LOGINSa daan patungo sa Lumang Aklatan, hindi mapakali si Ana. Sa bawat hakbang, lalong bumibigat ang kanyang dibdib — parang may kamay na dahan-dahang pumipigil sa kanyang paghinga. Alam niyang may hindi tama sa nayon. Nararamdaman niya ito sa hangin, sa katahimikan, sa kakaibang lamig na sumusunod sa kanila.
Huminto sila sa ilalim ng isang malaking puno. Tumingin siya sa dalawa. “Kailangan nating bumalik,” sabi niya nang may diin. “Hindi ako mapakali. Alam kong mayDumating ang araw na kinatatakutan at inaasahan ng lahat. Ang kalangitan ay kulay abong tingga — walang araw, walang ulap na gumagalaw, tila naghihintay din ang buong mundo. Sa ibabaw ng burol, nakatipon ang lahat: ang mga taganayon, ang mga taga-ibayong ilog, mula sa paanan ng bundok, at mula sa kabilong gubat. Magkakasama sila — hindi perpekto, hindi lahat ay magkakakilala, ngunit magkakampi. Sa unahan ay nakatayo sina Ana, Lucas, Soraya, at Malikhar. Sa likuran nila ay si Guro Eladio, hawak ang lumang aklat — ang talaan ng katotohanan na matagal nang itinago. Mula sa madilim na daan, lumabas ang hukbo. Hindi ito ang karaniwang kawal. Walang sigawan, walang pagmamalaki. Tahimik silang naglakad — mga aninong nakasuot ng itim na baluti, ang kanilang mga mata ay walang ningning. Sa gitna, nakasakay sa isang kabayong kulay abo, ay si Valerius. Matayog siyang tumingin — hindi sa mga sandata, kundi sa mga mata ng
Mula sa Lumang Aklatan, lumabas si Guro Eladio na may hawak na lumang balumbon — ang huling bahagi ng tala na naglalaman ng daan patungo sa pagkakaisa. “Hindi tayo nag-iisa sa lupaing ito,” sabi niya sa nagtipong lahat. “May iba pang pamayanan — sa ibayo ng ilog, sa paanan ng bundok, sa kabilong gubat. Matagal na silang nagtago, bawat isa sa sarili nilang pader, takot sa isa’t isa. Ngunit kung mananatili tayong hiwalay, tiyak ang pagkatalo natin.” Tumingin si Ana sa lahat. “Kailangan nating pumunta sa kanila. Hindi upang mag-utos, kundi upang mag-alok ng pagtutulungan — bago dumating si Valerius at sirain ang lahat.” Hinati nila ang pangkat sa tatlo — upang makarating nang mabilis sa bawat lugar. Ang unang pangkat — sina Ana at Guro Eladio — ay nagtungo sa Lupain sa Ibayong Ilog. Ang mga tao doon ay kilala sa pagiging matapang ngunit sarado ang pinto sa iba. Nang makita nila ang mga bisita, agad silang napaligiran ng mga mandirigma.
