โสเครติส

โสเครตีสคือชื่อที่ผมมักจะหยิบมาพูดถึงเมื่อคิดเรื่องการตั้งคำถามอย่างไม่ยอมพอใจต่อคำตอบแบบสำเร็จรูป

โสเครตีสเป็นนักปรัชญาชาวเอเธนส์ที่มีชีวิตอยู่ราวศตวรรษที่ 5 ก่อนคริสตกาล เขาไม่ได้เขียนหนังสือทิ้งไว้ด้วยตัวเอง ดังนั้นภาพลักษณ์ของเขาจึงมาจากปากของคนอื่นๆ เช่นงานเขียนของเพลโตและเซโนโฟน ในบทสนทนาอย่าง 'Apology' กับ 'Phaedo' เราจะเห็นเขาในบทบาทของผู้ซักถามที่ใช้วิธีชวนถกเถียงเรียกว่า elenchus หรือวิธีซักค้าน เพื่อดึงเอาความไม่แน่นอนในแนวคิดของคู่สนทนาออกมาให้เห็น ผมชอบตรงที่เขาเล่นกับ 'ความไม่รู้' เป็นจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้ มากกว่าปิดบทสนทนาด้วยการยืนยันตนเอง

มิติที่ทำให้โสเครตีสมีความสำคัญคือการเปลี่ยนโฟกัสจากธรรมชาติไปสู่จริยธรรมและชีวิตที่ดี เขาไม่ได้สอนระบบปรัชญาแบบเป็นระเบียบ แต่กระตุ้นให้คนคิดด้วยตนเอง ผลลัพธ์คือแนวทางปฏิบัติทางปัญญาที่มีอิทธิพลต่อเพลโต อริสโตเติล และโรงเรียนคิดในยุคหลังๆ เรื่องราวการพิจารณาคดีและการตายของเขาที่บันทึกไว้ใน 'Apology' ยังกระทบใจคนยุคหลังว่าการยึดมั่นในความจริงบางครั้งต้องแลกด้วยสิ่งที่ใหญ่กว่าแค่ชื่อเสียงหรือความปลอดภัย

ท้ายที่สุดผมมองโสเครตีสไม่ใช่แค่ตัวละครในประวัติศาสตร์ แต่เป็นแรงกระตุ้นให้ลองตั้งคำถามกับสิ่งที่เราเชื่อโดยอาศัยเหตุผลมากกว่าความเห็นชอบของคนหมู่มาก และนั่นคือบทเรียนที่ผมยังนำไปใช้ทุกครั้งที่ต้องตัดสินใจหรือถกเถียงอย่างจริงจัง

โสเครติสทำให้ผมตื่นเต้นกับความคิดว่าการตั้งคำถามตรงๆ สามารถเปลี่ยนสังคมได้จริง ๆ

ฉันเห็นภาพโสเครติสในบทสนทนาอย่าง 'Republic' และการปกป้องตนเองใน 'Apology' เป็นรากเหง้าที่ปลูกฝังแนวคิดว่าชีวิตที่ไม่ผ่านการตรวจสอบนั้นไม่คู่ควรแก่การมีชีวิตอยู่ ประโยคสั้น ๆ ของเขา—การดึงให้คนอื่นแยกแยะความเชื่อจากเหตุผล—กลายเป็นฐานของวิธีคิดแบบวิพากษ์ที่เล็ดลอดเข้าไปในยุคเรืองปัญญา ความคิดเหล่านี้ช่วยให้คนสมัยใหม่กล้าท้าทายอำนาจแบบดั้งเดิม ตั้งคำถามต่อรัฐ ศาสนา และสถาบันต่าง ๆ จนเกิดแนวคิดเรื่องสิทธิเสรีภาพและสัญญาทางสังคมที่นักคิดยุคใหม่เอาไปต่อยอด

ในมิติการเมือง โสเครติสไม่ได้เสนอระบบการปกครองโดยตรง แต่การยืนยันว่าสติปัญญาและการถกเถียงที่มีเหตุผลควรเป็นหัวใจของการตัดสินใจสาธารณะ ส่งผลให้แนวคิดว่าการตัดสินใจควรผ่านการพิสูจน์และการถกเถียงกลายเป็นมาตรฐานในระบบประชาธิปไตยสมัยใหม่ ผลลัพธ์คือวาทกรรมสาธารณะและการอภิปรายเชิงตรรกะกลายเป็นนิสัยทางการเมือง ซึ่งเห็นได้ชัดทั้งในสภา สื่อสาธารณะ และการศึกษา

