ร.5 มีเมียกี่คน และลูกที่เกิดจากพระมเหสีมีใครบ้าง?

เล่าย้อนกลับไปแบบไม่ยืดยาวนัก: รัชกาลที่ 5 มีพระชายาหรือพระมเหสีรวมกันเป็นจำนวนมากโดยสรุปแล้วมักถูกกล่าวว่าเป็นประมาณ 90 กว่ารายชื่อ (แหล่งต่าง ๆ ให้ตัวเลขใกล้เคียงกันเช่น 92 คน) ซึ่งรวมทั้งที่เป็นพระมเหสีอย่างเป็นทางการและพระชายาทั่วไป ผมมองว่าตัวเลขนี้สะท้อนระบบราชสำนักสมัยนั้นที่มีการสมรสเชื่อมความสัมพันธ์ทางการเมืองและเชื้อวงศ์ การที่มีพระชายาจำนวนมากไม่ได้หมายความว่าทุกคนมีบทบาทเท่ากัน: มีเพียงบางคนเท่านั้นที่ได้รับยศเป็น 'พระมเหสี' อย่างเป็นทางการ ซึ่งตามบันทึกหลัก ๆ แล้วคือ สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ (พระนางเจ้าสุนันทา), สมเด็จพระนางเจ้าสุวัทนา/เสาวภาผ่องศรี (มักเรียกสั้น ๆ ว่าเสาวภา), สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา (Savang Vadhana) และสมเด็จพระนางเจ้าสุขุมาลมารศรี (Sukhumala Marasri) สรุปด้วยมุมมองส่วนตัว: จำนวนพระชายาที่มากเป็นภาพหนึ่งของระบบราชสำนักยุคนั้น ส่วนการได้รับตำแหน่งพระมเหสีเป็นเรื่องของยศถาบรรดาศักดิ์ ความสัมพันธ์ทางสายเลือด และสถานการณ์การเมืองในเวลานั้น — เรื่องพวกนี้น่าสนใจเพราะมันสะท้อนทั้งประเพณีและกลไกราชการในอดีต

เล่าให้ฟังตรงๆ ก่อน: จำนวนคนที่เรียกว่า 'เมีย' ของรัชกาลที่ 5 ขึ้นกับวิธีนับและคำนิยามที่ใช้มากกว่าจะเป็นตัวเลขเดียวชัดเจน เราเคยอ่านบันทึกและเล่าเรื่องจากหลายมุมมาเยอะ จึงบอกได้ว่าในระบบราชสำนักสยามสมัยนั้นมีชั้นยศความสัมพันธ์หลากหลาย ตั้งแต่พระมเหสี (queens) พระชายา (consorts) ไปจนถึงสนมและบ่าวใกล้ชิด ซึ่งบันทึกทางการมักจะจดชื่อพระมเหสีและพระชายาบางพระองค์อย่างชัดเจน แต่สนมและความสัมพันธ์นอกระบบราชการมักไม่ถูกบันทึกละเอียด หรือถูกบันทึกกระจัดกระจาย เมื่อนับเฉพาะพระมเหสีอย่างเป็นทางการ ตัวเลขจะค่อนข้างน้อย แต่ถ้านับรวมพระชายาและสนมตามธรรมเนียม ก็จะเป็นหลักสิบหรือมากกว่านั้น ข้อสำคัญคือสถิติที่คนทั่วไปพูดถึง มักผสมกันระหว่างหลักฐานราชการกับเรื่องเล่าปากต่อปาก ทำให้ตัวเลขที่ได้หลากหลายและสับสน เราเลยชอบอธิบายแบบนี้: ถ้าต้องการความแม่นยำ ให้ระบุว่าจะนับเฉพาะพระมเหสีหรือรวมทุกความสัมพันธ์ด้วย เพราะคำตอบจะต่างกันมาก และการยอมรับความไม่แน่นอนตรงนี้ช่วยให้ภาพประวัติศาสตร์ชัดขึ้นกว่าไปเชื่อเลขเดียวจบ

