โสเครตีสถูกดัดแปลงเป็นตัวละครในเกมไหนบ้าง?

มีฉากในหนังคอมเมดี้คลาสสิกที่ทำให้ภาพลักษณ์ของโสเครตีสกระเด้งออกมาดูเป็นมิตรและป่าเถื่อนกว่าความเป็นจริงเยอะมาก — ใน 'Bill & Ted's Excellent Adventure' เขาถูกยกขึ้นมาเป็นตัวละครสนุกๆ ที่พูดย่อความปรัชญาเป็นมุกสั้น ๆ และเข้ากับเด็กยุคปัจจุบันได้ง่าย ๆ โดยบทหนังเลือกตัดความซับซ้อนของงานสอนแบบโสคราตีสออกไป เหลือแต่ภาพลักษณ์ของชายผู้ให้คำสอนสั้น ๆ และขี้เล่น การนำเสนอแบบนี้สะท้อนสองสิ่งชัดเจนในฐานะผู้ชม: หนึ่งคือภาพยนตร์ต้องการสร้างความบันเทิง จึงดึงเอา ‘สัญลักษณ์’ ของโสเครตีสมากกว่าองค์ประกอบเชิงประวัติศาสตร์จริง ๆ และสองคือภาพลักษณ์ที่คนยุคหลังคุ้นเคยมักมาจากแหล่งวรรณกรรม เช่น บทของเพลโต มากกว่าจากหลักฐานร่วมสมัย ดังนั้นข้อแตกต่างหลัก ๆ คือในหนังแบบนี้โสเครตีสกลายเป็นคนให้คำคมและมุก ซึ่งต่างจากของจริงที่เป็นนักสนทนา (ผู้ใช้วิธีโสคราติกหรือ elenchus) ที่ชอบตั้งคำถามลากไปเรื่อย ๆ เพื่อแสดงความไม่รู้และผลักให้คู่สนทนาคิดเอง ในฐานะแฟนหนัง ผมรู้สึกสนุกกับการเห็นโสเครตีสในบทบาทบันเทิงแบบนี้ แต่มันก็ควรเตือนให้คิดต่อว่าแหล่งต้นทางของภาพนั้นมาจากไหน และหากอยากรู้ตัวตนเชิงปฏิบัติจริง ๆ ควรกลับไปอ่านบทสนทนาของเพลโตหรือบันทึกของเซโนโฟนมากกว่าพึ่งหนังฮอลลีวูดเพียงอย่างเดียว

มุมมองส่วนตัวของผมคือ โกสเฟสไม่ได้จำกัดอยู่แค่จอภาพยนตร์เพียงอย่างเดียว — มันถูกหยิบไปใช้ ซ้ำ และปรับแต่งในสื่ออื่นหลายครั้งจนกลายเป็นไอคอนสยองขวัญสากล ย้อนกลับไป ความโดดเด่นของหน้ากากและซิกเนเจอร์เสียงนั้นทำให้ตัวละครจาก 'Scream' ถูกดัดแปลงลงทีวีได้อย่างไม่ยากเย็น ตัวอย่างชัดเจนคือซีรีส์ 'Scream' ที่เริ่มฉายบนช่องทีวีในช่วงกลางทศวรรษ 2010 ซึ่งนำแนวคิดฆาตกรใส่หน้ากากกลับมาขึ้นจอแบบยาว ๆ ในมุมมองคนรุ่นใหม่ ซีรีส์ฉบับทีวีเลือกใช้ไอเดียว่าฆาตกรมักเป็นคนธรรมดาที่สวมหน้ากาก แทนที่จะยึดติดกับตัวตนเดิมจากหนัง ทำให้กลายเป็นการตีความใหม่ที่ยังรักษาแก่นความระทึกไว้ได้ ความรู้สึกของการเห็นโกสเฟสในซีรีส์กับในหนังต่างกันเล็กน้อยเพราะสื่อทีวีให้เวลาเล่าเรื่องและยุยงความสงสัยได้นานขึ้น ถึงแม้รูปลักษณ์จะเหมือนกัน แต่อารมณ์และแรงจูงใจที่อยู่เบื้องหลังแต่ละการปรากฏตัวกลับถูกปรับเพื่อให้เหมาะกับโทนและผู้ชมของสื่อที่ต่างกัน นั่นจึงทำให้โกสเฟสกลายเป็นสัญลักษณ์ที่นำไปวางไว้ในบริบทอื่น ๆ ได้โดยไม่ทำให้ของเดิมหายไป ผมมักจะคิดว่าการดัดแปลงแบบนี้ทำให้ตัวละครมีชีวิตยาวขึ้น แม้ว่าบางครั้งรายละเอียดต้นฉบับจะถูกเปลี่ยนไปบ้าง แต่ความน่ากลัวของหน้ากากยังทำงานได้เสมอ