สรุปอย่างไม่เป็นทางการก็คือ โสเครติสให้เครื่องมือมากกว่าคำตอบ: สอนให้ตั้งคำถาม ตรวจสอบเหตุผล และถือว่าการมีส่วนร่วมเชิงวิพากษ์เป็นพลเมืองที่ดี นั่นแหละคือเหตุผลที่ผมคิดว่าอิทธิพลของเขาอยู่รอดมาจนถึงวันนี้

แวบแรกที่คิดถึงโสเครติสในสื่อร่วมสมัย ภาพที่โผล่มาคือฉากตลกแต่แสบใน 'Bill & Ted's Excellent Adventure'—ฉากที่ตัวละครประวัติศาสตร์ถูกผลักให้มาอยู่ในโลกปัจจุบันและโสเครติสกลายเป็นตัวตลกที่พูดจาฉะฉานแต่มีเสน่ห์เฉพาะตัว

การได้เห็นโสเครติสถูกย่อขนาดมาเป็นตัวละครที่พูดเล่นกับแนวคิดปรัชญาแบบตรงไปตรงมา ทำให้ฉันหัวเราะและคิดตามไปพร้อมกัน ตัวอย่างนี้ชัดเจนว่าโสเครติสยังถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ของ 'นักตั้งคำถาม' ที่คนร่วมสมัยหยิบมาเล่นได้ทั้งเชิงตลกและเชิงวิพากษ์ ฉากนั้นไม่พยายามสร้างภาพศักดิ์สิทธิ์หรือวิชาการจนเกินไป จึงเข้าถึงคนดูทั่วไปได้

นอกจากความบันเทิงแล้ว งานละครสมัยใหม่ที่ดัดแปลงบทโบราณ เช่นการยกฉากจาก 'The Clouds' มาสร้างใหม่ ก็แสดงให้เห็นมุมที่แตกต่างของโสเครติส—ทั้งการถูกล้อเลียนและการปกป้องเสรีภาพในการตั้งคำถาม สำหรับฉันแล้วการเห็นตัวละครโสเครติสในภาพยนตร์หรือเวทีร่วมสมัย มันเป็นเหมือนการได้เห็นปริซึมที่หักแสงของความคิดโบราณให้กลายเป็นสีสันใหม่ๆ ในยุคปัจจุบัน

ข้าพเจ้าเชื่อว่าการตัดสินลงโทษโสเครติสไม่ใช่เรื่องของกฎหมายล้วน ๆ แต่เป็นการปะทะกันของค่านิยม สถานการณ์ทางการเมือง และความกลัวต่อสิ่งใหม่ ๆ ในสังคมเอเธนส์

คดีหลักที่ศาลตั้งข้อหาโสเครติสมีสองประเด็นชัดเจน — กล่าวหาว่าเขาไม่เชื่อถือเทพของเมืองและแนะนำเทพเจ้าใหม่ (impiety) กับข้อหาใช้วิธีสอนให้คนหนุ่มสาวคิดต่างและหลงผิด (corrupting the youth) ผู้ฟ้องคดีคือ Meletus ร่วมกับ Anytus และ Lycon ซึ่งสะท้อนทั้งแรงเสียดทานจากชั้นชนชาวนาช่างฝีมือและชนชั้นนำทางการเมือง ความจริงทางการเมืองหลังสงครามเพโลพอนเนสและประสบการณ์ของเอเธนส์กับการปกครองแบบคณะผู้ปกครอง (Thirty Tyrants) ทำให้สังคมระแวงต่อแนวคิดที่ทำให้ระบบเดิมสะเทือน

ผมมองว่าพฤติกรรมของโสเครติสเองก็เป็นตัวเร่ง—การถามคำถามรอบด้าน จงใจทำให้ผู้คนอับอายกับความไม่รู้ และไม่ยอมอ่อนข้อให้กับคณะลูกขุน ทำให้ผู้ฟังรู้สึกว่าเขาดูถูกศีลธรรมร่วมของเมือง ในบทพูดปกป้องตัวเองที่บันทึกไว้ใน 'Apology' โสเครติสยืนกรานต่อหน้าคณะลูกขุน ไม่เสนอการประนอมหรือคำขอโทษที่คณะผู้พิพากษาต้องการ และนั่นคือหนึ่งในเหตุผลที่ศาลตัดสินให้เสียชีวิต ผลักดันด้วยภาพลักษณ์ในสาธารณะจากผลงานเช่น 'Clouds' ของ Aristophanes ที่ทำให้คนจำนวนหนึ่งมองเขาเป็นภัยต่อค่านิยมทั่วไป สุดท้าย การลงโทษด้วยเฮ็มล็อก (hemlock) กลายเป็นบทสรุปที่หล่อหลอมเป็นตำนานของการเสียสละทางปัญญา — สิ่งที่ยังคอยกระตุกให้เราคิดถึงความเปราะบางระหว่างเสรีภาพทางความคิดกับความมั่นคงของสังคม