Pagbalik nila mula sa Lihim na Kaharian, ang unang ginawa nila ay bumalik sa nayon — hindi upang magtago sa likod ng iba, kundi upang harapin ang bawat tingin, bawat bulong, bawat kamay na nakasara nang mahigpit. Alam nilang marami pa ring nagdududa. Alam nilang may mga pusong hindi pa nakalilimot sa takot. Si Soraya ang unang humakbang papasok sa mga hangganan ng nayon. Hindi siya nagbago ng anyo, hindi nagtakip ng mukha — naglakad siya nang tuwid, ang kanyang mga mata ay nakatingin sa bawat taong lumalabas upang silipin sila. Nang makita siya, hindi lahat ay lumapit. Ang ilan ay umatras, hawak ang mga itak at sibat. Ang ilan ay bumulong sa isa’t isa — ang mga salitang matagal na niyang naririnig: “Paano kung magtaksil siya uli?” “Hindi ba’t pinalayas na siya?” “Bakit siya muling nagbabalik?” Naririnig niya ang lahat. Sa bawat salitang iyon, tila may karayom na tumutusok sa kanyang dibdib. Ngunit hindi siya tumalikod. Huminto siya sa gitna ng liwasan —
Nagtipon ang lahat sa tapat ng Lumang Aklatan — sina Ana, Lucas, Soraya, Malikhar, Guro Eladio, at ang mga tapat na kasama. Ang pader ng maitim na usok na humaharang sa pintuan ay unti-unting humina nang makita ang pagkakaisa ng lahat. Parang yelo na natutunaw sa harap ng liwanag — hindi bigla, dahan-dahan, hanggang sa tuluyan na itong naglaho. Bumukas ang mataas na pinto ng bato — tumitili nang mahina, parang nagigising mula sa mahabang pagtulog. Sa loob ay madilim, ngunit may mahinang liwanag na nagmumula sa mga pader — tila hinihintay ang pagdating nila. “Dito nakatago ang lahat,” bulong ni Guro Eladio habang pumapasok sila. “Ang simula, ang pagbagsak, at ang daan patungo sa paghilom.” Ngunit bago pa man sila makapagbuklat ng unang aklat, may narinig silang kaluskos — hindi mula sa loob, kundi mula sa daan patungo sa mas malalim na bahagi ng gubat. Lumabas sila at nakita ang isang bagay na hindi nila inaasahan: sa pagitan ng matatayog na puno, may is
Sa daan patungo sa Lumang Aklatan, hindi mapakali si Ana. Sa bawat hakbang, lalong bumibigat ang kanyang dibdib — parang may kamay na dahan-dahang pumipigil sa kanyang paghinga. Alam niyang may hindi tama sa nayon. Nararamdaman niya ito sa hangin, sa katahimikan, sa kakaibang lamig na sumusunod sa kanila. Huminto sila sa ilalim ng isang malaking puno. Tumingin siya sa dalawa. “Kailangan nating bumalik,” sabi niya nang may diin. “Hindi ako mapakali. Alam kong may masamang nangyayari doon ngayon.” Ngumiti nang mapait si Malikhar. “Iyan ang nais nilang maramdaman natin. Si Valerius ay naglalagay ng bigat sa ating isipan upang tayo ay maghati — upang pilitin tayong pumili sa pagitan ng pagtupad sa misyon at pagtugon sa takot.” “Ngunit paano kung totoo ang panganib?” tanong ni Lucas, ang kanyang noo ay may pawis. “Paano kung kailangan nila tayo ngayon?” Tumingin si Guro Eladio sa paligid — sa madilim na daan sa un
Mag-isa sa gubat, hindi tumigil si Soraya. Bagaman pinalayas siya, bagaman walang sumunod, alam niyang hindi siya maaaring umalis nang tuluyan. Ang naramdaman niyang kakaiba sa pag-uugali ng mga bagong dating ay hindi nawala — lalo lamang lumalalim ang kanyang kaba. Gabi na nang makarating siya sa isang mataas na pook kung saan tanaw ang buong nayon. Nakadapa siya sa damuhan, pinagmamasdan ang bawat galaw sa ibaba. Ang mga ilaw ay hindi nakakalat gaya ng dati — ngayon ay magkakasama sa tapat ng malaking bahay ng pagpupulong. Mayroong nagtitipon. Dahan-dahan siyang bumaba, lumusot sa mga madidilim na daanan, at pumasok sa likod ng matatandang puno malapit sa bahay. Ang mga bintana ay nakabukas nang bahagya, at mula rito ay narinig niya ang mga boses — hindi na malumanay at mapagkumbaba gaya ng sa harap ng marami. “Masyadong matagal na tayong naghihintay,” sabi ng isang boses — kilala ito ni Soraya. Ito ang boses ng pinuno ng mga mangangalakal,







