ผู้แต่งนิทานเวตาล

นิทานเวตาลเป็นวรรณกรรมโบราณที่เต็มไปด้วยมนต์เสน่ห์และปริศนา เรื่องนี้ถูกเล่าผ่านตัวละครหลักคือเวตาล ซึ่งเป็นวิญญาณที่สิงอยู่ในศพ โดยแต่ละตอนจะนำเสนอปริศนาที่ท้าทายปัญญาของราชาอุชัยินี

มีทั้งหมด 25 ตอนหรือปริศนาในนิทานเวตาลต้นฉบับ แต่บางสำนวนอาจมีจำนวนแตกต่างกันเล็กน้อย งานเขียนนี้เป็นส่วนหนึ่งของ 'Kathasaritsagara' หรือ 'ทะเลแห่งแม่น้ำนิทาน' ซึ่งรวบรวมโดยกวีชาวอินเดียนามว่า สมเด็จพระสังฆราชโสมเทวะ ในศตวรรษที่ 11 แต่เนื้อเรื่องดั้งเดิมน่าจะมีอายุเก่าแก่กว่านั้นมาก

สิ่งที่ทำให้นิทานเวตาลน่าสนใจคือวิธีเล่าเรื่องที่ซับซ้อน ราวกับเป็นนิทานซ้อนนิทาน แต่ละปริศนามีความลึกซึ้งและให้แง่คิดเกี่ยวกับชีวิตมนุษย์

พอพูดถึง 'นิทานเวตาล' ผมมักจะนึกถึงชุดเรื่องเล่าที่ไม่มีชื่อผู้แต่งเด่นชัด แต่มีรากลึกจากอินเดียโบราณ เรื่องเหล่านี้ปรากฏในรูปแบบภาษาสันสกฤตว่า 'Vetala Pañcaviṃśati' ซึ่งแปลตรงตัวได้ประมาณว่า 'เวตาลยี่สิบห้าเรื่อง' แต่ต้นกำเนิดเป็นแบบปากเปล่าและถ่ายทอดกันมานานหลายศตวรรษ ทำให้แทบจะยืนยันชื่อผู้แต่งเดิมไม่ได้แน่ชัด

หลายครั้งที่นักศึกษาวรรณคดีหรือคนรักนิทานชี้ไปที่งานรวมตำนานขนาดใหญ่ชื่อ 'Kathasaritsagara' ซึ่งรวบรวมโดยนักเล่าเรื่องสมัยศตวรรษที่ 11 คือโซมะเดวะ (Somadeva) เพราะในคอลเลกชันนั้นมีเรื่องราวแนวเดียวกันและโครงเรื่องกรอบของนักรบวิกรมกับเวตาล แต่ความจริงคือเวตาลเองมีการเล่าในหลายเวอร์ชันก่อนและหลังงานของโซมะเดวะ ทำให้ไม่สามารถระบุผู้แต่งเดิมได้อย่างเด็ดขาด นิทานชุดนี้ยังมีชื่อเป็นภาษาฮินดีว่า 'Baital Pachisi' ซึ่งเป็นอีกหลักฐานหนึ่งของการแพร่กระจายในระดับภูมิภาค

ความน่าสนใจส่วนตัวคือการที่เรื่องไม่ยึดติดกับผู้แต่งเดียว ทำให้แต่ละยุคสมัยปั้นแต่งตัวละครและปริศนาให้ทันสมัยมากขึ้น จึงเห็นได้จากนิทานที่มีรสชาติของท้องถิ่นต่าง ๆ และการเล่าเรื่องที่เปลี่ยนไปตามผู้เล่า นั่นทำให้นานเท่าไหร่ก็ตามที่ผมหยิบเรื่องเวตาลมาอ่าน มันยังให้ความสดใหม่ เพราะความไม่แน่นอนเรื่องผู้แต่งกลับเป็นจุดแข็ง ทำให้เรื่องนี้กลายเป็นมรดกร่วมของวัฒนธรรมอินเดียและพื้นที่ใกล้เคียง มากกว่าจะเป็นงานของบุคคลเพียงคนเดียว

