โสกราตีส ถูกอ้างอิงในนิยายหรือการ์ตูนเรื่องไหนบ้าง?

บอกเลยว่าผมติดตามงานพื้นบ้านอีสานและนิยายแนวตำนานมานาน จึงพอจับความได้ว่า 'ถ้ำนาคาบึงกาฬ' ถูกหยิบยกมาอ้างอิงโดยตรงในผลงานใหญ่ๆ น้อยมาก หากมีจะเป็นการอ้างอิงแบบแว้บๆ หรือเปลี่ยนชื่อนิดหน่อยให้เข้ากับโลกสมมติของเรื่อง แทบจะไม่เจอบทประพันธ์เชิงพาณิชย์ที่ระบุชื่อสถานที่นี้แบบตรงไปตรงมา เหตุผลส่วนหนึ่งมาจากความเฉพาะตัวของสถานที่และความเป็นท้องถิ่นของตำนาน ซึ่งนักเขียนมักเลือกนำกลิ่นอายตำนานพญานาคหรือถ้ำศักดิ์สิทธิ์ทั่วไปไปปรับใช้แทนการตั้งชื่อตรงๆ สิ่งที่ผมเห็นบ่อยกว่าคือการหยิบธีมและองค์ประกอบ เช่น ภาพลักษณ์ของพญานาคในแม่น้ำโขง ถ้ำที่ซ่อนสมบัติ หรือพิธีกรรมท้องถิ่น ไปใส่ในนิยายแฟนตาซีสไตล์บ้านๆ หรือการ์ตูนอินดี้ที่วาดโดยศิลปินท้องถิ่น งานประเภทนี้มักพบในรวมเรื่องสั้นท้องถิ่น หนังสือรวบรวมตำนานอีสาน หรือเว็บนวนิยายที่มีคนเขียนเป็นตอนๆ เพื่อเล่าเรื่องพื้นเมือง ส่งต่อบรรยากาศของสถานที่โดยไม่จำเป็นต้องใช้ชื่อจริงของถ้ำ ผมเองเคยเจอการ์ตูนสั้นในงานเทศกาลหนังสือท้องถิ่นซึ่งใช้ฉากถ้ำคล้ายถ้ำนาคาบึงกาฬเป็นฉากสำคัญ แต่กลับตั้งชื่อถ้ำใหม่ในเรื่องเพื่อความเป็นสัญลักษณ์ มุมมองส่วนตัว ถ้ามีเป้าหมายว่าจะหาตัวอย่างตรงๆ ที่กล่าวถึง 'ถ้ำนาคาบึงกาฬ' อย่างชัดเจน ควรเริ่มจากแหล่งท้องถิ่นก่อน เช่น หนังสือรวบรวมตำนานประจำจังหวัด งานเขียนของนักเล่าเรื่องพื้นบ้าน หรือฟอรัมออนไลน์ของชุมชนที่มักแชร์นิยายสั้นและการ์ตูนอินดี้เกี่ยวกับตำนานท้องถิ่น เพราะหลายครั้งผลงานที่พูดถึงสถานที่แบบเฉพาะเจาะจงมักอยู่ในวงจำกัด ไม่ได้เผยแพร่ในระดับชาติ ผมชอบติดตามงานเหล่านี้เพราะมันให้ความรู้สึกใกล้ชิดและมีรายละเอียดท้องถิ่นมากกว่างานเชิงพาณิชย์ จบด้วยความคิดว่า ถ้าใครอยากเห็นการอ้างอิงตรงๆ อาจต้องยอมลงไปหาในชุมชนท้องถิ่นหรือกลุ่มครีเอเตอร์อินดี้ นั่นแหละคือที่ที่เรื่องเล็กๆ แบบนี้ยังคงมีชีวิตอยู่

