วิธีดูแลหนังสือเก่าแบบลุงทองมีอะไรบ้าง

ลุงทองเป็นนักสะสมหนังสือที่บ้านเต็มไปด้วยสมบัติทางวรรณกรรมแบบหาตัวจับยาก บนชั้นหนังสือไม้เก่าๆ นั้นมีทั้ง 'พระอภัยมณี' ฉบับพิมพ์ครั้งแรกที่กระดาษเริ่มเหลือง และ 'นิทานเวตาล' แปลโดยเสฐียรโกเศศ-นาคะประทีปในสภาพสมบูรณ์ สิ่งที่ทำให้ตื่นเต้นที่สุดคือหนังสือชุด 'สามเกลอ' ฉบับปี 2505 ที่มีลายเซ็นของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ปรากฏอยู่ บางเล่มมีรอยจารึกประวัติศาสตร์ด้วยดินสอไว้ข้างมุมว่า 'อ่านเมื่อปี 2510' ทำให้รู้สึกเหมือนได้ย้อนเวลากลับไปสัมผัสบรรยากาศการอ่านในยุคก่อน

ความสนใจเรื่องหนังสือเก่ามันเริ่มจากที่บ้านมีตู้หนังสือเก่าของคุณปู่เต็มไปหมด เลยลองติดต่อลุงทองดู เขามีเงื่อนไขน่าสนใจอยู่นะ อย่างแรกคือหนังสือต้องสภาพดี ไม่ขาด ไม่มีรอยเปื้อน หรือถูกแมลงกัด ก่อนขายควรตรวจดูทุกหน้า ส่วนใหญ่นายทองจะเน้นรับพวกวรรณกรรมไทยยุคเก่า หนังสือหายากอย่าง 'สี่แผ่นดิน' ฉบับแรกๆ หรือหนังสือวิชาการสมัยรัชกาลที่ 5-7 ถ้าเป็นนิยายแปลเก่าเขาจะดูที่ปีพิมพ์และสำนักพิมพ์ด้วย บางทีหนังสือที่เราคิดว่าไม่มีค่าอาจกลายเป็นของสะสมได้เลย

เดินเข้าไปในตรอกเล็กๆหลังวัดพระแก้วเมื่อเดือนที่แล้ว เจอร้านหนังสือเก่าของลุงทองตั้งอยู่ใต้ต้นโพธิ์ใหญ่ ตัวร้านเป็นบ้านไม้สีน้ำตาลเข้ม ดูโบราณแต่สะอาดตา ลุงชอบนั่งอ่านหนังสืออยู่ริมหน้าต่างเสมอ มีทั้งหนังสือหายากยุค 2500 นิยายแปลเก่าๆ ไปจนถึงการ์ตูนไทยเล่มแรกๆ ราคาเริ่มต้นที่ 20 บาท แต่ของดีๆมักถูกเก็บไว้ในตู้กระจกด้านหลัง ถามลุงเขาใจดีจะช่วยหาให้ บรรยากาศร้านชวนให้นึกถึงห้องสมุดส่วนตัวมากกว่าที่ขายของ