เคยเจอ 'เวตาล' ครั้งแรกในร้านหนังสือเก่า แปลไทยโดย พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ) รู้สึกเหมือนเปิดโลกใหม่เลยทีเดียว

นิทานสันสกฤตโบราณเรื่องนี้มีอายุหลายร้อยปี ไม่มีใครรู้แน่ชัดว่าใครเป็นผู้แต่งต้นฉบับจริงๆ แต่เชื่อกันว่าแพร่หลายในอินเดียโบราญก่อนจะถูกบันทึกเป็นภาษาสันสกฤต ช่วงที่อินเดียถูกอังกฤษปกครองก็มีนัก Orientalists นำไปแปลเป็นภาษาอังกฤษครั้งแรกโดย Sir Richard Burton ทำให้โลกตะวันตกรู้จัก

ความน่าสนใจคือเนื้อเรื่องที่เต็มไปด้วยปริศนาและปรัชญา เวตาลจะเล่านิทานให้พระวิกรมาทิตย์ฟัง แล้วทิ้งคำถามเชิงจริยธรรมที่ตอบยากทุกครั้ง กลายเป็นรูปแบบการเล่าเรื่องที่ต่อมาได้รับอิทธิพลไปทั่วโลก

มีคนถามเรื่องนี้บ่อยพอสมควรเลยนะ เรื่อง 'นิทานเวตาล' เป็นผลงานที่โด่งดังที่สุดของนักเขียนชาวอินเดียชื่อ 'สวามี สทันธรรม' แต่จริงๆ แล้วเขาเขียนงานอื่นๆ อีกหลายเล่มที่อาจไม่ค่อยเป็นที่รู้จักในไทย

อย่างเช่น 'Bhagavad Gita' ที่เขาแปลและตีความไว้อย่างลึกซึ้ง หรือผลงานเชิงปรัชญาอย่าง 'Yoga Vasishta' ที่พูดถึงเรื่องจิตวิญญาณและการรู้จักตัวเอง งานเขียนของสทันธรรมมักมีกลิ่นอายของศาสนาและปรัชญาแทรกอยู่เต็มไปหมด แม้จะไม่สนุกเท่า 'นิทานเวตาล' แต่ก็ให้แง่คิดดีๆ แบบเดียวกัน

ส่วนตัวชอบวิธีที่เขาเล่าเรื่องประวัติศาสตร์อินเดียใน 'The Complete Works of Swami Vivekananda' มาก มันทำให้เห็นภาพสังคมอินเดียโบราณชัดเจนขึ้นเยอะ

โครงเรื่องของ 'นิทานเวตาล' เต็มไปด้วยรากฐานจากงานวรรณกรรมโบราณอินเดียและตำนานพื้นบ้าน ซึ่งถ้าลองมองแบบคนชอบเปิดหนังสือเก่า ๆ จะเห็นแหล่งที่มาหลัก ๆ ชัดเจนมากกว่าที่หลายคนคิด

ฉันมองว่าหนึ่งในแรงบันดาลใจสำคัญคือความคิดของการเล่าเรื่องเป็นชั้น ๆ แบบที่เห็นในผลงานเก่าของอินเดีย เช่นงานรวมเรื่องเล่าขนาดใหญ่ที่รวบรวมตำนานและนิทานหลายเรื่องไว้เป็นกรอบเดียวกัน รูปแบบของกษัตริย์ผู้ตามหาเรื่อง และภูตเวตาลที่เล่าเรื่องเพื่อทดสอบปัญญา คล้ายกับโครงสร้างจากตำนานและคอลเลคชันเรื่องเล่าโบราณที่เน้นบทเรียนทางศีลธรรมและปริศนา

