ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์คืออะไรในประวัติศาสตร์ไทย?

คำว่า ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ คือระบบการปกครองที่รวมอำนาจไว้ที่พระมหากษัตริย์หรือผู้ปกครองเพียงคนเดียวโดยแทบไม่มีข้อจำกัดจากสถาบันอื่น ๆ เช่น สภา ขุนนาง หรือศาล สิ่งที่ทำให้ผมรู้สึกอินกับหัวข้อนี้คือภาพของกษัตริย์ผู้ตั้งกฎเอง เก็บภาษีเอง และมีทหารประจำตัวที่ภักดีต่อคนเดียวเท่านั้น ความคิดเรื่อง 'สิทธิอันสมบูรณ์' หรือ divine right มักถูกยกมาเป็นเกราะป้องกันอำนาจของกษัตริย์ ทำให้กฎหมายถูกตีความตามเจตจำนงของผู้ปกครอง ระบบนี้ไม่ได้เกิดขึ้นข้ามคืน แต่ผมมองว่าเป็นผลลัพธ์ของกระบวนการรวมศูนย์อำนาจที่เริ่มในยุคปลายกลางถึงยุคแรกสมัยใหม่ จากการล่มสลายของระบบศักดินา ราชการที่เป็นมืออาชีพ และการตั้งกองทัพประจำ ราชอาณาจักรฝรั่งเศสในยุคของ 'หลุยส์ที่ 14' เป็นตัวอย่างสุดคลาสสิกที่แสดงภาพสมบูรณาญาสิทธิราชย์อย่างชัดเจน เพราะกษัตริย์ควบคุมงบประมาณ กองทัพ และอำนาจนิติบัญญัติอย่างเบ็ดเสร็จ ความนิยมของระบอบนี้พุ่งสูงสุดในศตวรรษที่ 17–18 แต่ก็มีแรงต้านจากปรัชญาการเมืองใหม่ ๆ และการปฏิวัติ เช่น การปฏิวัติฝรั่งเศสปี ค.ศ.1789 ที่ฉันยังรู้สึกว่าสะเทือนอารมณ์ ความคิดเรื่องอธิปไตยของประชาชนและการจำกัดอำนาจนายผู้ปกครองกลายเป็นฉนวนเปลี่ยนแปลงโลกการเมืองไปตลอดกาล

การเปลี่ยนผ่านจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบประชาธิปไตยของไทยมีความซับซ้อนและเป็นขั้นตอน แรกเริ่มเดิมที สังคมไทยมีโครงสร้างแบบจารีตที่กษัตริย์ทรงเป็นศูนย์กลางอำนาจทั้งทางโลกและทางธรรม อย่างในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น จะเห็นว่าพระมหากษัตริย์ทรงมีบทบาทคล้ายพ่อขุนผู้คุ้มครองไพร่ฟ้า ระบบไพร่และระบบศักดินาเป็นเครื่องมือสำคัญในการรักษาอำนาจ แต่เมื่อมีการติดต่อกับตะวันตกมากขึ้น แนวคิดสมัยใหม่เริ่มค่อยๆ ซึมซับเข้ามา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปฏิรูปการปกครองครั้งใหญ่ เปลี่ยนจากระบบจารีตมาเป็นระบบบริหารแบบรัฐสมัยใหม่ มีการจัดตั้งกระทรวง ระบบราชการ และเริ่มลดทอนอำนาจเจ้าขุนมูลนายเดิม นี่คือจุดเริ่มต้นสำคัญที่ทำให้ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์แบบดั้งเดิมค่อยๆ พัฒนาไปสู่รูปแบบที่ทันสมัยขึ้น