แวบแรกที่คิดถึงโสเครติสในสื่อร่วมสมัย ภาพที่โผล่มาคือฉากตลกแต่แสบใน 'Bill & Ted's Excellent Adventure'—ฉากที่ตัวละครประวัติศาสตร์ถูกผลักให้มาอยู่ในโลกปัจจุบันและโสเครติสกลายเป็นตัวตลกที่พูดจาฉะฉานแต่มีเสน่ห์เฉพาะตัว การได้เห็นโสเครติสถูกย่อขนาดมาเป็นตัวละครที่พูดเล่นกับแนวคิดปรัชญาแบบตรงไปตรงมา ทำให้ฉันหัวเราะและคิดตามไปพร้อมกัน ตัวอย่างนี้ชัดเจนว่าโสเครติสยังถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ของ 'นักตั้งคำถาม' ที่คนร่วมสมัยหยิบมาเล่นได้ทั้งเชิงตลกและเชิงวิพากษ์ ฉากนั้นไม่พยายามสร้างภาพศักดิ์สิทธิ์หรือวิชาการจนเกินไป จึงเข้าถึงคนดูทั่วไปได้ นอกจากความบันเทิงแล้ว งานละครสมัยใหม่ที่ดัดแปลงบทโบราณ เช่นการยกฉากจาก 'The Clouds' มาสร้างใหม่ ก็แสดงให้เห็นมุมที่แตกต่างของโสเครติส—ทั้งการถูกล้อเลียนและการปกป้องเสรีภาพในการตั้งคำถาม สำหรับฉันแล้วการเห็นตัวละครโสเครติสในภาพยนตร์หรือเวทีร่วมสมัย มันเป็นเหมือนการได้เห็นปริซึมที่หักแสงของความคิดโบราณให้กลายเป็นสีสันใหม่ๆ ในยุคปัจจุบัน

คนที่คลุกคลีหนังศิลปะแบบเนิบ ๆ น่าจะเคยได้ยินชื่อภาพยนตร์เรื่อง 'Socrate' ของ Roberto Rossellini ซึ่งเป็นงานที่พยายามจับแก่นปรัชญาของโสกราตีสแบบตรงไปตรงมาและเรียบง่าย เราเห็นงานชิ้นนี้เป็นเหมือนการทดลองมากกว่าบทละครปกติ เพราะโทนภาพและการตัดต่อไม่ได้หวือหวาอย่างหนังพาณิชย์ แต่เน้นการสนทนาที่เป็นแกนกลางของเรื่อง โดยผู้กำกับใช้พื้นที่ว่างและการจัดแสงเพื่อขับเน้นคำถามเชิงศีลธรรมมากกว่าจะสร้างเหตุการณ์ดราม่า ฉากที่ตัวละครถกเถียงเรื่องความยุติธรรมกับจริยธรรมนั้นทำให้รู้สึกใกล้ชิดกับวิธีการตั้งคำถามแบบโสกราตีสมากกว่าการเล่าเรื่องตามนิยาย สำหรับคนดูที่อยากเห็นโสกราตีสในแบบที่ไม่ปรุงแต่งเต็มที่ งานชิ้นนี้เป็นจานที่ค่อนข้างหนักแต่คุ้มค่า เพราะมันพาเราเข้าใกล้ปรัชญาในรูปแบบภาพยนตร์ ซึ่งต่างจากการตีความเชิงชีวประวัติทั่วไป — จบด้วยภาพนิ่ง ๆ ที่ยังคงวนเวียนในหัวเราไปอีกพักหนึ่ง