การผสมผสานของนิทานชั้นในที่เป็นนิทานสั้น ๆ ซึ่งจบด้วยปริศนาหรือคำถาม จึงสะท้อนทั้งอิทธิพลของนิทานสอนใจพื้นบ้านและการนำเอาเรื่องราวมหากาพย์มาจัดเป็นกรอบเล่าเรื่อง การได้อ่านแบบตั้งใจทำให้ฉันชอบวิธีที่ผู้เล่าใช้เวตาลเป็นเครื่องมือแสดงมุมมองทางจริยธรรมต่าง ๆ มากกว่าการมองว่าเป็นเรื่องผีเพียงอย่างเดียว

บอกตามตรง เรื่องราวของ 'นิทานเวตาล' มีเสน่ห์แบบโบราณที่จับใจคนได้ไม่ยาก เพราะมันไม่ได้เป็นแค่ชุดนิทานธรรมดา แต่เป็นกรอบเล่าเรื่องที่สะท้อนการคิดเชิงวาทศิลป์และปัญญา

ผมขอสรุปแบบตรงไปตรงมาว่า ต้นฉบับที่คนทั่วไปพูดถึงมักเรียกกันในภาษาสันสกฤตว่า 'Vetala Pañcaviṃśati' (หรือที่คนไทยคุ้นในชื่อ 'นิทานเวตาล') ซึ่งเป็นคอลเลกชันนิทานที่ฝังอยู่ในวัฒนธรรมอินเดียโบราณ ต้นฉบับนั้นเขียนเป็นภาษาสันสกฤต ส่วนผู้แต่งดั้งเดิมมักไม่ระบุชื่อแน่ชัด — หลายฉบับเป็นผลงานรวมของเรื่องเล่าพื้นบ้านที่ผ่านการดัดแปลงจากยุคสู่ยุค ทำให้ไม่มีชื่อผู้แต่งเดียวที่ยืนยันได้

ฉบับแปลที่คนพูดถึงกันมากในวงสากลคือฉบับภาษาอังกฤษชื่อ 'Vikram and the Vampire' ซึ่งแปลและรวบรวมโดย Sir Richard F. Burton ร่วมกับ F. F. Arbuthnot ในศตวรรษที่ 19 นี่เป็นหนึ่งในหลายฉบับแปลที่ทำให้เรื่องนี้กระจายออกไปในโลกตะวันตก แต่ต้องบอกว่าไม่ได้เป็นการแปลครั้งเดียวจบ — มีการดัดแปลงและแปลซ้ำในหลายภาษา ทั้งฮินดี อูรดู เปอร์เซีย และภาษาท้องถิ่นต่าง ๆ ซึ่งบางเวอร์ชันอาจเปลี่ยนเนื้อหาให้เข้ากับรสนิยมของผู้ฟังหรือยุคสมัยด้วย การอ่านฉบับแปลที่ต่างกันจึงเป็นความสนุกอย่างหนึ่ง เพราะแต่ละฉบับจะโชว์มุมมองของคนแปลและบริบททางวัฒนธรรมต่างกันไป

ตำนานของ 'นิทานเวตาล' ไม่ได้มีผู้แต่งเพียงคนเดียว แต่มาจากการสะสมและประมวลของเรื่องเล่าพื้นบ้านที่เดินทางผ่านปากต่อปากเป็นเวลานาน

รากของชุดเรื่องนี้มักจะถูกโยงกับงานภาษาสันสกฤตชื่อ 'Vetālapañcaviṃśati' ซึ่งเป็นกรอบเรื่องพูดถึงกษัตริย์วิกรมาฤทธิ์กับเวตาลที่เล่าเรื่องย่อย ๆ ให้ฟังต่อเนื่อง แต่ชิ้นงานในรูปแบบที่คนเห็นกันไม่ได้เกิดจากปากนักเขียนคนเดียว การเล่าเรื่องพื้นบ้านอย่างนี้มักถูกนำไปเรียบเรียงใหม่ ปรับรายละเอียด และแทรกเรื่องท้องถิ่นตามยุคสมัย ทำให้แต่ละฉบับมีรสชาติและน้ำเสียงที่ต่างกัน

