ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ส่งผลต่อรัฐไทยอย่างไร?

สังคมไทยในยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์ถูกหล่อหลอมให้ยึดถือระบบลำดับชั้นอย่างเหนียวแน่น เห็นได้ชัดจากวัฒนธรรมการเคารพผู้ใหญ่และระบบศักดินาที่ฝังรากลึก แม้ระบอบนี้จะล่มสลายไปแล้ว แต่ร่องรอยของมันยังคงอยู่ในการให้คุณค่ากับความสงบเรียบร้อยมากกว่าปัจเจกภาพ บางคนอาจมองว่านี่คือต้นธารของวัฒนธรรมไทยที่เน้นการเกรงใจและไม่ชอบความขัดแย้ง ขณะเดียวกันก็มีเสียงวิจารณ์ว่าระบอบเก่าสร้างทัศนคติที่ยอมจำนนต่ออำนาจจนเกินไป สิ่งที่สะท้อนให้เห็นชัดคือแนวคิด 'พ่อปกครองลูก' ในทางการเมือง ที่แม้จะเปลี่ยนผ่านสู่ระบอบประชาธิปไตยแล้ว แต่ความคิดเรื่องผู้นำในฐานะผู้คุ้มครองยังตกทอดมาถึงปัจจุบัน

การเปลี่ยนแปลงจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบประชาธิปไตยในไทยเป็นกระบวนการที่ซับซ้อนและเต็มไปด้วยความขัดแย้ง ราชอาณาจักรสยามเคยปกครองโดยพระมหากษัตริย์ที่ทรงอำนาจเบ็ดเสร็จ แต่การปฏิวัติ 2475 ได้พลิกโฉมหน้าประวัติศาสตร์การเมืองไทยไปตลอดกาล การปรับตัวของรัฐไทยหลังสิ้นสุดสมบูรณาญาสิทธิราชย์สะท้อนให้เห็นในรัฐธรรมนูญฉบับแรก ซึ่งพยายามรักษาสมดุลระหว่างอำนาจเก่าและใหม่ สถาบันพระมหากษัตริย์ยังคงมีบทบาทสำคัญ แต่ถูกกำหนดให้อยู่ภายใต้กรอบกฎหมาย มรดกจากยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์ยังคงฝังรากลึกในวัฒนธรรมการเมืองไทย แม้จะผ่านการเปลี่ยนแปลงหลายระลอก

การเปลี่ยนผ่านของไทยจากสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบปัจจุบันเป็นกระบวนการที่ซับซ้อนและค่อยเป็นค่อยไป สิ่งที่คนมักลืมพูดถึงคือบทบาทของ 'ปัญญาชนสยาม' กลุ่มคนรุ่นใหม่ที่ไปศึกษาตะวันตกแล้วนำความคิดเรื่องรัฐธรรมนูญกลับมา การปฏิวัติ 2475 ไม่ได้เกิดขึ้นแบบฉับพลัน แต่มีเงื่อนไขทางเศรษฐกิจและสังคมสะสมมานาน ราคาข้าวตกต่ำช่วงเศรษฐกิจโลกถดถอยทำให้รัฐบาลขาดรายได้ ขณะที่การเก็บภาษีแบบเก่าไม่ตอบโจทย์สมัยใหม่เลย เหมือนตอนอ่าน 'The Rise of Modern Siam' แล้วเห็นภาพชัดเจนว่าระบอบเก่าเริ่มไม่เหมาะกับโลกที่เปลี่ยนแปลง

