดถึงบ่อยจะยกตัวเลขรวมกันว่ามีราว ๆ หลายสิบถึงเกือบร้อยคน ของเด่นคือบางแหล่งเขานับรวมทั้งผู้ที่อยู่ชั่วคราว ผู้ที่ถูกเลื่อนยศภายหลัง และผู้ที่มีบุตรให้รัชกาลด้วย ส่วนตัวผมคิดว่าสิ่งที่สำคัญกว่าตัวเลขคือลักษณะความสัมพันธ์และบทบาทของผู้หญิงเหล่านั้นในระบบราชสำนัก ยุคสมัย การเมือง และการสืบสกุลมีผลกับการบันทึกข้อมูล ทำให้เราเห็นภาพที่ต่างกันตามแหล่งที่มาและวัตถุประสงค์ของบันทึกแต่ละชุด

ย้อนไปดูบทบาทของสมิงพระรามในนิทานพื้นบ้านและวรรณกรรมโบราณแล้วจะเห็นว่ามันไม่ใช่แค่เสือทรงมนุษย์ธรรมดา แต่เป็นสัญลักษณ์ที่ผสมผสานระหว่างความเป็นผู้พิทักษ์กับพลังเหนือธรรมชาติ ในหลายฉบับเล่า สมิงพระรามได้รับการผูกโยงกับบุคคลหรือหลักศีลธรรมของ 'รามเกียรติ์' ทำให้ตัวละครนี้มีทั้งความจงรักภักดี มีสติปัญญา และบางครั้งก็ยึดมั่นในหน้าที่มากกว่าการเป็นนักล่าเพียงอย่างเดียว ซึ่งต่างจากภาพลักษณ์เสือสมิงทั่วไปที่มักถูกมองว่าเป็นอำนาจป่าเถื่อนและลึกลับที่มุ่งกินหรือยั่วกลัวคนในชุมชน โดยเฉพาะการที่สมิงพระรามมักถูกเล่าให้ทำหน้าที่คุ้มครองหรือทดแทนหน้าที่ของมนุษย์ ทำให้มันมีมิติทางศีลธรรมมากกว่าแค่สัตว์อันตราย ธรรมชาติและความสามารถของสมิงพระรามมีองค์ประกอบสำคัญคือการแปลงกายได้อย่างคล่องแคล่ว ความแข็งแรงเกินมนุษย์ ความว่องไว และบางครั้งมีพลังวิญญาณหรืออาคมที่ผูกกับพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ ต่างจากสมิงหรือเสือสมิงในตำนานภูมิภาคอื่นๆ เช่น ในมาเลเซียและอินโดนีเซียที่มีเรื่องราว 'harimau jadian' หรือเสือแปลงกาย ส่วนใหญ่จะถูกเล่าเป็นสิ่งมีชีวิตที่ถูกคำสาปหรือทำการโดยผู้ใช้เวทมนตร์เพื่อผลประโยชน์ส่วนตัวและมักปะทะกับมนุษย์ในเชิงรุก ในขณะที่ตำนานตะวันตกของ 'weretiger' หรือเนื้อเรื่องรูปแบบมนุษย์ที่กลายเป็นสัตว์ป่า มักมุ่งไปที่แนวคิดการถูกสาปและความสูญเสียตัวตน ซึ่งแตกต่างจากสมิงพระรามที่ยังคงรักษาความเป็นผู้มีเหตุผลและบางครั้งมีภารกิจรับผิดชอบ เมื่อเทียบกันในเชิงสัญลักษณ์ สมิงพระรามมักถูกใช้อธิบายความสมดุลระหว่างอำนาจและความยุติธรรม เป็นตัวแทนของพลังที่ถูกชี้นำเพื่อประโยชน์ส่วนรวม มากกว่าจะเป็นเครื่องมือในการก่อความหวาดกลัว ในขณะเดียวกัน สมิงจากตำนานท้องถิ่นอื่นๆ มักแสดงด้านมืดของความเป็นป่า