เมื่ออ่านหลายฉบับแล้วจะรู้สึกได้ถึงฝีมือของคนหลายคนที่ร้อยเรียงชะตากรรม ตัวละคร และปมปัญหาเข้าด้วยกัน ฉันชอบมองว่ามันเหมือนโมเสกที่ประกอบด้วยชิ้นส่วนเล็ก ๆ จากคนหลากยุค ยิ่งเห็นความแตกต่างระหว่างฉบับเก่าและฉบับที่ถูกดัดแปลงใหม่ ยิ่งยืนยันว่าไม่มี 'ผู้แต่งเดียว' ที่ต้องรับผิดชอบทั้งหมด แต่มีกลุ่มผู้เล่า ผู้รวบรวม และนักเขียนต่อเติมที่ผลัดกันเป็นผู้กำกับรสชาติของเรื่อง ในแง่นี้เรื่องราวจึงมีชีวิตและสามารถฟื้นตัวได้ตลอดเวลา ซึ่งนั่นเป็นสาเหตุว่าทำไมเวตาลยังคงดึงดูดใจคนยุคต่าง ๆ ได้จนถึงปัจจุบัน

ต้นตอของเวตาลในฉบับภาษาไทยโดยทั่วไปมักจะโยงไปยังวรรณกรรมอินเดียโบราณที่เก็บรวบรวมเรื่องเล่าหลากหลายไว้ในงานชื่อ 'Kathasaritsagara' ซึ่งแปลตรงๆ ว่า 'มหาสมุทรแห่งเรื่องเล่า' นี่เป็นมุมมองที่ฉันมักเล่าให้เพื่อนฟังเวลาอยากอธิบายว่าทำไมโทนของนิทานเวตาลถึงมีทั้งปริศนา ฉากเหนือธรรมชาติ และคติธรรมอยู่รวมกัน เรื่องราวเดิมๆ ถูกถ่ายทอดผ่านนักเล่าในรูปแบบปากเปล่าแล้วค่อยๆ ถูกจับรวมเป็นชุดโดยผู้รวบรวม ทำให้มีหลายเวอร์ชัน แต่โครงหลักที่หลายฉบับภาษาไทยเอามาแปลต่อมาจากชุดเรื่องที่ปรากฏใน 'Kathasaritsagara'

ความทรงจำเกี่ยวกับฉากเล่าเรื่องแบบกษัตริย์วีกรามกับเวตาลช่วยให้จินตนาการภาพการเล่าแบบโบราณได้ชัดขึ้น ในฉบับแปลภาษาไทย บางเล่มยึดแกนเรื่องจากเวอร์ชันสันสกฤตโดยตรง ในขณะที่บางเล่มก็ผสมองค์ประกอบจากเวอร์ชันพื้นบ้านหรือคัดจากงานรวบรวมที่ต่างกัน ความเป็นแผ่นดินของเรื่องเล่าทำให้แต่ละฉบับมีรสชาติของคนแปลและยุคสมัยนั้นๆ เสมอ

โดยรวมแล้วถาจะบอกว่าแปลจากต้นฉบับของใครแบบตายตัวคงยาก แต่ถ้าพูดถึงแหล่งที่นักแปลไทยมักอ้างอิงหรือหยิบมาต่อยอดบ่อยสุด ก็คือชุดเรื่องใน 'Kathasaritsagara' นั่นแหละ และเมื่อเปิดอ่านฉบับไทย จะรู้สึกได้ถึงการเชื่อมโยงจากภูมิทัศน์วรรณกรรมอินเดียโบราณสู่ภาษาที่เราอ่านง่ายขึ้น