ความแตกต่างระหว่างระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์กับรัฐไทยสมัยใหม่เห็นได้ชัดในหลายมิติ สมัยก่อน รัฐไทยอยู่ภายใต้การปกครองของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงมีอำนาจเด็ดขาดทุกด้าน ทั้งการเมือง การทหาร และเศรษฐกิจ อย่างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงเป็นศูนย์กลางของอำนาจทั้งหมดโดยแท้จริง แต่หลังจากเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 อำนาจได้ถูกแบ่งออกเป็นสามส่วน คือ นิติบัญญัติ บริหาร และตุลาการ สิ่งที่สังเกตได้ชัดคือแนวคิดเรื่อง 'อธิปไตย' ที่เปลี่ยนจาก 'ของพระมหากษัตริย์' มาเป็น 'ของปวงชน' ตามรัฐธรรมนูญ ระบอบใหม่ให้ความสำคัญกับสิทธิเสรีภาพของประชาชนมากขึ้น ผ่านกลไกเช่นการเลือกตั้ง สภาผู้แทนราษฎร และกระบวนการตรวจสอบถ่วงดุลอำนาจ อย่างไรก็ตาม บางหลักการยังคงสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน เช่น การนับถือสถาบันพระมหากษัตริย์ที่ยังเป็นศูนย์รวมใจของชาติ การเปรียบเทียบนี้ทำให้เห็นพัฒนาการทางการเมืองที่น่าสนใจ ราวกับดูตัวละครจาก 'Kingdom' กับ 'House of Cards' ในเวอร์ชันไทยเลยทีเดียว

เคยสงสัยไหมว่าทำไมคนไทยถึงเรียกยุคนี้ว่า 'ยุคทองของกรุงศรี'? สมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ในไทยเริ่มจากรัชกาลที่ 5 ที่ทรงรวมอำนาจไว้ที่พระมหากษัตริย์อย่างเบ็ดเสร็จ ความน่าสนใจคือระบบนี้ไม่ใช่แค่การปกครองแบบศูนย์กลาง แต่เป็นเครื่องมือปฏิรูปประเทศให้ทันสมัย อย่างการยกเลิกทาส หรือสร้างระบบราชการแบบใหม่ ที่น่าประหลาดใจคือแม้จะมีคำวิจารณ์ว่าล้าสมัย แต่ระบบนี้กลับช่วยให้ไทยรอดพ้นจากการเป็นอาณานิคมตะวันตกได้ บางทีความยิ่งใหญ่ของระบอบนี้คงอยู่ที่ความยืดหยุ่น เพราะถึงจะเรียกตัวเองว่าสมบูรณาญาสิทธิราชย์ แต่ก็รับเอาความคิดตะวันตกมาปรับใช้ได้อย่างชาญฉลาด

การเปลี่ยนผ่านจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบประชาธิปไตยของไทยมีความซับซ้อนและเป็นขั้นตอน แรกเริ่มเดิมที สังคมไทยมีโครงสร้างแบบจารีตที่กษัตริย์ทรงเป็นศูนย์กลางอำนาจทั้งทางโลกและทางธรรม อย่างในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น จะเห็นว่าพระมหากษัตริย์ทรงมีบทบาทคล้ายพ่อขุนผู้คุ้มครองไพร่ฟ้า ระบบไพร่และระบบศักดินาเป็นเครื่องมือสำคัญในการรักษาอำนาจ แต่เมื่อมีการติดต่อกับตะวันตกมากขึ้น แนวคิดสมัยใหม่เริ่มค่อยๆ ซึมซับเข้ามา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปฏิรูปการปกครองครั้งใหญ่ เปลี่ยนจากระบบจารีตมาเป็นระบบบริหารแบบรัฐสมัยใหม่ มีการจัดตั้งกระทรวง ระบบราชการ และเริ่มลดทอนอำนาจเจ้าขุนมูลนายเดิม นี่คือจุดเริ่มต้นสำคัญที่ทำให้ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์แบบดั้งเดิมค่อยๆ พัฒนาไปสู่รูปแบบที่ทันสมัยขึ้น

การเปลี่ยนแปลงระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ในไทยเป็นกระบวนการที่ค่อยเป็นค่อยไป เริ่มจากรัชกาลที่ 5 ที่ทรงปฏิรูปประเทศให้ทันสมัย ทรงเลิกทาสและสร้างระบบราชการแบบใหม่ แม้จะยังคงอำนาจไว้ แต่ก็ทรงวางรากฐานให้สังคมไทยก้าวสู่ยุคใหม่ จุดเปลี่ยนสำคัญคือการปฏิวัติสยาม 2475 โดยคณะราษฎร ที่เปลี่ยนระบอบการปกครองไปสู่ระบบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ แม้สถาบันกษัตริย์ยังคงอยู่ แต่บทบาททางการเมืองลดลงอย่างมาก เหตุการณ์นี้สะท้อนความต้องการของประชาชนที่อยากมีส่วนร่วมในการปกครองประเทศมากขึ้น

