หนังสือ วินนี่-เดอะ-พูห์ ฉบับภาษาไทยแปลโดยใคร?

ตั้งแต่ครั้งแรกที่ได้เปิดหนังสือเด็กเก่า ๆ แล้วเห็นหมีตัวกลม ๆ วิ่งเล่นในหน้ากระดาษ ผมค่อย ๆ ตกหลุมรักโลกเล็ก ๆ นั้นทันที เรื่องราวต้นแบบของวินนี่เดอะพูห์มาจากปลายปากกาของ 'A. A. Milne' ซึ่งเป็นนักเขียนชาวอังกฤษที่เริ่มเขียนนิทานให้ลูกชายฟังแล้วรวบรวมเป็นเล่ม ต่อเนื่องด้วยผลงานอย่าง 'Winnie-the-Pooh' และ 'The House at Pooh Corner' ที่ทำให้ตัวละครเหล่านั้นมีชีวิตขึ้นมาอย่างสมบูรณ์ ภาพประกอบแบบอบอุ่นและเส้นหมึกที่คุ้นตาก็มาจากฝีมือของ E. H. Shepard ซึ่งช่วยเติมเต็มจินตนาการของผม ทำให้พูห์และเพื่อน ๆ ดูทั้งไร้เดียงสาและขบขันไปพร้อมกัน เมื่อย้อนกลับไปอ่านอีกครั้ง ความเรียบง่ายของภาษาและความอ่อนโยนต่อความสัมพันธ์ระหว่างตัวละครยังทำให้ผมยิ้มได้เสมอ

คนทั่วไปมักคุ้นกับเสียงต้นฉบับของ 'Winnie the Pooh' ที่ Jim Cummings พากย์ภาษาอังกฤษมากกว่า แต่เมื่อพูดถึงเวอร์ชันพากย์ไทย คำตอบไม่สามารถบอกเพียงชื่อเดียวได้เพราะมีหลายเวอร์ชันให้เห็นตามช่วงเวลาและแพลตฟอร์มต่าง ๆ จากที่ติดตามผลงานพากย์มาตลอด พบว่าเสียงพากย์ไทยของวินนี่เปลี่ยนไปตามการจัดจำหน่าย—ซีรีส์สั้นในทีวี แผ่นวีซีดี/ดีวีดี และฉบับภาพยนตร์โรงมักจะใช้ทีมพากย์ที่ต่างกัน รวมทั้งสตูดิโอพากย์ที่รับงานก็เปลี่ยน ทำให้ชื่อคนพากย์ในเครดิตขึ้นต่างกันตามแต่ละสำเนา ถ้าต้องการชื่อที่ชัดเจน ให้ดูเครดิตตอนจบของแผ่นหรือเวอร์ชันที่คุณสนใจ เพราะนั่นคือแหล่งยืนยันที่แน่นอน ส่วนมุมมองส่วนตัว ผมชอบเวลาได้เปรียบเทียบเสียงไทยแต่ละเวอร์ชันเพราะมันเผยรสชาติการแปลและการกำกับน้ำเสียงที่ต่างกัน บางเวอร์ชันให้ความนุ่มนวลเหมือนเล่านิทาน ขณะที่บางเวอร์ชันเน้นอารมณ์ตลกมากกว่า — นี่แหละเสน่ห์ของงานพากย์ไทยที่เปลี่ยนไปตามยุคสมัย