เรื่องภรรยาของทศกัณฐ์มักจะเป็นเรื่องที่คนโบราณและนักเล่าเล่าไม่เหมือนกันไปตามท้องถิ่นและต้นฉบับที่อ่าน ผมมองว่าแหล่งที่คนไทยจะนึกถึงทันทีคือฉบับต้นกำเนิดภาษาสันสกฤตอย่าง 'Ramayana' ของวาลมีกิ ซึ่งในฉบับหลักจะให้ความสำคัญกับภรรยาหลักคนหนึ่งคือ 'มณฑารี' (Mandodari) แต่ตัวบทดั้งเดิมไม่ได้แจกแจงชื่อภรรยาจำนวนมากอย่างชัดเจน มีกล่าวถึงอีกชื่อหนึ่งที่ปรากฏในบางฉบับคือ 'ธัญามาลินี' (Dhanyamalini) แต่นอกนั้นรายละเอียดมักเปลี่ยนไปตามพงศาวดารและปกรณัมต่าง ๆ เมื่อมาอ่านฉบับนิทานท้องถิ่นหรือคัมภีร์ต่อมา ผมพบว่าเลขจำนวนภรรยาของทศกัณฐ์ไม่ตายตัว บางแหล่งบอกว่ามีภรรยาหลายคนเป็นกลุ่ม บางแหล่งเรียกเพียงไม่กี่ชื่อ แต่สิ่งที่ยืนหนึ่งคือมณฑารีมักถูกยกให้เป็นพระชายาใหญ่ที่มีบุคลิกเฉียบแหลมและจริยธรรม ซึ่งภาพนี้แพร่หลายทั้งในนิทานและละครเวที ทำให้ผมคิดว่าแท้จริงแล้วการตั้งจำนวนที่แน่นอนอาจจะไม่สำคัญเท่ากับบทบาทของผู้หญิงเหล่านั้นในเรื่อง

ราชสำนักสมัยรัชกาลที่ 5 มีบรรยากาศซับซ้อนกว่าที่หลายคนคิด ผมมองว่าเรื่องจำนวนพระมเหสีและพระสนมของพระองค์เป็นภาพรวมที่ต้องเข้าใจบริบทของสังคมไทยในสมัยนั้นมากกว่าจะตัดสินเป็นตัวเลขเป๊ะ ๆ รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชชายา พระราชินี และพระสนมรวมกันเป็น ‘หลายสิบพระองค์’ ซึ่งผลลัพธ์ที่ชัดเจนที่สุดคือพระราชโอรส-พระราชธิดาจำนวนมาก — โดยบันทึกทั่วไปมักระบุว่าพระองค์ทรงมีพระราชบุตรธิดารวมกันกว่าเจ็ดสิบพระองค์ นั่นสะท้อนว่าพระองค์มิใช่มีแค่พระมเหสีองค์เดียว แต่มีหลายพระองค์ที่มีบทบาทต่างกันในราชสำนัก เมื่อนำมาเปรียบเทียบกับรัชกาลอื่นๆ จะเห็นความต่างชัดเจน เช่น รัชกาลที่ 9 ทรงมีพระราชินีองค์เดียวที่คนคุ้นเคย ส่วนรัชกาลก่อนๆ อย่างรัชกาลที่ 4 ก็มีพระมเหสีหลายพระองค์เช่นกัน แต่รัชกาลที่ 5 โดดเด่นในแง่จำนวนพระราชโอรส-ธิดาและบทบาทของพระชายาในงานราชการและสังคมสมัยใหม่ของพระองค์ นั่นทำให้ภาพรวมของครอบครัวหลวงในรัชกาลนี้ดูใหญ่และมีผลสะเทือนยาวนานต่อความสัมพันธ์ในราชวงศ์และการเมืองภายในด้วย

พูดถึงชีวิตรักของอาเมียร์ ข่านแล้ว ผมมักนึกถึงความเปลี่ยนแปลงที่เปิดกว้างและค่อนข้างตรงไปตรงมาในสื่อบันเทิงอินเดีย ผมติดตามข่าวของเขามานานและจำได้ว่าการแต่งงานครั้งแรกของเขาคือกับรีนา ดัตต้า ซึ่งแต่งงานกันในปี 1986 และหย่าร้างกันในปี 2002 พ่อแม่ของลูกสองคน ได้แก่ จุไนด์ (เกิดประมาณปี 1988) และอิร่า (เกิดประมาณปี 1994) จากการแต่งงานครั้งนั้น ความสัมพันธ์ครั้งต่อมาเริ่มต้นกับคิรัน ราโอ ทั้งคู่แต่งงานกันในปี 2005 และมีลูกชายคนหนึ่งชื่ออาซัด (เกิดประมาณปี 2011) ครอบครัวนี้กลายเป็นหัวข้อพูดคุยทั้งเรื่องชีวิตส่วนตัวและการทำงานของอาเมียร์ ในฐานะแฟนหนัง ผมรู้สึกว่าชีวิตครอบครัวของเขาถูกจับตามากกว่าคนทั่วไป ทั้งการตัดสินใจส่วนตัวและการเลี้ยงดูลูกถูกสื่อสะท้อน แต่สิ่งที่ชัดเจนคืออาเมียร์มีลูกทั้งหมดสามคนจากสองความสัมพันธ์ที่แตกต่างกัน และเขาใช้ชีวิตในมุมที่ทั้งงานและครอบครัวมีความสำคัญในแบบของตัวเอง