การที่นักปรัชญาโบราณถูกดึงเข้ามาเป็นตัวละครในงานเล่าเรื่องร่วมสมัยไม่ใช่เพราะแค่ใส่ชื่อดัง ๆ เพื่อความเท่ แต่เพราะวิธีคิดของโซเครติสเข้ากับภาพยนตร์และอนิเมะได้อย่างน่าประหลาดใจ โซเครติสามีเครื่องหมายสำคัญคือการตั้งคำถามที่ตอกย้ำความโมฆะของความเชื่อปัจจุบันและกระตุ้นให้เกิดการไตร่ตรอง ซึ่งในมุมมองของฉันเป็นวัตถุดิบชั้นเยี่ยมสำหรับนักเขียนที่อยากให้ผู้ชมคิดตามมากกว่ารับสารแบบตรง ๆ การสื่อสารผ่านบทสนทนาเชิงปรัชญาเป็นวิธีที่ทำให้ตัวละครดูฉลาด มีมิติ และเป็นแรงขับเคลื่อนของพล็อตโดยไม่ต้องพึ่งฉากแอ็กชันตลอดเวลา อีกเหตุผลที่ฉันชอบมากคือภาพลักษณ์ของโซเครติส—ครูนักโต้แย้ง ผู้ท้าทายผู้มีอำนาจ—มันสะท้อนกับธีมที่อนิเมะหลายเรื่องหยิบมาเล่า เช่น การตั้งคำถามต่อระบบสังคม หรือการเผชิญหน้ากับความจริงที่ไม่พึงประสงค์ เรื่องราวในบางตอนเลือกใช้ตัวตนของโซเครติสเพื่อนำเสนอไอเดียเหล่านี้อย่างตรงไปตรงมาและมีเสน่ห์ เช่นตัวละครจาก 'Fate/Grand Order' ที่ถูกนำเสนอในฐานะครูผู้ตั้งคำถาม ชวนคิด และบางครั้งก็ขบขันไปพร้อมกัน สุดท้ายแล้ว การเอาโซเครติสามาวางในโลกอนิเมะเป็นเหมือนการให้ผู้ชมมีไกด์ที่คอยดึงสายตาไปสู่คำถามที่ลึกกว่า ซึ่งฉันมองว่าเป็นสิ่งที่ทำให้เรื่องยังคงติดตรึงใจนานหลังเครดิตจบ

คนที่คลุกคลีหนังศิลปะแบบเนิบ ๆ น่าจะเคยได้ยินชื่อภาพยนตร์เรื่อง 'Socrate' ของ Roberto Rossellini ซึ่งเป็นงานที่พยายามจับแก่นปรัชญาของโสกราตีสแบบตรงไปตรงมาและเรียบง่าย เราเห็นงานชิ้นนี้เป็นเหมือนการทดลองมากกว่าบทละครปกติ เพราะโทนภาพและการตัดต่อไม่ได้หวือหวาอย่างหนังพาณิชย์ แต่เน้นการสนทนาที่เป็นแกนกลางของเรื่อง โดยผู้กำกับใช้พื้นที่ว่างและการจัดแสงเพื่อขับเน้นคำถามเชิงศีลธรรมมากกว่าจะสร้างเหตุการณ์ดราม่า ฉากที่ตัวละครถกเถียงเรื่องความยุติธรรมกับจริยธรรมนั้นทำให้รู้สึกใกล้ชิดกับวิธีการตั้งคำถามแบบโสกราตีสมากกว่าการเล่าเรื่องตามนิยาย สำหรับคนดูที่อยากเห็นโสกราตีสในแบบที่ไม่ปรุงแต่งเต็มที่ งานชิ้นนี้เป็นจานที่ค่อนข้างหนักแต่คุ้มค่า เพราะมันพาเราเข้าใกล้ปรัชญาในรูปแบบภาพยนตร์ ซึ่งต่างจากการตีความเชิงชีวประวัติทั่วไป — จบด้วยภาพนิ่ง ๆ ที่ยังคงวนเวียนในหัวเราไปอีกพักหนึ่ง