หนังสือ 'พิธา' บางครั้งชื่อนำไปสู่ความสับสนเพราะมีทั้งงานเขียนที่เป็นต้นฉบับภาษาไทยและบางเล่มที่อาจเป็นฉบับแปลจากต้นฉบับต่างประเทศได้เหมือนกัน แต่โดยทั่วไป ถ้าเล่มนั้นเป็นผลงานของคนในประเทศไทย ชื่อผู้แปลจะไม่มีเพราะเป็นงานต้นฉบับภาษาไทยตรง ๆ ผมมักดูที่หน้าคู่ลิขสิทธิ์ก่อนเป็นอันดับแรก — ถ้าหน้าดังกล่าวระบุชื่อผู้แปล นั่นคือคำตอบชัดเจน แต่ถ้าไม่มีชื่อผู้แปลและมีชื่อผู้เขียนเป็น 'พิธา' เอง แปลว่ามันคือผลงานภาษาไทยที่ไม่ต้องแปล สิ่งที่ผมให้ความสำคัญต่อมาคือคุณภาพงานพิมพ์กับการจัดหน้า: หนังสือแปลที่ดีมักมีการเรียบเรียงคำอธิบายเชิงอรรถหรือหมายเหตุจากผู้แปลเมื่อจำเป็น และมีการใช้คำภาษาไทยที่ลื่นไหล แทนที่จะยืมถ้อยคำตรงจากต้นฉบับจนอ่านแข็งกระด้าง ถ้าอยากได้ความรู้สึกหลังอ่าน ผมมองว่าหนังสือแปลคุณภาพจะยังคงน้ำเสียงของผู้เขียนต้นฉบับไว้ได้ ไม่ว่าจะเป็นมุมมองเชิงวิเคราะห์หรือสำนวนชวนคิด เช่นเดียวกับที่เคยรู้สึกกับบางเล่มแปลดี ๆ ที่เก็บจังหวะภาษาได้เหมือนต้นฉบับ นี่คือเหตุผลที่ผมมักเลือกซื้อจากสำนักพิมพ์ที่มีชื่อเสียงเรื่องการแปลหรือจากฉบับที่มีผู้แปลเป็นที่รู้จักในแวดวงนักอ่าน เพราะมันช่วยให้โอกาสได้งานแปลที่รักษาอรรถรสเดิมของเรื่องเอาไว้สูงขึ้น

ฉบับแปลไทยของ 'Winnie-the-Pooh' มีหลายเวอร์ชันและไม่ได้มาจากนักแปลเพียงคนเดียวเลย ฉันเคยสะดุดกับหนังสือเด็กฉบับเก่าที่ใช้คำแปลเป็นภาษาไทยแบบโบราณ ขณะที่ฉบับใหม่กว่านั้นใช้สำนวนทันสมัยกว่า ทำให้รู้ว่าหลายสำนักพิมพ์จ้างนักแปลคนละคนเพื่อให้สอดคล้องกับกลุ่มผู้อ่านของตนเอง นอกจากความต่างเรื่องภาษาแล้ว ภาพประกอบและคำนำก็มีผลต่อความรู้สึกของเรื่องอย่างมาก — ฉันชอบเปรียบเทียบความต่างนี้กับฉบับแปลไทยของ 'Alice in Wonderland' ที่เคยอ่านมาก่อน เพราะทั้งสองเรื่องมักถูกตีความซ้ำแล้วซ้ำเล่า ในฐานะคนชอบเก็บหนังสือเด็ก ฉันมักจะอ่านคำนำและหน้าคอลลิขสิทธิ์เพื่อดูชื่อผู้แปลและปีพิมพ์ ถึงจะไม่ได้ให้คำตอบเดียวแน่นอนว่าผู้แปลคือใคร แต่การสังเกตฉบับต่างๆ ทำให้เห็นความหลากหลายของงานแปลไทย ซึ่งบางฉบับก็ถ่ายทอดน้ำเสียงของพูห์ได้อบอุ่น ในขณะที่บางฉบับเลือกใช้มุกภาษาแบบใหม่ๆ ที่ทำให้เรื่องสดใสขึ้น — นี่แหละเสน่ห์ของฉบับแปลหลากหลาย ฉันชอบดูความแตกต่างตรงนี้เสมอ

น่าสนใจที่เรื่องราวของ 'วินนี่-เดอะ-พูห์' เริ่มจากของเล่นตัวเล็ก ๆ ในห้องนอนเด็กคนหนึ่งและถูกแต่งเติมจนกลายเป็นโลกทั้งใบสำหรับผู้อ่านหลายชั่วอายุคน ฉันชอบจินตนาการว่าเจ้าหมีตัวนั้นเดินออกมาจากมุมห้องของเด็กที่มีชื่อเล่นว่า Christopher Robin — ของเล่นหมีเดิมชื่อ 'Edward Bear' ซึ่งเป็นของขวัญที่ลูกชายของ A.A. Milne เล่นจริง ๆ ก่อนจะกลายเป็นตัวเอกในนิทาน หนังสือเรียงความสั้น ๆ และบทกวีของพ่อเขา เรื่องราวและบทสนทนาที่ Milne เขียนลงไปมาจากความสัมพันธ์เรียบง่ายระหว่างพ่อกับลูกและของเล่นที่มีเอกลักษณ์ ภาพประกอบของ E.H. Shepard ก็มีส่วนทำให้ภาพจำของเราแน่นขึ้น ฉันมักนึกภาพ Shepard นั่งสเก็ตช์ของเล่นจริง ๆ เพื่อจับท่าทางและอารมณ์ ทำให้ตัวละครที่มาจากชีวิตจริงนั้นมีชีวิตบนหน้ากระดาษจนเป็นตำนานอย่างที่เราเห็นทุกวันนี้ — เป็นความอบอุ่นแบบบ้าน ๆ ที่กลายเป็นเรื่องราวสากล