เราเคยสนใจโครงสร้างราชสำนักสมัยรัชกาลที่ 5 มากกว่ากระแสข่าวลือทั่วไป เลยชอบอธิบายแยกประเภทก่อนว่าเมื่อพูดว่า 'มีเมียกี่คน' ต้องถามก่อนว่าเอาแบบไหน—หมายถึงพระราชินีตามกฎหมาย, พระอัครมเหสี, หรือรวมถึงเจ้าจอมและพระสนมทั้งหมดด้วย ในเชิงตำแหน่งที่เป็นทางการ รัชกาลที่ 5มีพระราชินีหลักสี่พระองค์ ได้แก่พระราชินีสุนทรเทวี (พระราชินีผู้สิ้นพระชนม์ในเหตุการณ์น้ำท่วมเรือ), พระราชินีเสาวภาผ่องศรี, พระราชินีศวางวัฒนาฯ และพระราชินีสุกุมลมารศรี ส่วนในเชิงปริมาณของ 'ภรรยาทั้งหมด' บันทึกทางประวัติศาสตร์มักบันทึกเป็นจำนวนเจ้าจอมและพระสนมหลายสิบคน และมีการกล่าวอ้างทั่วไปว่าองค์พระมหากษัตริย์ทรงมีพระราชโอรสธิดาจำนวนมาก โดยมีตัวเลขที่ถูกยกมาอย่างกว้างๆ ว่าอยู่ในหลักสิบจนถึงหลักร้อย ขึ้นอยู่กับการนับประเภทของพระสนม เรามองว่าสรุปสั้นๆ ว่า รัชกาลที่ 5มีพระราชินีอย่างเป็นทางการสี่พระองค์ แต่ถารวมทุกระดับของพระสนมและเจ้าจอมแล้วจำนวนจะมากกว่านั้นอย่างมีนัยสำคัญ และตัวเลขที่บันทึกในแหล่งต่างกันก็ทำให้คำตอบเปลี่ยนรูปไปตามนิยามที่ใช้

อยากเล่าเรื่องรัชกาลที่ 5 เกี่ยวกับพระชายาและพระสนมให้ฟัง เพราะมันสะท้อนทั้งเรื่องราชสำนักและบริบทสังคมยุคนั้นได้ดีทีเดียว ในภาพรวม รัชกาลที่ 5 มี 'ราชินี' อย่างเป็นทางการอยู่ 4 พระองค์ คือ สมเด็จพระราชินีเสาวภาผ่องศรี (พระนามเดิมเจ้าจอมมารดาพยอม), สมเด็จพระราชินีสร้อยสอางค์ (พระนามว่า... — บันทึกบางฉบับใช้รูปแบบการเรียกที่ต่างกันได้), สมเด็จพระราชินีสุนันทากุมารีรัตน์ และ สมเด็จพระราชินีสุกุมลมารศรี อย่างไรก็ตาม ควรแยกความต่างระหว่าง 'ราชินี' กับพระชายา/พระสนม เพราะนอกจากราชินี 4 พระองค์แล้ว พระองค์ยังมีพระราชชายาและพระสนมจำนวนมากกว่าเพียงไม่กี่คนโดยปกติของราชสำนักในสมัยนั้น รายละเอียดเชิงตัวเลขมักแตกต่างกันตามแหล่งข้อมูล แต่ตัวเลขที่มักถูกอ้างอิงคือมีพระราชชายาและพระสนมรวมกันประมาณ 90 คนขึ้นไป ซึ่งรวมทั้งราชินี 4 พระองค์และพระสนมชั้นต่าง ๆ เหตุการณ์ที่คนมักพูดถึงคือการประสบอุบัติเหตุทางน้ำของพระราชินีพระองค์หนึ่ง (สมเด็จพระราชินีสุนันทากุมารีรัตน์) ซึ่งแสดงให้เห็นความเปราะบางของชีวิตแม้ในราชสำนัก ความสัมพันธ์เหล่านี้ยังมีผลต่อการสืบราชบัลลังก์และสายสกุล เช่น สมเด็จพระราชินีเสาวภาผ่องศรีเป็นพระมารดาของพระโอรสที่ขึ้นเป็นรัชกาลต่อมา ข้อมูลเชิงลึกเรื่องจำนวนที่แน่นอนจะพบความผันผวนตามบันทึก แต่ภาพรวมคือมีราชินี 4 พระองค์และพระชายา/พระสนมจำนวนมาก ซึ่งสะท้อนธรรมเนียมและบทบาททางการเมือง-ครอบครัวในยุคนั้น

