รัชกาลที่10 ถูกนำเสนอในละครโทรทัศน์อย่างไร?

เราเฝ้าดูการถ่ายทอดพิธีสำคัญของชาติหลายครั้งจนสังเกตได้ว่ารัชกาลที่ 10 ปรากฏมากที่สุดในฟุตเทจของงานพระราชพิธีและการประกอบพระราชกรณียกิจอย่างเป็นทางการมากกว่าการปรากฏในภาพยนตร์เชิงพาณิชย์ ตัวอย่างที่ชัดที่สุดคืองาน 'พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562' ซึ่งมีการถ่ายทอดและทำสารคดีสรุปเหตุการณ์โดยสถานีโทรทัศน์ภาครัฐและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ฟุตเทจในงานนี้ประกอบด้วยพิธีกรรมโบราณ แห่พระบรมราชอิสริยยศ และช่วงพิธีสวมมงกุฎ ซึ่งมักถูกตัดต่อใส่ในรายการพิเศษหรือสารคดีเชิงพิธีการเพื่ออธิบายความหมายทางวัฒนธรรมและพิธีการราชสำนัก นอกจากการบันทึกพิธีหลักแล้ว ภาพจากงานดังกล่าวยังถูกใช้ซ้ำในคลิปสั้น รายการทบทวนปี หรือสารคดีเชิงภาพรวมเกี่ยวกับพระราชประวัติ ทำให้ถ้าคุณตามดูสื่อทางการบ่อย ๆ จะเห็นพระองค์ปรากฏอยู่ในบริบทที่เป็นพิธีกรรมและงานพระราชกรณียกิจเป็นหลัก มากกว่าการเป็นตัวละครในหนังทั่วไป

ฉันมองนางบำเรอในละครสมัยใหม่ว่าเป็นตัวละครที่ถูกปรับบทให้มีมิติหลากหลายมากขึ้นกว่าสมัยอดีต ความสัมพันธ์ระหว่างนางบำเรอกับตัวละครหลักมักถูกใช้เป็นหน้าต่างเพื่อสะท้อนปัญหาสังคม เช่นอำนาจ เพศ และความไม่เสมอภาค แทนที่จะเป็นเพียงเครื่องมือทางโรแมนติก หลายเรื่องเลือกเล่าเบื้องหลังชีวิตและแรงจูงใจของนางบำเรอ ทำให้เราเข้าใจความซับซ้อนของการเลือกทางจริยธรรมและความอยู่รอดทางสังคม ตัวอย่างเช่นฉากที่นางบำเรอต้องตัดสินใจระหว่างความจงรักภักดีต่อเจ้านายกับความปรารถนาส่วนตัว มักถูกเน้นอย่างละมุนแต่เปี่ยมความขัดแย้ง ในมุมมองของฉัน นี่เป็นการเคลื่อนไหวที่น่าสนับสนุน เพราะทำให้บทบาทนี้ไม่ถูกมองเป็นเพียงวัตถุตกแต่งเรื่องอีกต่อไป การให้เสียงให้ประวัติให้เหตุผลแก่ตัวละครทำให้ผู้ชมมีพื้นที่คิดและตั้งคำถามมากขึ้น และยังเปิดโอกาสให้ผู้แสดงหญิงได้โชว์ฝีมือด้านอารมณ์และจิตวิทยาที่ลึกซึ้ง ซึ่งฉันมักจะจดจำฉากพวกนี้ไว้นานหลังละครจบ