ความแตกต่างที่เด่นชัดที่สุดคือโทนของเรื่องและการเล่าเรื่องระหว่างฉบับต้นฉบับกับเวอร์ชันที่ดังจนเป็นไอคอนของโลกสมัยใหม่ เมื่ออ่านต้นฉบับอย่าง 'Winnie-the-Pooh' กับ 'The House at Pooh Corner' ฉันรู้สึกได้ถึงการเล่าแบบผู้ใหญ่ที่ค่อยๆ พาเราเข้าไปในโลกของเด็กและจินตนาการ ผู้เขียนใช้น้ำเสียงผู้บรรยายที่พูดตรงกับผู้อ่านบ่อยครั้ง มีมุมมองที่อ่อนโยนและแฝงความเหงาเล็กๆ ซึ่งต่างจากเวอร์ชันการ์ตูนที่มักเน้นจังหวะตลก ฉากที่ดูเหมือนจะเป็นเรื่องเรียบง่ายกลับซ่อนความคิดเชิงปรัชญาเกี่ยวกับมิตรภาพและการเติบโตไว้ ภาพประกอบของ E.H. Shepard ในฉบับดั้งเดิมยังให้ความรู้สึกเป็นงานศิลป์ ใบหน้าตัวละครไม่หวือหวาแต่เต็มไปด้วยอารมณ์ละเอียดอ่อน เมื่อเปรียบกับเวอร์ชันแอนิเมชันของดิสนีย์ที่ปรับรูปทรงให้กลม น่ารัก และเคลื่อนไหวได้ง่ายกว่า ความแตกต่างนี้ทำให้ประสบการณ์รับชมเปลี่ยนไป คนดูสมัยใหม่จึงอาจรู้สึกว่าวินนี่ในทีวีเป็นตัวตุ๊กตาน่ากอดมากกว่าหมีตัวที่มีมิติทางอารมณ์เหมือนในหนังสือต้นฉบับ

ชื่อที่มักจะเห็นบนหน้าปกฉบับภาษาไทยของ 'นวลนาง' คือ อาทิตยา กุลพงศ์ — นี่คือชื่อผู้แปลที่ผมคุ้นตาจากฉบับที่วางขายตามร้านหนังสือทั่วไป ผมชอบสังเกตงานแปลเพราะบอกเล่ารสนิยมและวิธีมองของคนแปลได้ชัดเจน ในฉบับนี้ภาษาที่แปลออกมาโค้งมนและให้ความอ่อนโยน คล้ายกับงานแปลของ 'เจ้าชายน้อย' ที่เคยอ่านในวัยเด็ก ทำให้ผมรู้สึกว่านี่เป็นการนำเสนอที่ตั้งใจรักษาอารมณ์เดิมของต้นฉบับโดยไม่ยัดคำยากเกินจำเป็น บางครั้งงานแปลไม่ได้เป็นแค่การแปลคำแต่เป็นการถ่ายทอดจังหวะและโทนเสียง ในมุมมองของผม อาทิตยา กุลพงศ์ ทำหน้าที่นี้ได้ดี ฉบับที่ผมมีจึงอ่านลื่นและคงความอบอุ่นของเรื่องเอาไว้ได้อย่างน่าพอใจ

บรรยากาศของละครเวที 'นางนวล' ยังติดตาฉันอยู่เสมอ เวลาอ่านชื่อผู้แต่งบนปกแล้วใจมันพุ่งไปที่ความคลาสสิก—ผู้แต่งก็คือแอนตน ปาวโลวิช เชคอฟ (Anton Chekhov) ซึ่งผลงานชิ้นนี้เป็นหนึ่งในบทละครสำคัญของเขา ฉบับแปลภาษาไทยมีหลากหลายเวอร์ชันขึ้นกับสำนักพิมพ์และการตีความของผู้แปล ฉันเคยถือโปรแกรมละครที่พิมพ์เนื้อหาเต็มและเห็นชื่อผู้แปลแจ้งไว้ชัดเจนที่หน้าปกหรือคำนำ ดังนั้นเมื่อคนถามว่าใครแปล ฉันมักจะตอบว่าให้ดูฉบับที่ถืออยู่ เพราะชื่อผู้แปลไม่ได้คงที่—บางฉบับอาจใช้คำแปลที่เน้นความเป็นเวที บางฉบับก็ถ่ายทอดอารมณ์เชิงวรรณกรรมมากกว่า เรื่องนี้ทำให้ฉันนึกถึงความต่างระหว่างเวอร์ชันภาษาไทยกับบทละครอื่นของเชคอฟ เช่น 'Uncle Vanya' ที่เคยอ่านเปรียบเทียบกัน วิธีแปลทำให้โทนและจังหวะคำพูดเปลี่ยนไปได้มาก ดังนั้นการจะตอบว่า "แปลโดยใคร" ต้องชี้ชัดถึงฉบับที่คนนั้นถืออยู่ — นั่นเป็นสิ่งที่ทำให้การอ่านบทละครคลาสสิกยังมีมนต์เสน่ห์อยู่เสมอ