แฟนหนังสือหลายคนมักเริ่มจากคำถามพื้นฐานว่าเก็บอย่างไรให้เล่มเก่าคงสภาพดีไปนานๆ — สำหรับผมการเข้าใจเรื่องสภาพแวดล้อมเป็นจุดที่สำคัญที่สุดเลย ห้องที่เก็บหนังสือต้องมีอุณหภูมิและความชื้นคงที่ ไม่ควรวางชั้นหนังสือติดผนังที่โดนแสงแดดโดยตรงหรือใกล้หน้าต่าง เพราะรังสี UV จะทำให้ปกและกระดาษซีดเหลืองเร็วสุด อุณหภูมิที่เหมาะสมคือแถวๆ 18–22°C กับความชื้นสัมพัทธ์ประมาณ 40–55% ถ้าอยู่ในพื้นที่ชื้นจัดควรใช้เครื่องลดความชื้นหรือถุงซิลิก้าเจลในกล่องเก็บ และอย่าลืมติดฮาโรมิเตอร์ (hygrometer) เล็กๆ ไว้เช็ก ไม่ให้ความชื้นขึ้นๆ ลงๆ จนเกิดเชื้อรา หนังสือที่มีปกแข็งควรตั้งตรงและใช้ที่ดันหนังสือ (bookend) ช่วย ถ้าเป็นเล่มใหญ่หรือพ็อกเก็ตบุ๊คที่เปื่อยง่าย ให้วางราบเพื่อไม่ให้สันหลังงอเป็นแรงกด การจับและทำความสะอาดก็เป็นศิลปะชนิดหนึ่ง — เราแนะนำให้ใช้มือที่สะอาดและแห้งก่อนจับหนังสือ หลีกเลี่ยงครีมทามือหรือสารเคมีใกล้หนังสือ เพราะสารตกค้างเหล่านั้นทำร้ายกระดาษได้ ผ้าไมโครไฟเบอร์นุ่มๆ กับแปรงขนนุ่มเป็นเพื่อนที่ดีสำหรับปัดฝุ่นจากขอบปกและสันหนังสือ ห้ามใช้เทปกาวหรือกาวแบบบ้านๆ ซ่อมแซมกระดาษที่ขาด เพราะเทปทั่วไปมักเหลือคราบเหนียวและทำให้กระดาษกร่อนในระยะยาว ถ้าหนังสือสำคัญมีรอยขาด ควรส่งชิ้นงานให้ช่างอนุรักษ์หรือร้านซ่อมที่ใช้กระดาษและเทปกรด-ฟรี (acid-free) การใช้ปลอกพลาสติกใสชนิด Mylar ห่อปกฉบับพิมพ์สำหรับหนังสือมีค่าช่วยปกป้องปกกระดาษได้ดี แต่หลีกเลี่ยงการห่อแบบรัดแน่นเกินไปเพราะจะกักความชื้น เมื่อต้องเก็บในกล่องหรือลัง ควรเลือกวัสดุที่เป็นกรด-ฟรีหรือกล่องถนอมหนังสือ (archival box) วางหนังสือให้ไม่กดทับกันมาก เก็บแยกประเภทโดยใช้กระดาษกันความชื้นหรือกระดาษไร้กรดคั่นระหว่างเล่มสำหรับหนังสือเก่าที่เปราะบาง การเก็บซีรีส์หรือชุดชุดใหญ่ให้คงลำดับช่วยลดการพลิกบ่อยๆ ซึ่งช่วยรักษาสันและขอบหนังสือได้ พวกแมลงกัดกระดาษและเชื้อรามักมาจากความสกปรกและความชื้นจัด จึงควรรักษาความสะอาดบริเวณชั้นและไม่กินอาหารหรือวางต้นไม้ใกล้ชั้นเก็บ ถ้าพบร่องรอยเชื้อราหรือกลิ่นอับ ให้แยกเล่มนั้นออกมาจากคอลเล็กชันอื่นทันทีและขอคำปรึกษาจากผู้เชี่ยวชาญ เพราะการจัดการไม่ถูกวิธีอาจทำให้ปัญลุกลาม สุดท้ายแล้วการดูแลหนังสือเป็นเรื่องของความใส่ใจวันต่อวัน — เลือกใช้แถบคั่นหนังสือที่ไม่เป็นกรด หลีกเลี่ยงการพับหน้ากระดาษเป็นมุม และอย่าเก็บหนังสือไว้ในห้องใต้หลังคาหรือห้องเก็บของที่อุณหภูมิผันผวนบ่อยๆ สำหรับหนังสือโบราณหรือมีมูลค่าสูง การลงทุนให้ช่างอนุรักษ์ประเมินสภาพ ทำการดีไอโดกซิฟิเคชั่น (deacidification) หรือทำกล่องห่อพิเศษถือว่าคุ้มค่า เพราะมันยื้อชีวิตหนังสือออกไปได้หลายสิบปี แล้วก็รู้สึกภูมิใจทุกครั้งที่เห็นแผงเรียงรายของหนังสือที่ฉันรักยังคงสวยงามเหมือนวันแรกที่หยิบมาอ่าน