ลองนึกภาพเวลานั่งดูสารคดีประวัติศาสตร์ยาว ๆ แล้วมีบทย่อ ๆ ที่พูดถึงรัชกาลที่ 8 ปรากฏขึ้นมาเป็นช็อตสั้น ๆ ที่มีภาพข่าวเก่าและคำบรรยายเสียงที่เรียบง่าย ผมมักจะเห็นรัชกาลที่ 8 ปรากฏในสารคดีเชิงประวัติศาสตร์และรายการพิเศษของสถานีโทรทัศน์ ที่เน้นเล่าชีวิตตั้งแต่ทรงพระเยาว์ การศึกษาต่างประเทศ และเหตุการณ์รอบการสวรรคต โดยภาพในสารคดีมักใช้ฟุตเทจข่าวเก่า ภาพถ่ายพระราชวงศ์ และสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญร่วมกันเพื่อให้บริบท ทางผู้ทำมักเลือกนำเสนอด้วยน้ำเสียงเป็นกลางหรือโศกนาฏกรรมมากกว่าการทำดราม่าเต็มรูปแบบ เพราะคดีและประวัติศาสตร์มีความละเอียดอ่อน เมื่อดูแล้ว ผมรู้สึกว่าการนำเสนอในรูปแบบสารคดียังให้ความเคารพและพื้นที่สำหรับการคิดตามมากกว่าจะตัดสินอย่างรวดเร็ว — เหมาะสำหรับคนที่อยากเข้าใจบริบทประวัติศาสตร์ก่อนที่จะไปหางานสร้างสรรค์ที่ตีความอีกที

แปลกดีที่คำถามแบบนี้มักทำให้คนสงสัยว่ามีผลงานบันเทิงไหนบ้างที่แสดงหรือมีนายหลวงรัชกาลที่ 10 โดยตรง เพราะข้อเท็จจริงค่อนข้างชัดเจนและน่าสนใจในเชิงวัฒนธรรมและกฎหมาย: โดยทั่วไปจะไม่ค่อยมีภาพยนตร์หรือซีรีส์เชิงบันเทิงที่นำพระมหากษัตริย์รัชกาลปัจจุบันมารับบทแสดงหรือเป็นตัวละครในนิยาย เหตุผลหลักมาจากการให้ความเคารพตามแบบประเพณีและข้อจำกัดทางกฎหมายที่ค่อนข้างเข้มงวด ส่งผลให้การนำเสนอพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 10) ในงานบันเทิงถูกจำกัดอยู่ในพื้นที่ที่เป็นทางการหรือบริบทของข่าวสารและสารคดีเป็นส่วนใหญ่ หนึ่งในรูปแบบที่พบนั้นคือการถ่ายทอดสดและบันทึกงานพระราชพิธี เช่นการบันทึก 'พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พุทธศักราช 2562' ที่ออกอากาศโดยสถานีโทรทัศน์หลักและช่องทางของราชสำนัก รวมถึงวิดีโอและสื่อที่สำนักพระราชวังเผยแพร่เอง งานประเภทนี้ไม่ใช่ภาพยนตร์เชิงบันเทิง แต่เป็นบันทึกเหตุการณ์จริงที่มีความเป็นทางการสูง คนที่สนใจมักจะเห็นพระราชพิธี งานด้านพิธีการ และการเสด็จฯ ผ่านการถ่ายทอดข่าวหรือสารคดีเชิงบันทึกที่เผยแพร่โดยสื่อของรัฐและสถานีข่าวหลักต่าง ๆ มากกว่าการสร้างเป็นละครหรือหนังเชิงนิยาย อีกมุมหนึ่ง สารคดีเชิงข่าวหรือสารคดีเชิงวิเคราะห์จากสำนักข่าวต่างประเทศมักใช้ฟุตเทจข่าวและภาพจากงานพระราชพิธีหรือการปรากฏตัวในที่สาธารณะเพื่ออธิบายบริบททางการเมืองและสังคม ผลงานประเภทนี้อาจพบการปรากฏของรัชกาลที่ 10 ในลักษณะของภาพจริงและเสียงบรรยาย แต่ก็แตกต่างจากการแสดงสมมติอย่างสิ้นเชิง นอกจากนี้ นักสร้างสรรค์ในวงการบันเทิงมักเลือกใช้วิธีเล่าเรื่องโดยหลีกเลี่ยงการอ้างอิงตรงไปยังพระมหากษัตริย์ปัจจุบันโดยใช้ตัวละครสมมติหรือกรอบเรื่องที่เป็นนามธรรมเมื่อจำเป็นต้องแตะประเด็นที่เกี่ยวข้องกับสถาบันกษัตริย์ ท้ายที่สุด หากต้องการชมภาพหรือฟุตเทจที่เกี่ยวข้องกับรัชกาลที่ 10 จริง ๆ ทางเลือกที่ชัดเจนคือการดูบันทึกพระราชพิธีและการถ่ายทอดอย่างเป็นทางการ รวมถึงรายการสารคดีเชิงข่าวจากสื่อมวลชนที่นำเสนอฟุตเทจนั้น ๆ ในเชิงข้อมูลและบริบท ในฐานะแฟนสื่อ ผมรู้สึกว่าแนวทางการให้ความเคารพและการควบคุมการนำเสนอเช่นนี้มีข้อดีคือรักษาความสมเกียรติของสถาบัน แต่ก็เป็นเรื่องน่าเสียดายเล็กน้อยสำหรับผู้ชมที่อยากเห็นการเล่าเรื่องเชิงสร้างสรรค์เกี่ยวกับบุคคลสำคัญยุคปัจจุบัน เพราะมันทำให้พื้นที่ของงานบันเทิงต้องหาทางเล่าเรื่องผ่านมุมมองอื่น ๆ ที่น่าสนใจแทน