เคยนั่งคุยกับลุงคนหนึ่งที่เป็นนักประวัติศาสตร์สมัครเล่น เขาเล่าให้ฟังว่าระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ในไทยนี่เหมือนดาบสองคมเลยนะ ย้อนกลับไปสมัยรัชกาลที่ 5 การรวมศูนย์อำนาจช่วยให้ปฏิรูปประเทศได้เร็ว เพราะตัดสินใจจากส่วนกลางเพียงจุดเดียว พวกระบบไพร่ก็ถูกยกเลิก การสร้างรถไฟสยามก็เกิดจากพระราชประสงค์โดยตรง แต่พอมาถึงยุคหลัง 2475 ความเปลี่ยนแปลงก็เกิดขึ้น เมื่อสังคมต้องการส่วนร่วมมากขึ้น บางคนมองว่าระบอบเก่าทำให้พัฒนาการทางการเมืองชะงักงัน เพราะประชาชนไม่เคยถูกฝึกให้คิดหรือมีส่วนร่วมในการปกครอง เหมือนปลูกต้นไม้ในเรือนกระจกแล้วเอาไปปลูกลงดินกระทันหัน มันต้องปรับตัวกันพักใหญ่

ยุคสมัยที่ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ในไทยค่อยๆ เปลี่ยนผ่านสู่ระบอบที่มีการปกครองแบบรัฐธรรมนูญนั้น มีบุคคลสำคัญหลายท่านที่ส่งผลกระทบอย่างลึกซึ้ง พลตรี หลวงพิบูลสงคราม (แปลก พิบูลสงคราม) ถือเป็นหนึ่งในแกนนำคณะราษฎรที่ลงมือเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี 2475 ด้วยแนวคิดที่ต้องการให้ประเทศก้าวไปสู่ระบบที่ประชาชนมีส่วนร่วมมากขึ้น แม้ภายหลังเขาจะถูกมองในแง่มุมที่ซับซ้อนจากบทบาททางการเมืองในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง แต่ปฏิเสธไม่ได้ว่าการเคลื่อนไหวของเขาคือจุดเริ่มต้นสำคัญ อีกด้านหนึ่ง ต้องไม่ลืมพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) ผู้ทรงอยู่ในสถานะที่ต้องตัดสินใจครั้งสำคัญ ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พระองค์ทรงยอมสละราชสมบัติด้วยพระปรีชาญาณที่เข้าใจบริบทของยุคสมัยใหม่ แม้จะทรงรู้สึกขัดแย้งในพระทัย แต่การตัดสินใจนั้นช่วยป้องกันความรุนแรงและทำให้การเปลี่ยนผ่านไปสู่ระบอบใหม่เป็นไปอย่างสันติวิธี นับเป็นการแสดงถึงวิสัยทัศน์ที่ล้ำสมัยในเวลานั้น

การเริ่มต้นระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ในไทยนั้นน่าสนใจเพราะเป็นช่วงเปลี่ยนผ่านสำคัญจากระบบเจ้าเมืองแบบเดิม สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยาถือเป็นกษัตริย์รูปแรกที่สร้างแนวคิดการปกครองแบบรวมศูนย์อำนาจอย่างชัดเจนช่วงพุทธศตวรรษที่ 20 แต่จุดเปลี่ยนที่ชัดเจนคือยุคกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 5 ทรงปฏิรูปการปกครองจนเป็นระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เต็มรูปแบบในปลายพุทธศตวรรษที่ 24 การยกเลิกระบบไพร่และเจ้าขุนมูลนายแบบเดิม แล้วแทนที่ด้วยระบบบริหารราชการแผ่นดินส่วนกลาง ทำให้อำนาจทั้งหมดอยู่ในมือพระมหากษัตริย์อย่างแท้จริง การสร้างระบบกรมกอง modern bureaucracy ส่งผลให้อำนาจท้องถิ่นเดิมถูกดูดกลืนเข้าสู่ศูนย์กลางอย่างสิ้นเชิง แม้จะมีรากฐานจากอยุธยา แต่ลักษณะ 'สมบูรณาญาสิทธิราชย์' แบบที่เราเข้าใจกันทุกวันนี้ เกิดขึ้นสมบูรณ์ที่สุดในยุคนี้จริงๆ