เราโตมากับกลิ่นอายของพลังที่เรียกว่า 'คอสโม' จนยากจะคิดถึงมันแยกจากซีรีส์ต้นตำรับได้เลย ในมุมมองของคนที่เรียกตัวเองว่าเป็นแฟนคลับยุคเก่า 'คอสโม' เป็นแก่นกลางของมังงะ 'Saint Seiya' (หรือที่บ้านเราคุ้นว่า 'นักรบเซนต์') — ไม่ใช่แค่คำศัพท์ แต่เป็นปรัชญาการต่อสู้ของตัวละคร ทั้งการจุดไฟภายในเพื่อก้าวข้ามขีดจำกัด การเบิกพลังระดับเทพ และสัญลักษณ์ของความกล้าหาญที่ถูกถ่ายทอดผ่านฉากสำคัญหลายตอน นอกจากมังงะต้นฉบับแล้ว แนวคิดคอสโมยังถูกต่อยอดในสปินออฟที่เกี่ยวข้องกับจักรวาลเดียวกัน เช่น 'Saint Seiya: Next Dimension', 'Saint Seiya: The Lost Canvas', 'Saint Seiya: Episode G' และ 'Saintia Shō' — แต่ละเรื่องหยิบคอนเซ็ปต์คอสโมไปใช้ต่างมิติ ทั้งการขยายประวัติศาสตร์ของนักรบ การลงลึกที่มาแห่งพลัง และการตีความความหมายของการเสียสละ ทำให้ถ้าต้องแนะนำมังงะที่อยากเห็นคอสโมแบบเต็ม ๆ ก็ต้องเริ่มจากชุดเหล่านี้ก่อนเลย

รู้ไหมว่าตำนานกษัตริย์อาเธอร์มีรากลึกจากงานเขียนยุคกลางที่ถูกย่อยและตีความซ้ำมาเป็นรุ่น ๆ จนกลายเป็นแหล่งอ้างอิงหลักของนิยายแปลและการ์ตูนหลายแนว 'Le Morte d'Arthur' ของ Sir Thomas Malory ถือเป็นผลงานรวบรวมเรื่องราวดั้งเดิมที่นักเขียนสมัยต่อมาหยิบยืมบ่อยสุด ผมชอบอ่านฉบับแปลภาษาไทยที่ใส่หมายเหตุประกอบ เพราะช่วยให้เห็นว่าตัวละครหลายตัวที่คิดว่ารู้จักกันดีมีวิวัฒนาการมาตั้งแต่สมัยยุคกลาง งานกวีจากศตวรรษที่ 19 อย่าง 'Idylls of the King' ของ Alfred, Lord Tennyson ก็เป็นอีกมุมที่แตกต่างเพราะมองอาเธอร์ผ่านเลนส์โรแมนติก-อัศวินนิยม สำนวนมันกลายเป็นต้นแบบของภาพลักษณ์กษัตริย์อาเธอร์ในวรรณกรรมต่อมา ส่วนงานรวบรวมตำนานโบราณอย่าง 'The Mabinogion' ก็ให้กรอบนิทานพื้นบ้านและรายละเอียดเชิงเวทมนตร์ที่นักเขียนสมัยใหม่มักเอาไปต่อยอด แต่วิธีเล่าและน้ำเสียงของแต่ละงานต่างกันมาก ทำให้ผมยังคงสนุกกับการตามเก็บฉบับแปลต่าง ๆ เพื่อเปรียบเทียบสไตล์และโทนของเรื่องราวต้นแบบจนถึงทุกวันนี้

เมื่อมองหาแปลไทยของงานเกี่ยวกับโสกราตีส ผมมักจะแนะนำให้เริ่มจากฉบับแปลที่ผู้แปลเป็นนักปรัชญาหรืออาจารย์ด้านปรัชญา เพราะพวกเขามักใส่เชิงอรรถและคำอธิบายเชิงความหมายที่ช่วยให้เข้าใจการโต้วาทีแบบโสกราตีสได้ดีขึ้น ผมชอบอ่านฉบับแปลของบทความสำคัญอย่าง 'อภัยโทษ' และบทสนทนาที่เกี่ยวข้องจากเพลโตในฉบับที่มีคำนำและคำอธิบายประกอบ ชุดแปลแบบนี้จะอธิบายคำศัพท์กรีกที่มีน้ำหนักเชิงปรัชญาและชี้จุดสำคัญของวิธีซักถาม ทำให้ผู้อ่านทั่วไปเข้าใจเหตุผลและบริบททางประวัติศาสตร์ได้ง่ายขึ้น สุดท้ายแล้วการเลือกฉบับที่แปลโดยผู้มีความรู้ด้านปรัชญาจะทำให้การอ่านไม่หลุดประเด็นหลัก และผมมักรู้สึกว่าการมีเชิงอรรถเยอะ ๆ ช่วยให้สนุกกับการติดตามเหตุผลของโสกราตีสมากขึ้น