หลายคนคงเคยเห็นประโยคดัง ๆ ของโสเครตีสในโพสต์แชร์กันบ่อย ๆ เช่น 'ชีวิตที่ไม่ได้ตรวจสอบไม่คุ้มที่จะมีชีวิต' ซึ่งเป็นประโยคที่มักถูกอ้างถึงจากบทสนทนาใน 'Apology' และมันโดนใจคนไทยที่กำลังมองหาความหมายของชีวิตหรือกำลังสงสัยกับเส้นทางตัวเอง

ผมชอบหยิบประโยคนี้มาเป็นตัวเตือนเวลารู้สึกว่าชีวิตดำเนินไปแบบอัตโนมัติ เพราะมันกระตุกให้หยุดคิดทบทวนว่าทำไมเราถึงทำสิ่งที่ทำ นอกจากนั้นคนไทยยังค้นหาประโยคที่สั่นสะเทือนความถ่อมตัวอย่าง 'ฉันรู้ว่าฉันไม่รู้อะไรเลย' — ขยายความให้เข้าใจง่ายคือการยอมรับความไม่แน่นอนและเปิดรับการเรียนรู้ ซึ่งกลายเป็นมุกยอดนิยมในวงสนทนาและม็อบความคิดบนโซเชียลมีเดีย

นอกจากนี้ประโยคสั้น ๆ แต่คลาสสิกอย่าง 'รู้จักตนเอง' ที่บางครั้งเชื่อมโยงกับคำสอนของโสเครตีสและวัดเดลฟี ก็ถูกค้นหาเยอะ เพราะมันเข้ากับแนวคิดการพัฒนาตัวตนและการทำงานกับตัวเองในยุคนี้ — ผมมักจะแนะนำให้คิดถึงแต่ละประโยคเป็นจุดเริ่มต้นของการถามคำถามมากกว่าจะเป็นคำตอบเด็ดขาด นี่แหละเสน่ห์ของโสเครตีสที่คนไทยยังคงค้นหาและแชร์กันไม่หยุด

มีฉากในหนังคอมเมดี้คลาสสิกที่ทำให้ภาพลักษณ์ของโสเครตีสกระเด้งออกมาดูเป็นมิตรและป่าเถื่อนกว่าความเป็นจริงเยอะมาก — ใน 'Bill & Ted's Excellent Adventure' เขาถูกยกขึ้นมาเป็นตัวละครสนุกๆ ที่พูดย่อความปรัชญาเป็นมุกสั้น ๆ และเข้ากับเด็กยุคปัจจุบันได้ง่าย ๆ โดยบทหนังเลือกตัดความซับซ้อนของงานสอนแบบโสคราตีสออกไป เหลือแต่ภาพลักษณ์ของชายผู้ให้คำสอนสั้น ๆ และขี้เล่น

การนำเสนอแบบนี้สะท้อนสองสิ่งชัดเจนในฐานะผู้ชม: หนึ่งคือภาพยนตร์ต้องการสร้างความบันเทิง จึงดึงเอา ‘สัญลักษณ์’ ของโสเครตีสมากกว่าองค์ประกอบเชิงประวัติศาสตร์จริง ๆ และสองคือภาพลักษณ์ที่คนยุคหลังคุ้นเคยมักมาจากแหล่งวรรณกรรม เช่น บทของเพลโต มากกว่าจากหลักฐานร่วมสมัย ดังนั้นข้อแตกต่างหลัก ๆ คือในหนังแบบนี้โสเครตีสกลายเป็นคนให้คำคมและมุก ซึ่งต่างจากของจริงที่เป็นนักสนทนา (ผู้ใช้วิธีโสคราติกหรือ elenchus) ที่ชอบตั้งคำถามลากไปเรื่อย ๆ เพื่อแสดงความไม่รู้และผลักให้คู่สนทนาคิดเอง

ในฐานะแฟนหนัง ผมรู้สึกสนุกกับการเห็นโสเครตีสในบทบาทบันเทิงแบบนี้ แต่มันก็ควรเตือนให้คิดต่อว่าแหล่งต้นทางของภาพนั้นมาจากไหน และหากอยากรู้ตัวตนเชิงปฏิบัติจริง ๆ ควรกลับไปอ่านบทสนทนาของเพลโตหรือบันทึกของเซโนโฟนมากกว่าพึ่งหนังฮอลลีวูดเพียงอย่างเดียว

การเริ่มต้นศึกษาปรัชญากับโสเครตีสมักต้องการทางเข้าแบบเป็นขั้นเป็นตอนมากกว่าการอ่านเล่มหนา ๆ เล่มเดียวแล้วหวังจะเข้าใจทุกอย่างได้ทันที