การเจอกับหนังสือปกขาวเก่าที่เหลืองและเปราะทำให้ใจหายได้ง่าย แต่ก็มีวิธีที่ทำให้มันอยู่กับเราไปได้นานขึ้นโดยไม่พังเร็ว เราเริ่มจากสิ่งพื้นฐานที่สุดก่อน คือสภาพแวดล้อม เก็บหนังสือไว้ในที่แห้ง อากาศถ่ายเทได้ดี หลีกเลี่ยงแสงแดดโดยตรงและความชื้นสูง อุณหภูมิที่นิ่ง ๆ และความชื้นสัมพัทธ์ราว ๆ 40–55% ช่วยลดการเหลืองและเชื้อราได้เยอะ เมื่อนึกถึงการจัดเรียง ให้ตั้งหนังสือตั้งตรงบนชั้นที่แข็งแรง อย่าอัดแน่นเกินไปเพราะจะทำให้ปกและสันหนังสือบิด หากเป็นหนังสือที่ปกหลวมหรือปกเปราะ การวางราบและรองด้วยกระดาษไร้ความเป็นกรด (acid-free) จะช่วยรับแรงได้ วัสดุบรรจุภัณฑ์สำคัญมาก เราใช้ซองใส Mylar สำหรับปกที่สำคัญเพราะใสและไม่ปล่อยก๊าซกรดออกมา อีกอย่างคือกล่องเก็บที่เป็น acid-free archival box และกระดาษรองระหว่างเล่มเพื่อป้องกันการเสียดสี หลีกเลี่ยงการใช้เทปกาวหรือสติกเกอร์บนปกโดยตรง ถ้าหนังสือมีคราบหรือรอยเปื้อนเล็กน้อย ให้ใช้แปรงขนนุ่มปัดฝุ่น หากขาดลุ่ยหรือฉีก แนะนำให้ให้ผู้เชี่ยวชาญใช้กระดาษญี่ปุ่น (Japanese tissue) ซ่อมแซมจะปลอดภัยกว่าอาศัยเทปธรรมดา ความภูมิใจของเราเกิดขึ้นตอนที่เก็บรักษาเล่มเก่าของครอบครัวไว้ในกล่องกันกรดแล้วกลับมาดูอีกครั้งโดยยังคงสภาพดี การดูแลไม่จำเป็นต้องแพงเสมอไป แค่รู้จักหลักง่าย ๆ แล้วใส่ใจเป็นประจำ หนังสือปกขาวจะได้เล่าเรื่องต่อไปให้นานขึ้น

หนังสือเก่าของลุงทองนับว่าหายากพอสมควร โดยเฉพาะเล่มที่พิมพ์ครั้งแรกหรือฉบับพิเศษ แต่ก็ยังมีโอกาสเจอตามร้านหนังสือมือสองบางแห่ง เคยเจอที่ตลาดนัดหนังสือเก่าแถวบางลำพู และบางทีก็โผล่ในเว็บขายของมือสองอย่าง Kaidee หรือเว็บกลุ่ม Facebook ที่ซื้อขายหนังสือเก่า แนะนำให้ตามหาร้านที่เชี่ยวชาญด้านหนังสือยุคเก่าๆ เพราะเจ้าของร้านมักรู้แหล่งและช่วยตามหาให้ได้ เล่มที่โด่งดังอย่าง 'ความรักของวัลยา' หรือ 'ผู้ยิ่งใหญ่' ถ้าพิมพ์สมัยแรกนี่หายากมาก บางเล่มถึงขั้นต้องประมูลกันเลยทีเดียว

ลุงทองมีผลงานคลาสสิกที่ยังคงความคมคายจนถึงทุกวันนี้ ถ้าจะแนะนำสักเล่ม 'ความสุขของกะทิ' น่าจะเป็นจุดเริ่มต้นที่ดี เพราะเรื่องราวของเด็กหญิงตัวเล็กๆ ในชนบทที่เต็มไปด้วยความอบอุ่นและภูมิปัญญาชีวิต มันให้ความรู้สึกเหมือนได้นั่งฟังลุงทองเล่าเรื่องข้างเตาผิง อีกเล่มที่ไม่พูดถึงไม่ได้คือ 'ปูนปิดทอง' ที่สะท้อนวิถีชีวิตและความเชื่อของคนไทยผ่านตัวละครที่ซับซ้อน แต่เขียนออกมาได้เรียบง่ายและกินใจ แม้จะเป็นหนังสือเก่าแต่ Themes เกี่ยวกับครอบครัวและสังคมยังคงร่วมสมัยเสมอ

