ร่องรอยสถาปัตยกรรมจากรัชกาลที่ 1 ยังอยู่ที่ไหนบ้าง

ภาพรวมของรัชกาลที่ 4 มักถูกเล่าเป็นเรื่องการเปิดประเทศและการปรับตัวทางวัฒนธรรม รัชกาลที่ 4 หรือ 'พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว' ทรงครองราชย์ระหว่าง พ.ศ.2394–2411 และก่อนขึ้นครองราชย์ทรงบวชยาวนานหลายปี ทำให้มีพื้นฐานด้านพระธรรมคำสอนและการศึกษาอย่างลึกซึ้ง ช่วงรัชกาลนี้มีเหตุการณ์สำคัญหลายอย่างที่เปลี่ยนทิศทางสยาม เช่น การทำสนธิสัญญาเชิงพาณิชย์ที่ทำให้ประเทศต้องเปิดรับการติดต่อกับชาติตะวันตกมากขึ้น ซึ่งส่งผลต่อเศรษฐกิจและวัฒนธรรมอย่างชัดเจน ฉันมองว่ามรดกด้านวัฒนธรรมของรัชกาลที่ 4 อยู่ที่การเชื่อมโยงโลกเก่าและโลกใหม่เข้าด้วยกันอย่างมีเหตุผล พระองค์สนับสนุนการนำความรู้ตะวันตกมาใช้ควบคู่กับการรักษาพื้นฐานพุทธศาสนาและประเพณีไทย ทรงสนพระทัยด้านดาราศาสตร์จนสามารถคำนวณสุริยุปราคาและมีบทบาทในการติดต่อกับนักวิชาการต่างประเทศ เรื่องนี้สะท้อนว่าเป็นช่วงเปลี่ยนผ่านที่ทำให้สังคมไทยเริ่มคิดในเชิงวิชาการและเปิดกว้างมากขึ้น ทั้งนี้ร่องรอยของการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ยืนอยู่ในการปฏิรูปการศึกษา การพิมพ์หนังสือ และการนำเทคนิคตะวันตกมาปรับใช้ในชีวิตราชการและสังคมด้วยความระมัดระวัง

ราชวงศ์จักรีเริ่มขึ้นพร้อมกับการย้ายศูนย์อำนาจมาสู่ฝั่งพระนคร และรัชกาลที่ 1 คือคนตั้งรากฐานให้กรุงเทพฯ กลายเป็นเมืองหลวงใหม่ของไทยในรูปแบบที่เรารู้จักกันทุกวันนี้ ผมมักจะเล่าเรื่องนี้ให้เพื่อนฟังเวลาเดินดูร่องรอยเก่า ๆ รอบเกาะรัตนโกสินทร์ เพราะร่องรอยของพระองค์ยังปรากฏชัดทั้งในสถาปัตยกรรม ศิลปกรรม และสถานที่สำคัญต่าง ๆ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) เสด็จขึ้นครองราชย์ในพ.ศ.2325 และทรงวางแผนฟื้นฟูเมืองหลังยุคสับสน การสร้างพระบรมมหาราชวังและ 'วัดพระศรีรัตนศาสดาราม' (วัดพระแก้ว) เป็นหนึ่งในงานชิ้นสำคัญของพระองค์ ดังนั้นเมื่อต้องการไปตามรอยรัชกาลที่ 1 ผมมักชี้ให้คนอื่นเริ่มจากบริเวณพระบรมมหาราชวังและวัดพระแก้วก่อน เพราะทั้งสองแห่งไม่เพียงเป็นศูนย์กลางของอำนาจ แต่ยังมีอนุสรณ์และแผ่นจารึกที่อ้างถึงการสถาปนาเมือง นอกจากนั้น บริเวณวัดพระเชตุพน (วัดโพธิ์) และพื้นที่ท้องสนามหลวงยังเชื่อมโยงกับพระราชพิธีต่าง ๆ ในสมัยรัชกาลที่ 1 — ท้องสนามหลวงเคยเป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีสำคัญหลายอย่าง รวมถึงงานพระราชพิธีที่เกี่ยวกับการเผาพระบรมศพในอดีต