ผมมักแนะนำให้เริ่มจากชุดรวมบทสนทนาที่อ่านง่ายและให้บริบทครบ เช่นเล่ม 'The Trial and Death of Socrates' ซึ่งรวบรวมบทสำคัญอย่าง 'Euthyphro', 'Apology', 'Crito' และ 'Phaedo' ไว้ด้วยกัน การอ่านชุดนี้ช่วยให้เห็นกระบวนการคิดของโสเครตีสตั้งแต่การเผชิญหน้ากับข้อกล่าวหา ไปจนถึงการปกป้องตนเองและการสนทนาที่นำไปสู่ความตาย หลักการของโสเครตีส — ถามแล้วถามอีกเพื่อไต่หาแก่น — จะชัดเจนขึ้นเมื่ออ่านบทสนทนาเหล่านี้ต่อเนื่อง

หลังจากอ่านบทสนทนาแล้ว ผมมักตามด้วยหนังสืออธิบายที่กระชับและเป็นมิตรกับผู้เริ่มต้น เช่น 'Socrates: A Very Short Introduction' เพราะช่วยจัดกรอบประวัติศาสตร์และตีความประเด็นสำคัญ เช่นวิธีการซอแครติก (Socratic method) กับข้อถกเถียงเรื่องศีลธรรมหรือความรู้ เทคนิคอีกอย่างที่ผมใช้คือจดคำถามของตัวเองไว้และลองตอบด้วยคำพูดสั้น ๆ การลงมือแบบนี้ทำให้บทสนทนาโบราณไม่ใช่แค่ข้อความในกระดาษ แต่กลายเป็นเครื่องมือคิดที่ใช้งานได้จริงสำหรับชีวิตประจำวัน

เมื่อมองหาแปลไทยของงานเกี่ยวกับโสกราตีส ผมมักจะแนะนำให้เริ่มจากฉบับแปลที่ผู้แปลเป็นนักปรัชญาหรืออาจารย์ด้านปรัชญา เพราะพวกเขามักใส่เชิงอรรถและคำอธิบายเชิงความหมายที่ช่วยให้เข้าใจการโต้วาทีแบบโสกราตีสได้ดีขึ้น

ผมชอบอ่านฉบับแปลของบทความสำคัญอย่าง 'อภัยโทษ' และบทสนทนาที่เกี่ยวข้องจากเพลโตในฉบับที่มีคำนำและคำอธิบายประกอบ ชุดแปลแบบนี้จะอธิบายคำศัพท์กรีกที่มีน้ำหนักเชิงปรัชญาและชี้จุดสำคัญของวิธีซักถาม ทำให้ผู้อ่านทั่วไปเข้าใจเหตุผลและบริบททางประวัติศาสตร์ได้ง่ายขึ้น สุดท้ายแล้วการเลือกฉบับที่แปลโดยผู้มีความรู้ด้านปรัชญาจะทำให้การอ่านไม่หลุดประเด็นหลัก และผมมักรู้สึกว่าการมีเชิงอรรถเยอะ ๆ ช่วยให้สนุกกับการติดตามเหตุผลของโสกราตีสมากขึ้น

คนที่คลุกคลีหนังศิลปะแบบเนิบ ๆ น่าจะเคยได้ยินชื่อภาพยนตร์เรื่อง 'Socrate' ของ Roberto Rossellini ซึ่งเป็นงานที่พยายามจับแก่นปรัชญาของโสกราตีสแบบตรงไปตรงมาและเรียบง่าย

เราเห็นงานชิ้นนี้เป็นเหมือนการทดลองมากกว่าบทละครปกติ เพราะโทนภาพและการตัดต่อไม่ได้หวือหวาอย่างหนังพาณิชย์ แต่เน้นการสนทนาที่เป็นแกนกลางของเรื่อง โดยผู้กำกับใช้พื้นที่ว่างและการจัดแสงเพื่อขับเน้นคำถามเชิงศีลธรรมมากกว่าจะสร้างเหตุการณ์ดราม่า ฉากที่ตัวละครถกเถียงเรื่องความยุติธรรมกับจริยธรรมนั้นทำให้รู้สึกใกล้ชิดกับวิธีการตั้งคำถามแบบโสกราตีสมากกว่าการเล่าเรื่องตามนิยาย

สำหรับคนดูที่อยากเห็นโสกราตีสในแบบที่ไม่ปรุงแต่งเต็มที่ งานชิ้นนี้เป็นจานที่ค่อนข้างหนักแต่คุ้มค่า เพราะมันพาเราเข้าใกล้ปรัชญาในรูปแบบภาพยนตร์ ซึ่งต่างจากการตีความเชิงชีวประวัติทั่วไป — จบด้วยภาพนิ่ง ๆ ที่ยังคงวนเวียนในหัวเราไปอีกพักหนึ่ง