คนส่วนใหญ่มักงงกับคำเรียก 'ลุง' ในภาษาจีน เพราะคำจะต่างกันตามความสัมพันธ์และระดับความเป็นทางการ ในมุมมองของผม ผมมักแยกไว้สองแบบใหญ่ ๆ คือแบบเป็นทางการกับแบบไม่เป็นทางการ ในภาษาจีนแมนดารินมาตรฐาน คำเรียกที่ค่อนข้างเป็นทางการมักใช้รูปอักษรแบบทางการ เช่น '伯父' (bófù) สำหรับพี่ชายของพ่อที่อายุมากกว่า หรือถ้าจะเป็นแบบสุภาพที่ผู้ใหญ่ใช้กันในการเขียนและในบทพูดที่เป็นทางการก็อาจเลือกใช้คำว่า '叔父' (shūfù) สำหรับน้องชายของพ่อ ซึ่งจะดูเป็นทางการกว่าคำเรียกที่เด็กใช้ธรรมดา แต่ในการสนทนาแบบสบาย ๆ คนทั่วไปมักพูดว่า '伯伯' (bóbo) กับ '叔叔' (shūshu) มากกว่า นอกจากนี้ลุงฝั่งแม่ก็มีคำเฉพาะคือ '舅舅' (jiùjiu) ที่คนเรียกกันติดปาก ถ้าเป็นสามีของพี่สาวพ่อจะเรียก '姑父' (gūfu) ส่วนสามีของน้องสาวแม่มักเรียก '姨丈' (yízhàng) เวลาผมอยู่ในสถานการณ์ต่างกัน ผมเลือกคำเรียกต่างกันด้วย ในงานเลี้ยงที่เป็นทางการหรือเมื่อต้องพูดถึงลุงต่อหน้าแขก ผมชอบใช้คำที่เป็นทางการหรือใช้คำนำหน้าชื่อ เช่นเอานามสกุลตามด้วยคำว่า '先生' (เช่น '王先生') เพื่อให้สุภาพและไม่ผิดมารยาท แต่ตอนคุยกับเด็กหรือคนในครอบครัว ใคร ๆ ก็พูดว่า '王伯伯' หรือ '王叔叔' ได้เลยซึ่งให้ความเป็นกันเองมากขึ้น อีกเรื่องที่ผมให้ความสำคัญคือการเลือกใช้คำเรียกตามท้องถิ่น—คนไต้หวันบางคนจะพูดว่า '大伯' แทน '伯父' ซึ่งฟังเป็นกันเองกว่า ในขณะที่คนกวางตุ้งมักใช้ '阿伯' หรือ '阿叔' ซึ่งมีรสชาติของภาษาท้องถิ่นชัดเจน สรุปแบบที่ผมมองคือ ถ้าต้องการความเป็นทางการให้ใช้รูปคำแบบเขียนหรือเติมคำว่า '先生' ตามนามสกุล แต่ถ้าต้องการเป็นกันเอง ใช้รูปเสียงพูดทั่วไปหรือรูปท้องถิ่นตามที่เด็ก ๆ และคนครอบครัวใช้ก็ได้ ความรู้สึกที่ผมมักนึกถึงคือการเลือกคำเรียกให้เหมาะกับความใกล้ชิดและบรรยากาศ—คำเรียกเดียวกันสามารถฟังสุภาพหรือเป็นกันเองได้เพียงแค่เปลี่ยนเล็กน้อยเท่านั้น