เป้าหมายของมันคือการสะท้อนความหวาดกลัวของชุมชนต่อพลังที่ไม่อาจควบคุมได้ นอกจากนี้ ปัจจัยที่ทำให้สมิงพระรามพิเศษยังรวมถึงการเชื่อมโยงกับพิธีกรรมทางศาสนาในท้องถิ่น การมีผู้ปกครองหรือผู้นำทางจิตวิญญาณที่สามารถเรียกหรือผูกมัดได้ และบทบาทเชิงบูรณาการกับเรื่องราวทางราชสำนัก ซึ่งแตกต่างจากสมิงที่ถูกมองเป็นภัยจากนอกสังคม โดยส่วนตัว ฉันชอบภาพลักษณ์ของสมิงพระรามที่เต็มไปด้วยความขัดแย้งระหว่างสัตว์กับศีลธรรม เพราะมันให้ทั้งความตื่นเต้นในการต่อสู้และความลึกซึ้งทางปรัชญาเมื่อต้องถามว่าอำนาจควรถูกใช้อย่างไร การเอาเรื่องราวเหล่านี้มาปรับใช้ในงานเขียนหรือสื่อร่วมสมัยจึงเปิดโอกาสให้เล่าเรื่องของความภักดี การเสียสละ และขอบเขตของมนุษย์ได้อย่างน่าสนใจ

เคยสงสัยไหมว่าเวลาพูดถึง 'เมียขุนแผน' หลายคนจะนึกถึงคนเดียวกันหรือไม่? ในมุมของผม รายชื่อหลักที่มักปรากฏชัดคือ 'นางวันทอง' กับ 'นางพิม'—สองคนนี้เป็นแกนกลางของเรื่องทั้งฉบับพิมพ์และเล่าปากต่อปาก ในฉบับพิมพ์จะมีการให้รายละเอียดตัวละครมากขึ้น เช่น สถานะทางสังคม บทบาทในครอบครัว และความสัมพันธ์เชิงชั่วคราวหรือถาวร ทำให้บางครั้งดูเหมือนขุนแผนมีเมียอย่างเป็นทางการหลายคนที่มีชื่อและพื้นหลังชัดเจน ส่วนฉบับพื้นบ้านมักย่อและเน้นจุดดราม่า เช่น การแย่งนางวันทองหรือฉากโหด ชื่อของผู้หญิงบางคนอาจถูกลืมหรือถูกแทนที่ด้วยตำแหน่งหรือคำเรียกทั่วไป เช่น 'แม่บ้าน' หรือ 'สาวบ้านนา' ผมคิดว่าสิ่งที่ต่างกันจริง ๆ คือวิธีการเล่า: นิยายตั้งใจจัดระเบียบความสัมพันธ์ให้คนอ่านเห็นเส้นเรื่องชัด ส่วนฉบับพื้นบ้านปล่อยให้คนฟังเติมรายละเอียดเอง ทำให้นางบางคนกลายเป็นสัญลักษณ์ (ผู้หญิงรักสองคน/หญิงผู้ถูกกระทำ) มากกว่าจะเป็นตัวบุคคลครบมิติ และนั่นทำให้คำว่า 'เมียขุนแผน' ในแต่ละเวอร์ชันมีความหมายต่างกันไป ซึ่งผมมองว่าน่าสนใจมากกว่าการตัดสินว่าใครคือเมียตัวจริง

อยากเล่าเรื่องรัชกาลที่ 5 เกี่ยวกับพระชายาและพระสนมให้ฟัง เพราะมันสะท้อนทั้งเรื่องราชสำนักและบริบทสังคมยุคนั้นได้ดีทีเดียว ในภาพรวม รัชกาลที่ 5 มี 'ราชินี' อย่างเป็นทางการอยู่ 4 พระองค์ คือ สมเด็จพระราชินีเสาวภาผ่องศรี (พระนามเดิมเจ้าจอมมารดาพยอม), สมเด็จพระราชินีสร้อยสอางค์ (พระนามว่า... — บันทึกบางฉบับใช้รูปแบบการเรียกที่ต่างกันได้), สมเด็จพระราชินีสุนันทากุมารีรัตน์ และ สมเด็จพระราชินีสุกุมลมารศรี อย่างไรก็ตาม ควรแยกความต่างระหว่าง 'ราชินี' กับพระชายา/พระสนม เพราะนอกจากราชินี 4 พระองค์แล้ว พระองค์ยังมีพระราชชายาและพระสนมจำนวนมากกว่าเพียงไม่กี่คนโดยปกติของราชสำนักในสมัยนั้น รายละเอียดเชิงตัวเลขมักแตกต่างกันตามแหล่งข้อมูล แต่ตัวเลขที่มักถูกอ้างอิงคือมีพระราชชายาและพระสนมรวมกันประมาณ 90 คนขึ้นไป ซึ่งรวมทั้งราชินี 4 พระองค์และพระสนมชั้นต่าง ๆ เหตุการณ์ที่คนมักพูดถึงคือการประสบอุบัติเหตุทางน้ำของพระราชินีพระองค์หนึ่ง (สมเด็จพระราชินีสุนันทากุมารีรัตน์) ซึ่งแสดงให้เห็นความเปราะบางของชีวิตแม้ในราชสำนัก ความสัมพันธ์เหล่านี้ยังมีผลต่อการสืบราชบัลลังก์และสายสกุล เช่น สมเด็จพระราชินีเสาวภาผ่องศรีเป็นพระมารดาของพระโอรสที่ขึ้นเป็นรัชกาลต่อมา ข้อมูลเชิงลึกเรื่องจำนวนที่แน่นอนจะพบความผันผวนตามบันทึก แต่ภาพรวมคือมีราชินี 4 พระองค์และพระชายา/พระสนมจำนวนมาก ซึ่งสะท้อนธรรมเนียมและบทบาททางการเมือง-ครอบครัวในยุคนั้น

พอคิดถึง 'โบรูโตะ' เวอร์ชันอาวุโสแบบลุงกิลดา ภาพแรกที่ผุดมาคือการควบคุมพลังที่นิ่งและเต็มไปด้วยประสบการณ์มากกว่าความดิบเถื่อนอย่างที่เราเห็นในวัยหนุ่ม มุมมองผมคือถ้าพูดถึงความพิเศษเมื่อเทียบกับ 'โบรูโตะ' รุ่นต้นๆ สิ่งที่ชัดเจนคือการยกระดับความชำนาญของสิ่งที่มีอยู่แล้วแทนที่จะเป็นพลังใหม่ล้วนๆ ตัวอย่างเช่น ความสามารถของคารมะ (Karma) ที่ในมือของลุงกิลดาจะถูกใช้เป็นทั้งแหล่งพลังสำรองและเครื่องมือควบคุมแบบละเอียดมากกว่าเดิม — ไม่ได้แค่ระเบิดพลังออกมา แต่แยกสัญญาณ ปรับโหมด และใช้เป็นช่องทางเชื่อมต่อกับความสามารถต่างมิติได้อย่างมีประสิทธิภาพ อีกจุดคือการผสานโจทสึ (เช่นเทคนิคราสเซงันหรือการใช้ด็องจุตสึแบบที่มีวิวัฒนาการ) กับการรู้จักจังหวะรบ ทำให้ลุงกิลดามีพลังที่ดูทรงพลังแต่คุมได้ และนี่แหละที่ทำให้เวอร์ชันอาวุโสแตกต่างจาก 'โบรูโตะ' ยุคหนุ่มๆ — ไม่ใช่แค่มีพลังมากกว่า แต่ใช้มันอย่างฉลาดกว่า ฉะนั้นในภาพรวมพลังพิเศษหลักๆ จะเป็นการพัฒนาการใช้คารมะ การเชื่อมโยงด็องจุตสึ และการประยุกต์เทคนิคเดิมให้มีมิติใหม่ ซึ่งทำให้การต่อสู้ของเขามีมิติทางเทคนิคและการวางแผนมากขึ้นกว่าที่เราเห็นในฉากสู้กับ 'โมโมชิกิ' ในอดีต