โสเครตีสคือชื่อที่ผมมักจะหยิบมาพูดถึงเมื่อคิดเรื่องการตั้งคำถามอย่างไม่ยอมพอใจต่อคำตอบแบบสำเร็จรูป โสเครตีสเป็นนักปรัชญาชาวเอเธนส์ที่มีชีวิตอยู่ราวศตวรรษที่ 5 ก่อนคริสตกาล เขาไม่ได้เขียนหนังสือทิ้งไว้ด้วยตัวเอง ดังนั้นภาพลักษณ์ของเขาจึงมาจากปากของคนอื่นๆ เช่นงานเขียนของเพลโตและเซโนโฟน ในบทสนทนาอย่าง 'Apology' กับ 'Phaedo' เราจะเห็นเขาในบทบาทของผู้ซักถามที่ใช้วิธีชวนถกเถียงเรียกว่า elenchus หรือวิธีซักค้าน เพื่อดึงเอาความไม่แน่นอนในแนวคิดของคู่สนทนาออกมาให้เห็น ผมชอบตรงที่เขาเล่นกับ 'ความไม่รู้' เป็นจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้ มากกว่าปิดบทสนทนาด้วยการยืนยันตนเอง มิติที่ทำให้โสเครตีสมีความสำคัญคือการเปลี่ยนโฟกัสจากธรรมชาติไปสู่จริยธรรมและชีวิตที่ดี เขาไม่ได้สอนระบบปรัชญาแบบเป็นระเบียบ แต่กระตุ้นให้คนคิดด้วยตนเอง ผลลัพธ์คือแนวทางปฏิบัติทางปัญญาที่มีอิทธิพลต่อเพลโต อริสโตเติล และโรงเรียนคิดในยุคหลังๆ เรื่องราวการพิจารณาคดีและการตายของเขาที่บันทึกไว้ใน 'Apology' ยังกระทบใจคนยุคหลังว่าการยึดมั่นในความจริงบางครั้งต้องแลกด้วยสิ่งที่ใหญ่กว่าแค่ชื่อเสียงหรือความปลอดภัย ท้ายที่สุดผมมองโสเครตีสไม่ใช่แค่ตัวละครในประวัติศาสตร์ แต่เป็นแรงกระตุ้นให้ลองตั้งคำถามกับสิ่งที่เราเชื่อโดยอาศัยเหตุผลมากกว่าความเห็นชอบของคนหมู่มาก และนั่นคือบทเรียนที่ผมยังนำไปใช้ทุกครั้งที่ต้องตัดสินใจหรือถกเถียงอย่างจริงจัง

หลายคนคงคุ้นกับภาพของมาร์กาเร็ต แทตเชอร์ในภาพยนตร์ 'The Iron Lady' ที่ Meryl Streep แสดงบทบาทนี้จนโดดเด่นและเป็นที่พูดถึงอย่างมากในวงการภาพยนตร์ ส่วนนั้นผมชอบที่หนังเลือกเล่าเรื่องผ่านเส้นใยความทรงจำ ทำให้บทไม่ใช่แค่การเล่าชีวิตนักการเมืองแต่กลายเป็นการสำรวจความเปราะบางของคนคนหนึ่งในวัยชรา ฉากที่เธอย้อนกลับไปยังอดีตและบทบาทภรรยา-แม่-ผู้นำประเทศซ้อนทับกัน ทำให้ผมรู้สึกว่าหนังพยายามชั่งน้ำหนักระหว่างความเป็นมนุษย์กับตำนานทางการเมือง การแสดงของ Streep นั้นละเอียด ทั้งสำเนียง ท่วงท่า และการเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์ ทำให้ภาพลักษณ์ของแทตเชอร์ในหนังนี้มีมิติ ไม่ใช่แค่ไอคอนเหล็กอย่างเดียว หลังดูจบผมยังคงคิดถึงการตัดสินใจเชิงนโยบายที่หนังพยายามสะท้อนผ่านความเปลี่ยนแปลงส่วนตัวของตัวละคร ซึ่งทำให้ภาพรวมของเธอดูน่าสนใจและซับซ้อนกว่าที่คาดไว้

แวบแรกที่คิดถึงโสเครติสในสื่อร่วมสมัย ภาพที่โผล่มาคือฉากตลกแต่แสบใน 'Bill & Ted's Excellent Adventure'—ฉากที่ตัวละครประวัติศาสตร์ถูกผลักให้มาอยู่ในโลกปัจจุบันและโสเครติสกลายเป็นตัวตลกที่พูดจาฉะฉานแต่มีเสน่ห์เฉพาะตัว การได้เห็นโสเครติสถูกย่อขนาดมาเป็นตัวละครที่พูดเล่นกับแนวคิดปรัชญาแบบตรงไปตรงมา ทำให้ฉันหัวเราะและคิดตามไปพร้อมกัน ตัวอย่างนี้ชัดเจนว่าโสเครติสยังถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ของ 'นักตั้งคำถาม' ที่คนร่วมสมัยหยิบมาเล่นได้ทั้งเชิงตลกและเชิงวิพากษ์ ฉากนั้นไม่พยายามสร้างภาพศักดิ์สิทธิ์หรือวิชาการจนเกินไป จึงเข้าถึงคนดูทั่วไปได้ นอกจากความบันเทิงแล้ว งานละครสมัยใหม่ที่ดัดแปลงบทโบราณ เช่นการยกฉากจาก 'The Clouds' มาสร้างใหม่ ก็แสดงให้เห็นมุมที่แตกต่างของโสเครติส—ทั้งการถูกล้อเลียนและการปกป้องเสรีภาพในการตั้งคำถาม สำหรับฉันแล้วการเห็นตัวละครโสเครติสในภาพยนตร์หรือเวทีร่วมสมัย มันเป็นเหมือนการได้เห็นปริซึมที่หักแสงของความคิดโบราณให้กลายเป็นสีสันใหม่ๆ ในยุคปัจจุบัน