มีฉากในหนังคอมเมดี้คลาสสิกที่ทำให้ภาพลักษณ์ของโสเครตีสกระเด้งออกมาดูเป็นมิตรและป่าเถื่อนกว่าความเป็นจริงเยอะมาก — ใน 'Bill & Ted's Excellent Adventure' เขาถูกยกขึ้นมาเป็นตัวละครสนุกๆ ที่พูดย่อความปรัชญาเป็นมุกสั้น ๆ และเข้ากับเด็กยุคปัจจุบันได้ง่าย ๆ โดยบทหนังเลือกตัดความซับซ้อนของงานสอนแบบโสคราตีสออกไป เหลือแต่ภาพลักษณ์ของชายผู้ให้คำสอนสั้น ๆ และขี้เล่น การนำเสนอแบบนี้สะท้อนสองสิ่งชัดเจนในฐานะผู้ชม: หนึ่งคือภาพยนตร์ต้องการสร้างความบันเทิง จึงดึงเอา ‘สัญลักษณ์’ ของโสเครตีสมากกว่าองค์ประกอบเชิงประวัติศาสตร์จริง ๆ และสองคือภาพลักษณ์ที่คนยุคหลังคุ้นเคยมักมาจากแหล่งวรรณกรรม เช่น บทของเพลโต มากกว่าจากหลักฐานร่วมสมัย ดังนั้นข้อแตกต่างหลัก ๆ คือในหนังแบบนี้โสเครตีสกลายเป็นคนให้คำคมและมุก ซึ่งต่างจากของจริงที่เป็นนักสนทนา (ผู้ใช้วิธีโสคราติกหรือ elenchus) ที่ชอบตั้งคำถามลากไปเรื่อย ๆ เพื่อแสดงความไม่รู้และผลักให้คู่สนทนาคิดเอง ในฐานะแฟนหนัง ผมรู้สึกสนุกกับการเห็นโสเครตีสในบทบาทบันเทิงแบบนี้ แต่มันก็ควรเตือนให้คิดต่อว่าแหล่งต้นทางของภาพนั้นมาจากไหน และหากอยากรู้ตัวตนเชิงปฏิบัติจริง ๆ ควรกลับไปอ่านบทสนทนาของเพลโตหรือบันทึกของเซโนโฟนมากกว่าพึ่งหนังฮอลลีวูดเพียงอย่างเดียว

เมื่อพูดถึง 'ตำราพรหมชาติ' ในบริบทของงานเล่าเรื่องไทย ผมมองว่าชื่อเฉพาะนี้ไม่นิยมถูกยกขึ้นมาแบบตรงๆ เสมอไป แต่แนวคิดของตำรับที่ทำนายชะตาชีวิตหรือกำหนดโชคชะตาเป็นสิ่งที่เห็นได้บ่อยในนิยายพีเรียดและภาพยนตร์โบราณ ฉันเชื่อว่าผู้สร้างมักเอาแนวคิดนี้ไปดัดแปลงเป็นวัตถุสมมติ เช่น หนังสือโบราณ แผ่นจารึก หรือคัมภีร์ต้องห้ามเพื่อขับเคลื่อนพล็อต ตัวอย่างจากวงการภาพยนตร์สากลที่ทำให้เห็นภาพชัดคือ 'The Mummy' ที่ใช้ 'Book of the Dead' เป็นไอเท็มสำคัญ และ 'The Name of the Rose' ที่เน้นหนังสือต้องห้ามในอารามซึ่งสะท้อนวิธีการใช้คัมภีร์เพื่อสร้างความลึกลับ มุมมองของฉันคือเมื่อผู้เขียนใช้ 'ตำราพรหมชาติ' หรือคัมภีร์พยากรณ์ มันทำหน้าที่แทนชะตากรรมที่ไม่อาจหลีกเลี่ยงหรือเป็นตัวกระตุ้นให้ตัวละครต้องเลือกทางเดิน การใช้คัมภีร์แบบนี้ช่วยให้เรื่องได้ชั้นความหมายทั้งทางศีลธรรมและจิตวิญญาณ แม้ว่าจะไม่ค่อยมีผลงานดังระดับชาติที่อ้างชื่อ 'ตำราพรหมชาติ' ตรงตัว แต่สัญลักษณ์และบทบาทของมันปรากฏอยู่ในงานเล่าเรื่องหลายรูปแบบ ซึ่งทำให้ฉันสนุกกับการจับรายละเอียดเล็กๆ ในฉากโบราณหรือฉากที่เกี่ยวกับโชคลาง