ในมุมมองของผม เรื่องจำนวน 'เมีย' ของรัชกาลที่ 5 มักทำให้คนงงเพราะต้องแยกแยะระหว่างตำแหน่งอย่างเป็นทางการกับความสัมพันธ์ในราชสำนักจริง ถ้าพูดแบบเป็นทางการ รัชกาลที่ 5 มีพระมเหสีที่ได้รับการสถาปนาอย่างชัดเจนไม่กี่พระองค์ เช่นพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์กับพระนางเจ้าสว่างวัฒนา แต่ถ้าวัดจากผู้หญิงที่อยู่ในวังและมีสถานะเป็นพระราชชายา พระราชธิดา หรือพระสนม ตัวเลขจะเพิ่มขึ้นมาก หลายแหล่งที่คนพูดถึงบ่อยจะยกตัวเลขรวมกันว่ามีราว ๆ หลายสิบถึงเกือบร้อยคน ของเด่นคือบางแหล่งเขานับรวมทั้งผู้ที่อยู่ชั่วคราว ผู้ที่ถูกเลื่อนยศภายหลัง และผู้ที่มีบุตรให้รัชกาลด้วย ส่วนตัวผมคิดว่าสิ่งที่สำคัญกว่าตัวเลขคือลักษณะความสัมพันธ์และบทบาทของผู้หญิงเหล่านั้นในระบบราชสำนัก ยุคสมัย การเมือง และการสืบสกุลมีผลกับการบันทึกข้อมูล ทำให้เราเห็นภาพที่ต่างกันตามแหล่งที่มาและวัตถุประสงค์ของบันทึกแต่ละชุด

เวลาที่พาตัวเองกลับไปสำรวจโลกของ 'ขุนช้างขุนแผน' ผมมองความสัมพันธ์ของขุนแผนแบบไม่ใช่แค่ตัวเลขแต่เป็นบทบาทที่เปลี่ยนไปตามฉากและผู้เล่า ความเข้าใจพื้นฐานที่พูดกันมากที่สุดคือขุนแผนมีผู้หญิงสำคัญสองคนที่เกี่ยวพันกับชีวิตเขาอย่างชัดเจนคือ 'วันทอง' กับ 'พิม' — 'วันทอง' เป็นความรักที่เต็มไปด้วยปมทางศีลธรรมและสังคม (เธอถูกยกให้เป็นเมียของคนอื่นในบางช่วง) ส่วน 'พิม' มักถูกวาดให้เป็นคู่ครองที่ใกล้ชิดในด้านชีวิตจริงและครอบครัว แม้จะมีสองชื่อที่โดดเด่นนี้ แต่บทประพันธ์ดั้งเดิมและนิทานท้องถิ่นมักสอดแทรกหญิงอื่น ๆ เป็นเมียน้อย คนรักชั่วคราว หรือแม้แต่ความสัมพันธ์กับสิ่งเร้นลับ เช่นเรื่องเล่าเกี่ยวกับนางพรายหรือผีอื่น ๆ ที่มีบทบาทต่อโชคชะตาขุนแผน เมื่อนับจริงจัง ผมมักบอกว่าไม่มีตัวเลขตายตัว—ถ้านับเฉพาะคนที่ถูกเล่าเป็นคู่ชีวิตอย่างชัดเจน ก็จะได้สองคน แต่ถ้านับทั้งรักที่ผูกพันระยะสั้น เมียน้อย และสัมพันธภาพกับสิ่งเร้นลับ จำนวนก็ขยายเป็นหลายคน ความงดงามของเรื่องนี้อยู่ตรงที่ความยุ่งเหยิงนั้นสะท้อนสังคมและค่านิยมของแต่ละยุคมากกว่าจะให้คำตอบเป็นตัวเลขเดียวจบไว้