ชื่อผู้แปลในฉบับภาษาไทยของ 'ผู้กล้าเหนือกาลเวลา' มักจะระบุไว้ในหน้าคำนำ หน้าข้อมูลหนังสือ หรือบนปกหลัง แต่ถ้าคุณถือเล่มในมือแล้วยังไม่เจอ ชื่อคนแปลอาจถูกพิมพ์เป็นส่วนหนึ่งของหน้าข้อมูลสิทธิ์ (colophon) ซึ่งเป็นที่มาตรฐานของหนังสือแปล ฉันมักจะพลิกไปดูหน้านั้นก่อนอ่านเสมอ เพราะมันบอกทั้งชื่อผู้แปล ปีพิมพ์ และสำนักพิมพ์ที่ดูแลงานแปล การที่ชื่อผู้แปลไม่ปรากฏเด่นชัดเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ โดยเฉพาะในฉบับพิมพ์ซ้ำหรือฉบับที่พิมพ์โดยหลายสำนักพิมพ์ต่างกัน หากอยากอ้างอิงหรือรู้ประวัติผู้แปล ให้ดูข้อมูลในเล่มเป็นหลัก อย่างน้อยก็จะได้ชื่อที่เป็นทางการและปีพิมพ์ตรงกับฉบับที่คุณถืออยู่ ซึ่งช่วยให้การพูดคุยในกลุ่มแฟนๆ หรือการอ้างอิงงานเป็นเรื่องที่มั่นใจมากขึ้น

ฉันสงสัยมาตลอดว่า 'Hundred Acre Wood' ที่อยู่ในนิทานของ A.A. Milne จะตรงกับป่าจริงๆ หรือเปล่า และคำตอบโดยรวมคือมันไม่ใช่สำเนาตรงๆ แต่มีต้นแบบชัดเจนจากของจริงที่คนรักวินนี่รู้จักกันดี ในชีวิตจริง A.A. Milne กับครอบครัวอยู่นอกเมืองฮาร์ทฟิลด์ ทางตอนใต้ของอังกฤษ พื้นที่ป่าแอชดาวน์ (Ashdown Forest) เป็นแหล่งที่ให้แรงบันดาลใจหลัก ป่าแห่งนี้มีลักษณะดงเบญจพรรณและทุ่งโล่งที่เข้ากับบรรยากาศในเรื่องได้ดี สิ่งที่ยืนยันความเชื่อมโยงได้ชัดคือพื้นที่ที่ชาวท้องถิ่นเรียกกันว่า Five Hundred Acre Wood ซึ่งนักอ่านหลายคนชี้ว่า Milne เอามาย่อและเปลี่ยนชื่อเป็น 'Hundred Acre Wood' เพื่อความเรียบง่ายและจังหวะเรื่องราว นอกจากนี้บ้านของ Milne ที่ชื่อ Cotchford Farm อยู่ไม่ไกลจากป่า ทำให้ภาพภูมิประเทศและจุดสังเกตบางอย่างในนิทานมีที่มาจากโลกจริง แต่ Milne ก็จัดองค์ประกอบ ปรับตำแหน่งและย่อขนาดสถานที่เพื่อให้เหมาะกับโครงเรื่องและจินตนาการของเด็ก ๆ สรุปคือฉันมองว่า 'Hundred Acre Wood' เป็นโลกสมมติที่ถูกสร้างขึ้นจากเศษเสี้ยวของโลกจริง—มีต้นตอจาก Ashdown Forest แต่ไม่ได้เป็นสำเนาทุกตารางนิ้ว การไปเดินป่าแอชดาวน์จึงเหมือนการไล่ตามเงาของนิทาน มากกว่าจะเป็นการย่ำลงบนฉากที่เขียนไว้ตรงตัว