การดูหนังพีเรียดไทยทำให้เห็นว่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) มักถูกนำเสนอไม่บ่อยในภาพยนตร์เชิงพาณิชย์เท่าไหร่ และเมื่อปรากฏก็มักเป็นบทบาทประกอบหรือปรากฏเป็นกรอบประวัติศาสตร์มากกว่าจะเป็นตัวเอกเรื่องเดียว ผมมองว่าเหตุผลหนึ่งคือช่วงรัชสมัยของรัชกาลที่ 3 เต็มไปด้วยประเด็นเชิงการทูต การค้ากับจีน และการบริหารประเทศที่ละเอียดอ่อน ซึ่งแปลเป็นพล็อตภาพยนตร์เชิงบันเทิงได้ยากถ้าไม่เลือกเน้นแง่มุมเฉพาะ เช่น สงคราม ขบวนการทางการเมือง หรือความสัมพันธ์กับชาวต่างชาติ ผลลัพธ์คือผู้สร้างมักเลือกทำเป็นสารคดี ประวัติศาสตร์สั้น ๆ หรือนำเรื่องราวบางตอนไปเป็นฉากหนึ่งในหนังพีเรียดที่เล่าชีวิตคนธรรมดาในยุคนั้นแทนการทำเป็นไบโอพิกของพระองค์ทั้งพระองค์ ในฐานะแฟนหนังประวัติศาสตร์ ผมชอบเวลาที่ภาพยนตร์หรือสารคดีหยิบฉากเล็ก ๆ ของรัชกาลที่ 3 มาอธิบายบริบททางสังคมและเศรษฐกิจ เช่น การค้ากับจีนหรือการปกครองชุมชนริมแม่น้ำ เพราะฉากเหล่านี้ช่วยให้ผู้ชมเข้าใจว่าเหตุใดยุคนั้นถึงมีลักษณะเฉพาะ แม้ว่าจะอยากเห็นภาพยนตร์ที่เน้นชีวิตและมุมมองของพระองค์แบบลึก ๆ ก็ตาม แต่ปัจจุบันการพบเห็นรัชกาลที่ 3 ในภาพยนตร์ไทยเชิงพาณิชย์ยังค่อนข้างจำกัดและกระจัดกระจายอยู่ในงานสารคดีและละครประวัติศาสตร์มากกว่า