บทสนทนาใน 'Meno' นั้นเป็นตัวอย่างคลาสสิกที่ชัดเจนของการถกเถียงแบบโสกราตีส เพราะทั้งเรื่องแทบทั้งหมดเป็นการตั้งคำถามและผลักให้คู่สนทนาไขว่คว้าความหมายของความรู้และพื้นฐานของมัน ผมยังประทับใจกับฉากที่โสกราตีสชวนเด็กคนหนึ่งมาทดลองตอบคำถามเรื่อย ๆ จนกระทั่ง 'ความรู้' ปรากฏออกมาในรูปแบบที่เป็นระบบ เทคนิคแบบสอบสวนและการชี้ช่องให้คิดด้วยตัวเอง (maieutic) นี่แหละคือหัวใจของวิธีโสกราตีส: ไม่ได้ยัดความรู้เข้าไป แต่ชวนให้เกิดการระลึกคิดขึ้นเอง ผมมักจะนึกถึงช็อตนี้เวลาฟังเวอร์ชันหนังสือเสียง เพราะเสียงของผู้บรรยายช่วยขับเน้นจังหวะคำถาม-ตอบ ทำให้เห็นพลังของคำถามที่ดี ๆ ได้ชัดขึ้น

ชอบเกมที่เอาประวัติศาสตร์มาปรับเป็นตัวละครจนเรารู้สึกว่าได้คุยกับคนในยุคโบราณ และ 'Assassin\'s Creed Odyssey' คือหนึ่งในตัวอย่างที่ทำตรงนั้นได้ดีสำหรับผม ในเกมนี้โสเครตีสถูกนำมาเป็นตัวละครที่มีบทพูดยาวและฉากโต้ตอบเชิงปรัชญา ผู้เล่นมีโอกาสเผชิญหน้ากับเขาในบทบาทของนักคิดที่ท้าทายความเชื่อและวิธีคิด ผ่านตัวเลือกบทสนทนาที่สะท้อน 'วิธีการซักถามแบบโสกราทีส' มากกว่าเป็นเพียงตัวละครประกอบ ความสัมพันธ์ระหว่างผู้เล่นกับเขาไม่ได้เป็นแค่การให้ภารกิจ แต่เป็นการตั้งคำถามกับค่านิยมของตัวเอกเอง ความประทับใจส่วนตัวคือการที่ทีมงานไม่ยัดเยียดภาพชาตินิยมหรือการยกย่องแบบตื้น ๆ แต่เลือกนำเสนอเป็นคนที่มีอารมณ์ขัน สับสน และบางคราวขัดแย้งกับความเป็นจริงในเกม ฉากที่เขาพูดถึงจริยธรรมหรือการอธิบายเหตุผลให้กับผู้เล่นทำให้บทบาทของเขามีน้ำหนักมากกว่าการเป็นแค่ตัวละครประวัติศาสตร์ นี่คือการดัดแปลงที่ให้ความสำคัญกับเสียงและวิธีคิดของโสเครตีสจนรู้สึกว่าได้คุยกับนักปราชญ์จริง ๆ ไม่ใช่สัญลักษณ์แบน ๆ