เรื่องนี้เชื่อมโยงกับภาพรวมเศรษฐกิจมากกว่าที่หลายคนคิด เมื่อผมมองจากมุมของคนที่ติดตามตลาดทุนมานาน สิ่งที่เรียกว่า 'นิติรัฐ' และ 'นิติธรรม' ไม่ใช่แค่คำศัพท์เชิงทฤษฎี แต่เป็นตัวกำหนดความมั่นใจของนักลงทุนอย่างเป็นรูปธรรม ความแน่นอนของกฎกติกาและการบังคับใช้กฎหมายช่วยลดเบี้ยเสี่ยง (risk premium) ทำให้นักลงทุนพร้อมให้ทุนในโครงการระยะยาว เช่น โครงสร้างพื้นฐาน พลังงาน และเทคโนโลยี ที่ต้องใช้เวลาคืนทุนหลายปี หากกฎเปลี่ยนบ่อยหรือการบังคับใช้ไม่เป็นธรรม นักลงทุนจะคิดค่าเสี่ยงสูงขึ้นหรือหนีไปลงทุนที่อื่น นอกจากนั้น ผมยังเห็นผลกระทบต่อสถาบันการเงินและตลาดแรงงานด้วย ธนาคารจะประเมินความเสี่ยงในการปล่อยสินเชื่อโดยคำนึงถึงความน่าเชื่อถือของระบบตุลาการและการคุ้มครองทรัพย์สิน หากการบังคับสัญญาอ่อนแอ SMEs ที่ขาดหลักประกันจะเข้าถึงทุนยากขึ้น ส่งผลต่อการจ้างงานและนวัตกรรมในระดับฐานราก ในทางกลับกัน การคุ้มครองสิทธิและการแข่งขันที่เป็นธรรมจะส่งเสริมผู้ประกอบการรายใหม่ ๆ ให้กล้าลงทุนและขยายกิจการ ท้ายสุด ผมคิดว่าการลงทุนจากต่างชาติ (FDI) มักประเมินเรื่องความเสี่ยงทางกฎหมายเป็นหลัก นักลงทุนต่างชาติต้องการความโปร่งใสในกระบวนการอนุมัติและการประมูลสาธารณะ หากไทยสามารถผสมผสานกฎเกณฑ์ที่ชัดเจนกับการบังคับใช้ที่ยุติธรรมได้ จะเห็นการลงทุนที่มีคุณภาพมากขึ้น และนั่นจะยกระดับโครงสร้างเศรษฐกิจไปสู่การเติบโตที่ยั่งยืนกว่าการพึ่งพาการจับจ่ายระยะสั้นอย่างเดียว