ในฐานะแฟนละครที่ติดตามทั้งข่าวและงานสร้างต่าง ๆ ในวงการไทย มุมมองแรกของผมค่อนข้างชัดเจนว่ามีความระมัดระวังสูงเกี่ยวกับการนำตัวละครที่เป็นพระมหากษัตริย์ปัจจุบันมาสวมบทโดยนักแสดงในละครโทรทัศน์ ซึ่งหมายความว่าไม่ค่อยมีผลงานละครไทยที่ประกาศอย่างเป็นทางการว่ามีนักแสดงรับบทเป็น 'นายหลวงรัชกาลที่ 10' โดยตรง ความเป็นจริงเช่นนี้สะท้อนทั้งประเพณี ความอ่อนไหวทางสังคม และแนวปฏิบัติของสถานีโทรทัศน์ที่หลีกเลี่ยงการนำบุคคลสำคัญในปัจจุบันมาจัดแสดงเหมือนกับการเล่าเรื่องทางประวัติศาสตร์ของอดีต เช่นผลงานที่นำเสนอแคว้นสมัยโบราณหรือรัชกาลก่อนหน้านี้ซึ่งมีที่มาชัดเจนกว่า ผมยังชอบเปรียบเทียบกับตัวอย่างต่างประเทศเพื่ออธิบายเหตุผลว่าทำไมการสวมบทพระมหากษัตริย์ปัจจุบันจึงหายาก ในซีรีส์อย่าง 'The Crown' ผู้สร้างเลือกดำเนินเรื่องในบริบทของเหตุการณ์ประวัติศาสตร์และมีกรอบการเล่าเรื่องทางการเมืองที่ชัดเจน แต่ในบริบทไทย ความอ่อนไหวและกฎหมายเกี่ยวกับการเสื่อมเสียพระบรมเดชานุภาพทำให้ผู้สร้างต้องระมัดระวังมากขึ้น ดังนั้นสิ่งที่เราจะเห็นบ่อยกว่าคือการใช้ตัวละครที่เป็นกษัตริย์แบบทั่วไปหรือการสร้างตัวละครสมมติที่มีอำนาจคล้ายกันโดยไม่ระบุรัชกาลหรือชื่อจริง ๆ ซึ่งช่วยให้ผู้ชมเข้าใจบริบทแต่ไม่ยืนยันการอ้างอิงถึงบุคคลจริง สรุปแล้ว ผมไม่ได้เห็นหลักฐานของละครโทรทัศน์ไทยที่อย่างเป็นทางการประกาศชื่อนักแสดงคนหนึ่งว่าเป็นผู้รับบท 'นายหลวงรัชกาลที่ 10' และมองว่านี่เป็นผลจากบริบททางวัฒนธรรมและกฎหมายของไทย หากมีผลงานอิสระหรือฝีมือผู้สร้างนอกระบบที่ทดลองเล่าเรื่องในแนวนี้ ก็จะเป็นงานที่ได้รับความสนใจและถกเถียงกันมากแน่นอน แต่จนถึงตอนนี้ในวงการละครหลัก ๆ สิ่งที่เผยแพร่ออกมามักจะหลีกเลี่ยงการใช้รูปแบบการนำเสนอที่ชัดเจนแบบนั้น ซึ่งผมคิดว่ามันสะท้อนทั้งความเคารพและความระมัดระวังของผู้สร้างในสังคมไทยดีพอสมควร

ภาพชุดสารคดี 'ตามรอยพ่อ' สำหรับผมเป็นงานที่สะท้อนพระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 ได้ชัดเจนที่สุด โดยไม่จำเป็นต้องเป็นละครแต่เป็นซีรีส์สารคดีที่เล่าเรื่องผ่านชาวบ้านและโครงการในพื้นที่จริง การเล่าเรื่องของซีรีส์นี้เน้นมุมมองจากคนธรรมดา ทำให้เห็นภาพพระราชดำรัสที่กลายเป็นการปฏิบัติจริง เช่น โครงการชลประทานขนาดเล็ก การจัดการน้ำ และแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง ที่ถูกแปลงเป็นกิจกรรมประจำวันของชุมชน ผมชอบตอนที่พวกเขาเล่าเรื่องการทดลองปลูกพืชบนพื้นที่เสื่อมโทรม—ฉากเรียบง่ายแต่เปี่ยมด้วยความหมาย เพราะมันแสดงให้เห็นว่าความตั้งใจของพระองค์ไม่ใช่คำพูดแต่เป็นกระบวนการสอนที่ยาวนาน มุมที่ผมรู้สึกว่าโดนใจคือการจับภาพความต่อเนื่องระหว่างพระราชกรณียกิจกับความเปลี่ยนแปลงของผู้คนในพื้นที่ งานภาพและบทสัมภาษณ์ไม่ตัดออกความเป็นมนุษย์ ทำให้เรื่องราวไม่เป็นเพียงประวัติศาสตร์เชิงเหตุการณ์ แต่กลายเป็นบทเรียนที่คนดูสามารถนำกลับไปคิดต่อในชีวิตประจำวันได้