การเปลี่ยนแปลงระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ในไทยเป็นกระบวนการที่ค่อยเป็นค่อยไป เริ่มจากรัชกาลที่ 5 ที่ทรงปฏิรูปประเทศให้ทันสมัย ทรงเลิกทาสและสร้างระบบราชการแบบใหม่ แม้จะยังคงอำนาจไว้ แต่ก็ทรงวางรากฐานให้สังคมไทยก้าวสู่ยุคใหม่ จุดเปลี่ยนสำคัญคือการปฏิวัติสยาม 2475 โดยคณะราษฎร ที่เปลี่ยนระบอบการปกครองไปสู่ระบบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ แม้สถาบันกษัตริย์ยังคงอยู่ แต่บทบาททางการเมืองลดลงอย่างมาก เหตุการณ์นี้สะท้อนความต้องการของประชาชนที่อยากมีส่วนร่วมในการปกครองประเทศมากขึ้น

ความแตกต่างระหว่างระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์กับรัฐไทยสมัยใหม่เห็นได้ชัดในหลายมิติ สมัยก่อน รัฐไทยอยู่ภายใต้การปกครองของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงมีอำนาจเด็ดขาดทุกด้าน ทั้งการเมือง การทหาร และเศรษฐกิจ อย่างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงเป็นศูนย์กลางของอำนาจทั้งหมดโดยแท้จริง แต่หลังจากเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 อำนาจได้ถูกแบ่งออกเป็นสามส่วน คือ นิติบัญญัติ บริหาร และตุลาการ สิ่งที่สังเกตได้ชัดคือแนวคิดเรื่อง 'อธิปไตย' ที่เปลี่ยนจาก 'ของพระมหากษัตริย์' มาเป็น 'ของปวงชน' ตามรัฐธรรมนูญ ระบอบใหม่ให้ความสำคัญกับสิทธิเสรีภาพของประชาชนมากขึ้น ผ่านกลไกเช่นการเลือกตั้ง สภาผู้แทนราษฎร และกระบวนการตรวจสอบถ่วงดุลอำนาจ อย่างไรก็ตาม บางหลักการยังคงสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน เช่น การนับถือสถาบันพระมหากษัตริย์ที่ยังเป็นศูนย์รวมใจของชาติ การเปรียบเทียบนี้ทำให้เห็นพัฒนาการทางการเมืองที่น่าสนใจ ราวกับดูตัวละครจาก 'Kingdom' กับ 'House of Cards' ในเวอร์ชันไทยเลยทีเดียว

การเปลี่ยนแปลงจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สู่ระบอบประชาธิปไตยในไทยเป็นกระบวนการที่ซับซ้อนและเต็มไปด้วยความขัดแย้ง ราชอาณาจักรสยามเคยปกครองโดยพระมหากษัตริย์ที่ทรงอำนาจเบ็ดเสร็จ แต่การปฏิวัติ 2475 ได้พลิกโฉมหน้าประวัติศาสตร์การเมืองไทยไปตลอดกาล การปรับตัวของรัฐไทยหลังสิ้นสุดสมบูรณาญาสิทธิราชย์สะท้อนให้เห็นในรัฐธรรมนูญฉบับแรก ซึ่งพยายามรักษาสมดุลระหว่างอำนาจเก่าและใหม่ สถาบันพระมหากษัตริย์ยังคงมีบทบาทสำคัญ แต่ถูกกำหนดให้อยู่ภายใต้กรอบกฎหมาย มรดกจากยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์ยังคงฝังรากลึกในวัฒนธรรมการเมืองไทย แม้จะผ่านการเปลี่ยนแปลงหลายระลอก

สังคมไทยในยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์ถูกหล่อหลอมให้ยึดถือระบบลำดับชั้นอย่างเหนียวแน่น เห็นได้ชัดจากวัฒนธรรมการเคารพผู้ใหญ่และระบบศักดินาที่ฝังรากลึก แม้ระบอบนี้จะล่มสลายไปแล้ว แต่ร่องรอยของมันยังคงอยู่ในการให้คุณค่ากับความสงบเรียบร้อยมากกว่าปัจเจกภาพ บางคนอาจมองว่านี่คือต้นธารของวัฒนธรรมไทยที่เน้นการเกรงใจและไม่ชอบความขัดแย้ง ขณะเดียวกันก็มีเสียงวิจารณ์ว่าระบอบเก่าสร้างทัศนคติที่ยอมจำนนต่ออำนาจจนเกินไป สิ่งที่สะท้อนให้เห็นชัดคือแนวคิด 'พ่อปกครองลูก' ในทางการเมือง ที่แม้จะเปลี่ยนผ่านสู่ระบอบประชาธิปไตยแล้ว แต่ความคิดเรื่องผู้นำในฐานะผู้คุ้มครองยังตกทอดมาถึงปัจจุบัน

ความทรงจำวัยเด็กเกี่ยวกับการไหว้ธงและเพลงชาติที่ดังขึ้นทุกเช้า ทำให้ผมเริ่มสนใจว่าความหมายของคำว่า 'รักชาติ' ในบ้านเรามาจากไหนและเปลี่ยนแปลงไปอย่างไรในแต่ละยุค ในความคิดของผม อุดมการณ์รักชาติในประวัติศาสตร์ไทยไม่ใช่สิ่งเดียวตายตัว แต่เป็นเครื่องมือทางการเมืองและวัฒนธรรมที่พัฒนามาจากบริบทจริงจังของความอยู่รอดของรัฐสมัยใหม่ เมื่อต้องเผชิญกับภัยคุกคามจากลัทธิล่าอาณานิคมในปลายศตวรรษที่ 19 รัชกาลที่ 5 และรัชกาลที่ 6 ผลักดันการรวมศูนย์อำนาจ การปฏิรูประบบบริหาร และสร้างสำนึกแห่งชาติผ่านการศึกษาและสัญลักษณ์ต่าง ๆ เช่นการกำหนดธงชาติและเพลงชาติ เหตุการณ์เหล่านี้วางรากความหมายใหม่ของคำว่า 'ชาติ' ให้แตกต่างจากความผูกพันต่อเจ้าเมืองหรือท้องถิ่นแบบเดิม ต่อมาในช่วงหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ.2475 รัฐบาลที่มีแนวคิดชาตินิยมเข้มข้นอย่างสมัยจอมพล ป. ใช้การรณรงค์ทางวัฒนธรรม เช่นการส่งเสริมภาษาไทยกลาง ชุดแต่งกาย และพิธีกรรมสาธารณะ เพื่อสร้างอัตลักษณ์ร่วม ซึ่งทำให้รักชาติกลายเป็นมาตรฐานทางสังคมที่เชื่อมโยงกับรัฐและความเป็นไทย ในยุคสงครามเย็นและหลังจากนั้น ผู้มีอำนาจทั้งฝ่ายพลเรือนและทหารก็นำอุดมการณ์นี้มาสนับสนุนการรวมศูนย์อำนาจหรือทำให้คนเห็นว่าการยอมรับระบอบหนึ่งคือการรักชาติ การใช้สัญลักษณ์และการศึกษาเป็นวิธีหลัก แต่ความหมายและการตีความยังขึ้นอยู่กับผู้ที่ถืออำนาจในแต่ละช่วงเวลามากกว่าจะเป็นค่านิยมสากลอย่างเดียว ฉันมองว่าการเข้าใจรากของแนวคิดนี้ช่วยให้เราเห็นความหลากหลายของวิธีการใช้คำว่า 'รักชาติ' ในบริบทไทยได้ชัดขึ้น