ส่วนวัดโพธิ์ได้รับการปรับปรุงใหญ่อย่างมากในรัชสมัยของพระองค์ ทำให้วันนี้มีทั้งศิลปกรรมและแท่นอนุสรณ์ที่บอกเล่าเรื่องราวนั้นโดยไม่ต้องอธิบายมาก ถ้ามองในมิติของอนุสรณ์สถานสมัยใหม่ จะเห็นป้ายและรูปปั้นรวมทั้งนิทรรศการเกี่ยวกับรัชกาลที่ 1 กระจายอยู่ตามพิพิธภัณฑสถานและศูนย์ประวัติศาสตร์ต่าง ๆ ในกรุงเทพฯ และจังหวัดใกล้เคียง การไปเยือนสถานที่เหล่านี้ช่วยให้ผมเห็นภาพรวมของการสร้างชาติและการจัดวางสัญลักษณ์ทางอำนาจของสยามยุคใหม่ได้ชัดขึ้น — นี่แหละความรู้สึกเวลายืนอยู่ตรงนั้น มันเหมือนได้เห็นกรอบภาพที่พระองค์ตั้งไว้เป็นต้นแบบของกรุงเทพฯ ในวันนี้

เราโตมากับภาพสถาปัตยกรรมเก่าในกรุงเทพที่เล่าเรื่องราวยุคสมัยได้เป็นพยาน เมื่อพูดถึงพระนั่งเกล้า รัชกาลที่ 3 สิ่งที่สะท้อนชัดสำหรับเราคือการทุ่มเทเพื่อฟื้นฟูและสร้างพระอารามให้ยิ่งใหญ่ ทั้งในด้านขนาดและรายละเอียดประดับตกแต่ง ความโดดเด่นอยู่ที่การผสมผสานศิลปะแบบไทยกับลวดลายจีน ซึ่งเห็นผลชัดในซุ้มประตู งานปูนปั้น และการใช้กระเบื้องเคลือบสีสันฉูดฉาดบนหลังคา งานสำคัญอีกด้านคือการส่งเสริมการทำพระพุทธรูปและงานจิตรกรรมฝาผนังในพระอุโบสถ ทำให้ภาพพุทธประวัติและฉากนิทานปรากฏในวัดหลายแห่งอย่างวิจิตร บรรดาช่างฝีมือได้รับการสนับสนุนให้ทำผลงานที่รวมทั้งเทคนิคดั้งเดิมและอิทธิพลจีน ซึ่งช่วยให้ศิลปะรัตนโกสินทร์ช่วงนั้นมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ไม่เหมือนแค่การสร้างวัดเท่านั้น แต่เป็นการสร้างรสนิยมทางศิลป์ที่ตกทอดต่อมา การส่งเสริมด้านการค้ากับจีนเท่ากับเปิดช่องให้ช่างไทยเข้าถึงวัตถุดิบใหม่ ๆ เช่นเครื่องกระเบื้องเคลือบและกระเบื้องเศษถ้วยที่นำมาตกแต่ง ทำให้รูปแบบสถาปัตยกรรมของยุคนั้นมีความหลากหลายและเป็นเอกลักษณ์ พอมาเยือนวัดที่ได้รับการบูรณะจากยุคนี้แล้วจะรู้สึกถึงจังหวะความประณีตของลวดลายที่เล่าเรื่องเศรษฐกิจและวัฒนธรรมในเวลาเดียวกัน

รัชกาลที่ 1 เปลี่ยนผืนแผ่นดินกับทัศนียภาพทางศิลปะของสยามอย่างชัดเจนตั้งแต่เริ่มวางรากฐานกรุงรัตนโกสินทร์ การตัดสินใจย้ายเมืองหลวงมาสู่ฝั่งพระนครในปี พ.ศ.2325 ไม่ใช่แค่การย้ายที่ตั้ง แต่เป็นการตั้งโจทย์ใหม่ให้กับศิลปกรรมและการสร้างวัดที่มีบทบาททั้งทางศาสนา การเมือง และอำนาจวัฒนธรรม ผมมองว่าการก่อสร้างและบูรณะวัดในยุครัชกาลนี้คือการประกาศอัตลักษณ์ของรัฐใหม่ — วัดกลายเป็นเวทีที่แสดงพลังของราชสำนัก การสร้างพระบรมมหาราชวังกับพระอุโบสถวัดสำคัญต่างๆ ถูกออกแบบให้สื่อความศักดิ์สิทธิ์และความชอบธรรมของสถาบันกษัตริย์ ศิลปกรรมรัตนโกสินทร์ยุคต้นเป็นการผสมผสานที่แยบยลระหว่างแบบอโยธยาโบราณกับการตีความใหม่ ฝีมือช่างจากเมืองเก่าถูกเรียกมาร่วมงาน ทำให้สถาปัตยกรรมยังคงรากจากอดีตแต่มีการเพิ่มเติมรายละเอียดที่โอ่อ่าและประณีตมากขึ้น เช่น การใช้กระจกโมเสกเป็นองค์ประกอบบนฉัตรและเจดีย์ การลงทองและลายรดน้ำบนไม้ และการตกแต่งหน้าบันที่วิจิตร ผมชอบสังเกตจิตรกรรมฝาผนังในโบสถ์สมัยนี้ซึ่งยังคงเล่าเรื่องชาดก แต่กรอบภาพและมุมมองมีความเป็นระบบมากขึ้น ชุดสีสด เส้นชัด และการจัดวางองค์ประกอบทำให้เนื้อเรื่องอ่านง่ายในมุมมองของคนสังเกตหลายยุค นอกจากองค์ประกอบที่เห็นด้วยตาแล้ว รัชกาลที่ 1 ยังสร้างระบบการสนับสนุนช่างฝีมือและการศึกษาแบบวัด-ราชสำนัก ที่ส่งผลยาวนานต่อการผลิตศิลปะในราชสำนักต่อมา การอนุรักษ์และย้ายพระพุทธรูปสำคัญจากอยุธยา การสร้างอาคารทางศาสนาใหม่ และการกำหนดรูปแบบพิธีกรรมล้วนเชื่อมโยงกันเป็นเครือข่ายที่ทำให้ศิลปกรรมรัตนโกสินทร์มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว เมื่อเดินผ่านลานวัดหรือชมหน้าบันโบสถ์ ผมมักคิดถึงความตั้งใจของผู้สร้างที่อยากให้ศิลปะเหล่านี้เป็นทั้งเครื่องบูชาและภาษาของอำนาจ ทุกครั้งที่ยืนมองยอดเจดีย์ฉาบกระจกสะท้อนแสง ผมรับรู้ได้ว่ามรดกชิ้นนั้นไม่ใช่แค่ความงาม แต่มันคือบันทึกประวัติศาสตร์ที่ยังคงพูดกับเราอยู่

เวลาที่ผมเดินเล่นแถวแม่น้ำเจ้าพระยา ผมมักจะหยุดที่มุมมองของ 'สะพานพระราม 8' เพราะภาพสายเคเบิลกับเงาสะท้อนน้ำคือมุมถ่ายรูปที่คนไทยและนักท่องเที่ยวชอบกันมาก สวนสาธารณะใกล้สะพานนี้ก็เป็นอีกจุดที่มีทั้งป้ายข้อมูลและม้านั่งให้คนมานั่งดูวิว บรรยากาศตอนเย็นสวยจนแทบอยากเอากล้องออกมาถ่ายทุกรายละเอียด ใครชอบถ่ายภาพพระราชประวัติหรือรูปถ่ายย้อนยุค จะเห็นคนวางกรอบภาพถ่ายหรือพาเด็กๆ มาเล่าเรื่องราวเกี่ยวกับพระราชประวัติของรัชกาลที่ 8 ในบริเวณนี้ด้วย การมาเยือนที่นี่ไม่ได้มีแค่ภาพถ่ายอย่างเดียว แต่มันเป็นพื้นที่สาธารณะให้คนได้พูดคุย เรียนรู้ และถ่ายรูปเก็บความทรงจำที่เชื่อมโยงกับรัชกาลองค์นั้น ผมมักเลือกมุมแสงเย็นเพื่อให้ภาพมีความอบอุ่นและเล่าเรื่องได้ดีขึ้นก่อนจะกลับบ้านด้วยความอิ่มเอมใจ