คนทั่วไปมักไม่คาดคิดว่าสตรีอำนาจสูงอย่างซูสีไทเฮาจะปรากฏตัวบ่อยในเกมสมัยใหม่ แต่วัฒนธรรมการนำประวัติศาสตร์จีนมาดัดแปลงทำให้เธอถูกยกมาปรากฏในงานหลายรูปแบบ ผมมองว่าโอกาสที่เจอซูสีในเกมเชิงพาณิชย์ตะวันตกมีไม่มากนัก ส่วนใหญ่จะเป็นเกมจากจีนแผ่นดินใหญ่หรือฮ่องกงที่ทำธีมยุคชิงหรือเกมมือถือที่ชอบหยิบตัวละครประวัติศาสตร์มาร่วมวง สไตล์การวาดและบทบาทที่เห็นบ่อยคือการถูกตีความใหม่เป็นตัวละครดราม่าหรือวายร้ายที่มีเสน่ห์ บางเกมทำให้เธอดูเป็นผู้นำที่ลึกลับและฉลาด ในขณะที่บางเกมเลือกให้เธอดูอ่อนเยาว์เพื่อดึงสายตาผู้เล่น แนวทางนี้ทำให้คนที่หาความสมจริงทางประวัติศาสตร์อาจรู้สึกขัด แต่แฟนงานดัดแปลงจะชอบความสามารถในการเล่าเรื่องที่เข้มข้น โดยรวมแล้ว ถ้าต้องการหาเธอในเกมจริง ๆ ให้มองไปที่เกมจีนแนวประวัติศาสตร์ เกมมือถือกาชา หรือม็อดของเกมกลยุทธ์ที่เน้นยุคชิง เพราะนั่นเป็นพื้นที่ที่นักพัฒนามักหยิบบุคคลประวัติศาสตร์มาปรับใช้มากที่สุด และผมมักสนุกกับการเปรียบเทียบภาพลักษณ์ต่าง ๆ ที่แต่ละผลงานมอบให้

คำถามนี้อาจจะสั้นแต่เปิดประเด็นเยอะ เพราะคำว่า 'ล่าสุด' ขึ้นอยู่กับว่าหมายถึงเวอร์ชันภาษาไหนและสื่อประเภทใด (หนังยาว ซีรีส์ เกม หรือสารคดี) โดยส่วนตัว, ผมมักจะเริ่มจากการระบุชื่องานก่อน เช่น ถ้าเป็นงานที่มีตัวละครนักปรัชญาปรากฏตัว บางครั้งจะเจอชื่อโสเครตีสในเกมอย่าง 'Assassin's Creed Odyssey' ขณะที่ภาพยนตร์เชิงสารคดีหรือรายการประวัติศาสตร์อาจใช้นักแสดงหรือผู้บรรยายอีกชุดหนึ่ง ในมุมที่เป็นแฟนละครหรือหนัง ฉันมักจะเช็กเครดิตท้ายเรื่องกับข้อมูลในฐานข้อมูลภาพยนตร์สากลอย่าง IMDb หรือหน้าเพจของผู้จัดจำหน่าย เพราะพากย์เสียงตัวละครสำคัญมักจะถูกระบุไว้อย่างชัดเจนและแยกตามเวอร์ชันภาษา ถ้างานนั้นมีการพากย์ไทย, นักพากย์ไทยที่รับบทอาจแตกต่างจากนักพากย์อังกฤษต้นฉบับและมักจะมีข้อมูลในเพจของสตูดิโอพากย์หรือในชุมชนแฟนคลับ สรุปแบบย่อย ๆ ที่ผมใช้เองคือ ระบุชื่อเรื่องก่อน แล้วเช็กเครดิตท้ายเรื่อง, ฐานข้อมูลออนไลน์ และหน้าโซเชียลของผู้ผลิตหรือสตูดิโอพากย์ เท่านี้ก็จะได้ชื่อคนพากย์โสเครตีสในเวอร์ชันที่คุณสนใจได้ค่อนข้างชัดเจน