การปกป้องหนังสือเก่าไม่ใช่เรื่องยากถ้าเข้าใจหลักพื้นฐานเกี่ยวกับความชื้น อุณหภูมิ และการไหลของอากาศ ฉันมักเริ่มจากการควบคุมสภาพแวดล้อมก่อนเป็นอันดับแรก เพราะราเกิดจากความชื้นสูงและขาดการถ่ายเทอากาศ ค่าความชื้นสัมพัทธ์ที่เหมาะสมสำหรับหนังสืออยู่ราว 35–55% ถ้าคุณอยู่ในพื้นที่ที่มักชื้น ควรใช้เครื่องลดความชื้นหรือวางซิลิกาเจลในกล่องเก็บ หลีกเลี่ยงการวางชั้นหนังสือชิดผนังด้านทิศตะวันตกหรือที่โดนแสงแดดตรงๆ และพยายามรักษาอุณหภูมิให้คงที่ ไม่ควรปล่อยให้โดนความร้อนจากฮีตเตอร์หรือแสงแดดโดยตรง วัสดุที่ใช้เก็บสำคัญไม่แพ้กัน ฉันเลือกใช้กล่องและกระดาษไม่เป็นกรด (acid-free) สำหรับหนังสือที่สำคัญ หนังสือทั่วไปเก็บให้ตั้งตรงบนชั้น มีที่คั่นหรือที่ยันไม่ให้เอียงจนปกบิดตัว ใช้ซองพลาสติกแบบโพลีโพรพิลีนที่ปลอดสารพิษถ้าต้องการปกป้องปกจากฝุ่น แต่หลีกเลี่ยงพลาสติกชนิดที่มีสารระเหย เช่น PVC เพราะจะทำให้เกิดคราบและเสื่อมสภาพเร็วกว่า การตรวจเช็กและทำความสะอาดแบบสม่ำเสมอช่วยลดความเสี่ยงได้ดี ฉันจะเปิดกล่องดูเดือนละครั้ง บางครั้งใช้แปรงขนนุ่มปัดฝุ่นเบาๆ และถ้าพบคราบราเล็กๆ ให้แยกเล่มนั้นออกไปในที่แห้ง เปิดพัดลมช่วยให้แห้งเร็วขึ้น สำหรับงานที่มีค่ามากหรือราสเกินควรส่งผู้เชี่ยวชาญ แช่แข็งเพื่อกำจัดแมลงเป็นวิธีที่ใช้ได้กับหนังสือทั่วไป แต่กับสมบัติล้ำค่าควรระวัง การเก็บดีๆ ทำให้หนังสืออยู่กับเราได้นานขึ้น และการได้หยิบมันอ่านอีกครั้งเป็นความสุขที่คุ้มค่า

ฉันชอบเวลาที่ต้องแยกผ้าก่อนซัก เพราะมันเหมือนการให้ความรักกับของใช้ที่เรามี การเริ่มต้นให้ดูที่สัญลักษณ์บนป้ายก่อนเลย—สัญลักษณ์ถังน้ำหมายถึงซักปกติ ถ้าตัวเลขหรือจุดบนถังระบุอุณหภูมิหรือระดับความร้อนก็ให้แยกเป็นกลุ่มอุ่น ร้อน หรือเย็นไปเลย แยกต่อด้วยกลุ่มที่ต้องซักด้วยมือกับกลุ่มที่ห้ามซักหรือระบุเป็น 'ซักแห้งเท่านั้น' รวมถึงกลุ่มที่ห้ามฟอกขาว (สามเหลี่ยมมีเครื่องหมาย X) เพราะการผสมผ้าชนิดนี้กับผ้าที่ฟอกได้อาจทำให้ผ้าพังหรือสีซีดได้ง่าย นอกจากนี้สัญลักษณ์วงกลมภายในสี่เหลี่ยมคือการอบแห้งด้วยเครื่อง ถ้ามีจุดบอกระดับความร้อนก็ต้องแยกชุดที่ระบุว่าต้องอบแห้งอ่อนๆ ออกจากผ้าที่ทนความร้อนสูง สำหรับตัวอย่างที่เจอบ่อย ฉันจะแยก 'ผ้าขนหนู' กับ 'กางเกงยีนส์' ไปคนละกลุ่มเพราะน้ำหนักและการขัดสี ส่วน 'เสื้อผ้าไหม' จะถูกเก็บแยกเพราะมักระบุให้ซักมือหรือซักแห้งเท่านั้น การดูสัญลักษณ์ร่วมกับการประเมินเนื้อผ้าจริง ๆ ช่วยลดโอกาสผ้ายืด พัง หรือหด และทำให้ตู้เสื้อผ้าดูใหม่ขึ้นนานๆ