สถานที่จัดแสดงที่เกี่ยวกับรัชกาลที่ 8 มักอยู่ในความรับผิดชอบของหน่วยงานที่ดูแลมรดกของราชวงศ์และพิพิธภัณฑสถานสำคัญในกรุงเทพ ผมมักเล่าให้เพื่อนฟังว่าเวลาคิดถึงสิ่งของของพระองค์ จะนึกถึงชิ้นเล็กๆ เช่นภาพถ่าย เครื่องทรง หรือเอกสารราชการที่บางครั้งถูกนำมาแสดงเป็นส่วนหนึ่งของนิทรรศการเกี่ยวกับประวัติศาสตร์การเมืองและราชวงศ์ ตัวอย่างที่มักถูกหยิบยกมาแสดงคือของสะสมจากสำนักพระราชวังและภาพถ่ายในช่วงพระชนม์วัยที่หาดูได้ในพิพิธภัณฑสถานที่มีคอลเล็กชันของราชสำนัก การไปเยี่ยมชมมักให้ภาพรวมดีมาก — คุณจะได้เห็นทั้งเครื่องแบบ ภาพถ่าย และคำบรรยายเชิงบริบทที่ช่วยให้เข้าใจบริบททางประวัติศาสตร์ แม้ว่าของบางชิ้นจะถูกเก็บในคลัง ไม่ได้นำออกโชว์ตลอดเวลา แต่การดูนิทรรศการที่จัดร่วมกับสถาบันต่างๆ จะช่วยเชื่อมโยงเรื่องราวชีวิตวัยเด็ก การศึกษาต่างประเทศ และเหตุการณ์สำคัญที่เกี่ยวข้องกับรัชกาลนี้ ซึ่งทำให้ภาพรวมชัดขึ้นและน่าติดตามกว่าแค่อ่านจากหนังสือเสียอีก

ความเสียหายครั้งใหญ่ที่เกิดขึ้นในการเสียกรุงครั้งที่ 1 เกิดขึ้นภายในเกาะกรุงศรีอยุธยาเป็นหลัก—พื้นที่ใจกลางเมืองเก่าที่ปัจจุบันคืออุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ซึ่งเป็นจุดรวมของพระราชวัง วัดวาอาราม และย่านสำคัญต่างๆ ที่ถูกเผาทำลาย บรรยากาศในแผนที่ประวัติศาสตร์และซากอิฐที่เรายังเห็นอยู่ทุกวันนี้คือหลักฐานชัดเจนว่าพื้นที่ภายในคูน้ำและคันดินของเมืองเก่าถูกตีแตก ถูกเผา และถูกชิงทรัพย์ไปโดยฝ่ายที่ยกทัพเข้ายึดเมือง การทำลายไม่ได้จำกัดแค่ส่วนหนึ่งส่วนใด แต่ลุกลามไปยังศูนย์กลางศาสนาและอำนาจรัฐของอยุธยาในสมัยนั้น ผมมักจะพูดถึงชื่อสถานที่ที่โดนหนักอย่างเช่น วัดพระศรีสรรเพชญ์หรือที่คนเรียกสั้นๆ ว่า ‘วัดพระศรี’ ซึ่งเป็นวัดราชฐานสำคัญใกล้พระราชวัง วัดมหาธาตุที่มีซากปรักหักพังของพระปรางค์และเศียรพระพุทธรูปฝังอยู่ในรากต้นไม้ รวมถึงวัดราชบูรณะที่ต่อมามีการขุดพบโบราณวัตถุสำคัญหลายชิ้น สถานที่เหล่านี้เป็นเป้าหมายหลักเพราะเป็นคลังสมบัติและศูนย์รวมทางศาสนา นอกจากวัดแล้ว พระราชวังหลวงและอาคารราชการภายในคูเมืองก็ถูกเผาเสียหายอย่างหนัก หนังสือ จารึกและเอกสารราชการถูกเผาจนสูญหาย ทำให้ความรู้ทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมของสยามยุคก่อนถูกตัดตอนอย่างรุนแรง มุมมองอีกด้านที่ผมคิดว่าน่าสนใจคือการที่ของมีค่าหลายชิ้นถูกย้ายออกไปยังเมืองหลวงของฝ่ายผู้ชนะในพม่า ช่วยลดความสมบูรณ์ของแหล่งโบราณคดีในประเทศไปมาก เหตุการณ์นั้นทำให้ชุมชนศิลปวัฒนธรรมกระจัดกระจาย ผู้คนต้องอพยพและชีวิตต้องเริ่มต้นใหม่ หลายวัดที่เคยรุ่งเรืองกลายเป็นซาก ก่อให้เกิดภาพที่ทั้งเศร้าและน่าหลงใหลเมื่อเดินชมซากปรักหักพังในปัจจุบัน การเดินผ่านกำแพงเก่าและพระปรางค์ที่ยังคงรูปทรงอยู่บ้างทำให้ผมคิดถึงความเปลี่ยนแปลงและความยืดหยุ่นของชุมชนมนุษย์ วันนี้ซากสถานที่สำคัญจากเสียกรุงครั้งที่ 1 ถูกจัดเก็บและอนุรักษ์ไว้ในพื้นที่อุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ซึ่งเป็นมรดกโลกที่ช่วยให้คนรุ่นหลังได้เห็นหลักฐานการทำลายและการฟื้นฟู ไปเยือนแล้วผมยังรู้สึกถึงความหนักแน่นของอดีตและความหวังที่เกิดขึ้นจากการฟื้นฟูสถานที่เหล่านี้ การมายืนตรงนั้นทำให้ผมคิดถึงความสำคัญของการรักษามรดกและการเรียนรู้จากเหตุการณ์ในอดีตอย่างไม่ลืมเลือน

ฐานะคนที่หลงใหลในเรื่องราวของโบราณสถานและประวัติศาสตร์ไทย ฉันมองว่าแม้การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองใน พ.ศ. 2310 จะทิ้งร่องรอยการทำลายล้างไว้มาก แต่แหล่งประวัติศาสตร์สำคัญหลายแห่งยังคงหลงเหลือให้เราได้สัมผัสความยิ่งใหญ่ของอดีต ไม่ว่าจะเป็นซากอาคารพระราชวัง โบราณสถานสำคัญ และวัดที่ยังคงรูปทรงของเจดีย์ ปรางค์ และวิหาร แม้จะผ่านการปล้นและเผาทำลาย สภาพที่เห็นในวันนี้คือซากอิฐศิลา ปลายยอดเจดีย์ที่ยังตั้งตระหง่าน และฐานวิหารที่ช่วยเล่าประวัติศาสตร์เมืองหลวงเก่าได้อย่างชัดเจน ในพื้นที่อุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา สิ่งที่โดดเด่นและคนทั่วไปรู้จักกันดีได้แก่ซากของพระราชวังและวัดต่างๆ เช่นซากของวัดพระศรีสรรเพชญ์ซึ่งเดิมเป็นวัดหลวงในพระราชวัง โบราณสถานที่มีเจดีย์และฐานพระมหาเจดีย์ให้เห็นร่องรอยความยิ่งใหญ่, วัดมหาธาตุที่มีภาพจำเป็นเศียรพระพุทธรูปพันธุ์ไม้ ซึ่งกลายเป็นสัญลักษณ์ของอยุธยา, และวัดราชบูรณะซึ่งยังคงเห็นโครงสร้างปรางค์และวิหาร แม้จะถูกเผาและทำลาย แต่โครงร่างอาคารยังคงบอกเล่าเรื่องราวทางศิลปกรรมและศาสนาได้ชัด นอกจากนี้ยังมีวัดที่รอดพ้นการทำลายอย่างหนัก เช่นวัดพนัญเชิงที่มีพระพุทธรูปปิดทององค์ใหญ่ยังคงให้ผู้คนสักการะ รวมถึงวัดไชยวัฒนารามซึ่งตั้งอยู่นอกคูเมืองและสภาพของปรางค์ยังคงสวยงามเมื่อเห็นจากระยะไกล นอกจากตัวโบราณสถานแล้ว ผลงานศิลปกรรมและสมบัติที่ขุดค้นได้ก็ยังเป็นส่วนหนึ่งของมรดกที่เหลืออยู่ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเจ้าสามพระยาเก็บรักษาทรัพย์สมบัติ โบราณวัตถุ และพระพุทธรูปทองคำที่ยืนยันถึงความมั่งคั่งของเมืองหลวงในอดีต รวมถึงการสำรวจทางโบราณคดีที่เผยแผนผังเมือง คูคลอง และระบบป้องกันเมืองซึ่งยังพอเห็นเค้าโครงเดิม การขึ้นทะเบียนพื้นที่เป็นมรดกโลกและการอนุรักษ์ทำให้แหล่งเหล่านี้ถูกดูแลและซ่อมแซมเพื่อให้ประชาชนและนักท่องเที่ยวได้เรียนรู้ประวัติศาสตร์อย่างต่อเนื่อง