มองจากมุมประวัติศาสตร์ ความเบ็ดเสร็จของพระมหากษัตริย์มักแปลว่าอำนาจรวมศูนย์ที่ไม่ขึ้นกับการตรวจสอบจากสถาบันอื่น ๆ ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อสิทธิมนุษยชนหลายด้าน ทั้งการจำกัดเสรีภาพในการแสดงออก การจับกุมแบบอำมหิตโดยไม่ต้องมีการพิจารณาที่เป็นธรรม และการขาดสภาพแวดล้อมที่เอื้อให้ประชาชนมีส่วนร่วมทางการเมือง ผมเห็นว่าตัวกลไกที่ทำให้สิทธิถูกบั่นทอนมักเป็นเรื่องพื้นฐาน เช่น การไม่มีระบบตุลาการอิสระ การที่กฎหมายถูกตีความตามอำเภอใจของผู้ถืออำนาจ และการใช้กฎหมายพิเศษเพื่อคุมขังหรือยึดทรัพย์สินผู้เห็นต่าง ประวัติศาสตร์อย่างในยุคของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แสดงให้เห็นว่าการรวมอำนาจเข้ากับสถาบันศาสนาหรือขุนนางทำให้เสรีภาพขั้นพื้นฐานอย่างการชุมนุมและการพูดถูกกลั่นกรองอย่างเข้มงวด ผลระยะยาวก็คือช่องว่างทางสังคมที่ฝังรากลึก การลดโอกาสทางเศรษฐกิจสำหรับคนที่ไม่ได้รับความโปรดปราน และการบรรเทาอิทธิพลของกฎหมายที่เป็นกลาง การเปลี่ยนผ่านไปสู่ระบบที่ให้ความเคารพสิทธิมนุษยชนมักต้องใช้เวลาและการปฏิรูปเชิงสถาบัน ถ้าจะพูดแบบตรงไปตรงมา มันเป็นการเตือนให้เห็นว่าการกระจายอำนาจและการคุ้มครองสิทธิเบื้องต้นเป็นพื้นฐานของสังคมที่มีความเป็นมนุษย์จริง ๆ

คำว่า 'นิติรัฐ' กับ 'นิติธรรม' ฟังดูคล้ายกันแต่มีความหมายและนัยที่ต่างกันพอสมควรในเชิงปฏิบัติและปรัชญา ผมอธิบายแบบง่าย ๆ ว่า 'นิติรัฐ' คือแนวคิดที่รัฐต้องถูกจำกัดด้วยกฎหมาย หมายความว่า อำนาจของเจ้าหน้าที่รัฐต้องมีกฎหมายรองรับ มีกรอบและมาตรฐานที่ชัดเจน ไม่สามารถใช้อำนาจโดยพลการได้ ขณะที่ 'นิติธรรม' เน้นไปที่หลักการว่า กฎหมายต้องมีความชอบธรรมและปกป้องคุณค่าพื้นฐานของมนุษย์ เช่น ความเสมอภาคความเป็นธรรมและการคุ้มครองสิทธิขั้นพื้นฐาน ทั้งสองอย่างจึงเดินคู่กัน: นิติรัฐให้โครงสร้างและขั้นตอน ส่วน นิติธรรม เป็นจิตวิญญาณของสิ่งที่กฎหมายควรยึดถือ เมื่อมองผลกระทบต่อประชาชน สิ่งที่ผมสังเกตเห็นชัดคือ ความแน่นอนทางกฎหมายช่วยให้คนวางแผนชีวิตได้ เช่น การทำสัญญา ซื้อขายที่อยู่อาศัย หรือการประกอบธุรกิจ ถ้ารัฐปฏิบัติไม่เป็นไปตามกฎหมาย ผู้คนจะประสบปัญหาอย่างคดีไม่ยุติธรรม การจับกุมโดยไม่มีมูล หรือการใช้ดุลพินิจของเจ้าหน้าที่เกินควร ซึ่งทำให้เกิดความหวาดระแวงและลดความเชื่อมั่นต่อระบบ สุดท้ายแล้ว นิติรัฐกับนิติธรรมช่วยปกป้องคนตัวเล็ก ๆ ให้มีช่องทางเรียกร้องความเป็นธรรมและลดการใช้อำนาจแบบครอบงำ มุมมองส่วนตัว ผมเชื่อว่าการทำให้หลักการเหล่านี้มีผลจริงต้องอาศัยทั้งกฎหมายที่ชัดเจน ศาลที่เป็นอิสระ และการมีประชาชนที่รู้จักสิทธิของตนเอง การอ่านกฎหมายอย่างเดียวไม่พอ ต้องมีวัฒนธรรมความโปร่งใส การตรวจสอบ และการลงโทษผู้ละเมิดกฎหมายด้วย เมื่อทุกอย่างทำงานร่วมกัน ชีวิตประจำวันของคนธรรมดาก็จะปลอดภัยและคาดการณ์ได้มากขึ้น