ในฐานะคนที่ชอบดูสารคดีประวัติศาสตร์ ผมสังเกตว่ารัชกาลที่ 8 มักจะถูกนำเสนอผ่านฟุตเทจต้นฉบับและบันทึกข่าวเก่าในสารคดีของสถานีโทรทัศน์ไทยมากกว่าเป็นการสร้างบทบาทแสดงใหม่โดยตรง ผมมักจะเจอภาพเหตุการณ์ชีวิตช่วงวัยเยาว์ของรัชกาลที่ 8 ในสารคดีเชิงประวัติศาสตร์ของสถานีสาธารณะ เช่น รายการพิเศษที่จัดฉายเนื่องในวาระสำคัญของราชวงศ์ ส่วนใหญ่จะผสมภาพยนตร์ข่าวเก่า ภาพนิ่งจากหอจดหมายเหตุ และบทบรรยายจากผู้เชี่ยวชาญเพื่อเล่าเรื่องการครองราชย์สั้น ๆ และเหตุการณ์ลึกลับที่เกี่ยวกับการสิ้นพระชนม์ หนังสารคดีประเภทนี้ให้ความสำคัญกับบริบททางการเมืองและสังคมในยุคนั้น ทำให้ผู้ชมเข้าใจภาพรวมมากกว่าการเล่าเรื่องเฉพาะตัวของพระองค์ ถ้าพูดถึงภาพยนตร์เชิงบันเทิง แนวฟีเจอร์ยาวของไทยไม่ค่อยมีการนำพระองค์มาเป็นตัวละครเด่น แต่มักใช้ภาพจริงหรือการอ้างอิงเชิงพาดพิงในฉากที่ต้องการสื่อถึงยุคสมัย การนำเสนอแบบนี้ให้ความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์มากกว่าจะเป็นชีวประวัติ ซึ่งสำหรับผมแล้วช่วยรักษาความสมดุลระหว่างข้อมูลกับความเคารพได้ดี

การจัดฉากและออกแบบฉากที่หยิบเอาบรรยากาศสมัยรัชกาลที่ 6 มาทำให้คนดูเข้าถึงได้กลายเป็นกุญแจสำคัญที่ทำให้ละครหลายเรื่องมีมิติ เมื่อดูฉากแล้วจะรู้สึกเหมือนเดินเข้าไปในห้องรับแขกที่มีเฟอร์นิเจอร์ไม้เข้ม ลายผ้าปูโต๊ะลายดอกละเอียด และหน้าต่างบานใหญ่ที่มักจะเปิดรับแสงอ่อนๆ การเลือกวัสดุผสมผสานระหว่างสถาปัตยกรรมตะวันตกที่เริ่มแทรกเข้ามาในเมืองหลวงกับองค์ประกอบพื้นถิ่น เช่น เสาไม้ ฉากสลัก และของตกแต่งแบบไทย ทำให้เกิดภาพของยุคเปลี่ยนผ่านอย่างชัดเจน ภาพเครื่องแต่งกายเป็นอีกสิ่งที่สะท้อนยุคสมัยนั้นอย่างแรง เสื้อผ้าตัดแบบตะวันตกที่ปรับให้เข้ากับผ้าไทย ความยาวและทรงผมที่เริ่มเปลี่ยนไป รวมถึงเครื่องประดับที่บ่งบอกสถานะสังคม ถูกนำมาใช้เพื่อสื่อสารเรื่องอำนาจ ความทันสมัย และความขัดแย้งระหว่างความดั้งเดิมกับกระแสโลกใหม่ ฉากที่มีรถยนต์โบราณหรือสถานีรถไฟมักจะถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ของการเคลื่อนที่ ทั้งทางกายภาพและทางความคิด เราเองมักจะจับสังเกตเสียงประกอบและดนตรีที่คุมโทนโรมานติกผสมกับเครื่องดนตรีตะวันตก เมื่อรวมกับบทสนทนาที่ยังคงใช้คำราชาศัพท์บางส่วน ทำให้เกิดบรรยากาศจริงจังแต่ไม่ห่างเหิน ละครที่ทำได้ดีจะไม่เพียงแค่นำองค์ประกอบมาวางโชว์ แต่จะเชื่อมมันเข้ากับความขัดแย้งของตัวละคร ทำให้ยุคสมัยกลายเป็นตัวละครตัวหนึ่งที่ขยับขยายและผลักดันเรื่องราวต่อไป