สิ่งที่ทำให้ฉันประทับใจคือความสามารถของโบราณสถานเหล่านี้ในการสื่อสารอดีตให้คนยุคนี้ได้อย่างตรงไปตรงมา แม้บางแห่งจะเหลือเพียงซากอิฐและฐาน แต่รายละเอียดของศิลปกรรม รูปแบบเจดีย์ และการจัดผังเมืองยังบอกเล่าถึงอำนาจ การค้าขาย และวิถีชีวิตในสมัยนั้น การเดินดูซากวัดเหล่านี้ทำให้ฉันคิดถึงคนในอดีตที่สร้างสรรค์ผลงานที่ยั่งยืนและทรงพลัง ถึงจะเศร้าอยู่บ้างที่ได้เห็นความเสียหายจากการทำสงคราม แต่การได้ยืนอยู่ท่ามกลางซากปรักหักพังเหล่านี้กลับให้ความรู้สึกใกล้ชิดกับประวัติศาสตร์แบบจับต้องได้

เริ่มต้นด้วยฟิคที่ยังรักษากลิ่นอายต้นฉบับไว้จะทำให้การก้าวเข้าสู่โลกของ 'ร่องรอยแห่งรักเรา' รู้สึกคุ้นเคยและไม่กระโดดจนงง ฉันชอบแนะนำให้เริ่มจาก 'ร่องรอยแห่งรักเรา: บันทึกเรียงใจ' เพราะเรื่องนี้บาลานซ์ระหว่างความซื่อของตัวละครกับความละเอียดของฉากหลังได้ดี มันไม่ยาวเกินไป แต่พอให้เวลาอ่านเพื่อเห็นพัฒนาการทั้งความสัมพันธ์และปมภายในของตัวละครหลัก ฉากที่ชอบที่สุดคือช่วงที่ตัวละครสองคนคุยกันบนระเบียงตอนฟ้าสว่าง ย่อหน้าเดียวแต่กลั่นอารมณ์มาแน่น สัมผัสได้ทั้งความเงียบและความอึดอัดที่ค่อยๆ คลี่ออกเป็นความเข้าใจกัน ถ้าชอบการอ่านที่คงกฎของจักรวาลเดิมไว้ แต่ยังอยากได้บทเสริมที่ทำให้หัวใจอุ่น เรื่องนี้ให้ทั้งโมเมนต์ความน่ารักและนิยามใหม่ของคำว่า 'ความรับผิดชอบ' ในมิตรภาพ จังหวะการเล่าไม่รีบเร่ง เหมาะกับคนที่อยากเข้าใจต้นฉบับลึกขึ้นโดยไม่ต้องโดดไปสู่ AU หรือการตีความสุดโหด จบเรื่องด้วยความหวานแบบละมุน ไม่หวือหวา แต่ยังคงทิ้งรอยให้คิดต่อไปหลังปิดหน้าจอ

ขอเริ่มจากภาพรวมแบบที่ฉันมักเล่าให้เพื่อนฟังว่ารัชกาลที่ 2 ดูจะอยากเป็นกวีมากกว่าจะเป็นแม่ทัพ ในฐานะคนที่คลุกคลีเรื่องวรรณกรรมไทย ผมเห็นว่าความแตกต่างชัดเจนที่สุดคือรัชกาลนี้ให้ความสำคัญกับศิลปะการประพันธ์ ดนตรี และนาฏศิลป์ในวังมากกว่าการขยายอาณาเขตหรือสร้างระบบการค้าขนาดใหญ่ เหตุการณ์สำคัญทางการทหารในสมัยพระองค์มีไม่มาก เมื่อเทียบกับรัชกาลที่ 1 ที่เน้นการฟื้นฟูอำนาจหลังยุคสับสน หรือรัชกาลที่ 3 ที่ติดต่อค้าขายกับชาวจีนอย่างเข้มข้น เคยคิดว่าโครงการและรสนิยมของพระองค์เหมือนหัวหน้ารังสรรค์ศิลป์ที่คอยบำรุงช่างและนักแต่งกลอน การสนับสนุนละครในราชสำนัก ดนตรี และการแต่งกลอน ทำให้ผลงานวรรณกรรมและนาฏศิลป์สืบทอดต่อมาระยะยาว นี่แหละคือภาพที่ฉันจำภาพรัชกาลที่ 2 ต่างจากกษัตริย์อื่น ๆ — เป็นราชาที่ปลูกต้นศิลป์ไว้ในใจคน ทิ้งร่องรอยเป็นบทกวีและท่วงทำนองมากกว่าพระราชพิธีใหญ่โตแบบราชวงศ์อื่น ๆ