Ano Ang Mga Pamahiin Tungkol Sa Buntis Na Babae?

Nakakatuwa kapag napapansin ko pa rin kung paano kumikilos ang tao pagdating sa kulay ng damit sa kasal — parang may tahimik na dress code na hindi kailangang sabihin. Sa maraming pamilyang Pilipino, bawal ang magsuot ng puti dahil iyon ang kulay ng nobya; inuuna ng karamihan ang paggalang sa 'center of attention'. Kaya kapag dumalo ako sa kasal, lagi kong iniiwasan ang over-bright na puti at sinisigurong ibang-iba ang tone o pattern ng damit para hindi magmukhang nire-replicate ang gown ng bride. May isa pang tanong tungkol sa itim: may matatandang kamag-anak na miss na sinasabi na ang itim daw ay mala-mourning at hindi nararapat, pero sa modernong pananaw ko simple lang—elegant pa rin ang itim at hindi naman nangangahulugang kasalanan kapag maayos ang okasyon. Kung Chinese-Filipino naman ang kasal, kabaligtaran: pabor ang red dahil suwerte iyon. Kaya ginagamit ko ang tamang kulay depende sa background ng pamilya at sa vibe ng invitation. Sa huli, nagkakaroon ako ng balance—sumunod sa tradisyon kung mahalaga ito sa couple at pamilya, pero konting modernong flair din para komportable ako sa buong gabing iyon.

Naku, palaging nakakatuwa sa akin kung paano nag-iiba-iba ang mga pamahiin tuwing kasal — lalo na yung mga sinasabing nakakaakit ng swerte para sa pagkakaroon ng anak. Sa pamilya namin, paborito nilang sabihin ang tungkol sa paghahagis ng bigas: hindi lang para sa pagpapakain ng mga ibon, sinasabing simbolo ito ng pagkamayabong at maraming magiging supling. Madalas ding may kasamang barya o ’arras’—isang lumang tradisyon na nagsasaad ng kasaganaan; naniniwala ang iba na kapag maraming barya ang naipon sa simula, dadami rin ang biyaya, kasama na ang anak. May mga lugar din na may pamahiin tungkol sa paglalabas ng kalapati o pagpapakain ng kuliglig bilang tanda ng kapayapaan at pag-usbong ng pamilya. Sa simbahan, maraming magulang ang humihingi ng basbas at nagdarasal sa mga santo para sa pagpapala ng supling; sa totoo lang, napakalakas ng epekto ng pananampalataya at pamilya sa kung paano tayo umaasa. Personal, sinasabayan ko ang mga tradisyon ng kontemporaryong pag-iingat: bukod sa pagdarasal at pagtrato sa kasal bilang simula ng bagong pamilya, inaalagaan na rin namin ang kalusugan at planado ang mga susunod na hakbang. Para sa akin, mas maganda kapag pinagsasama ang sentimental na pamahiin at praktikal na paghahanda — mas kumpleto ang pakiramdam ng pag-asa at seguridad para sa magiging anak.

Bilang isang tagahanga ng kultura at tradisyon, palaging nakakatuwang suriin ang mga pamahiin at ang kanilang mga simbolismo, lalo na sa konteksto ng Buddhism. Isa sa mga pinakapopular na pamahiin ay ang paniniwala na ang mga pagkilos sa isang buhay ay nagdadala ng epekto sa susunod na buhay. Kaya naman ang mga Buddhists ay madalas na nagiging maingat sa kanilang mga gawi at pananaw. Ang ideya ng karma ay hindi lamang tila isang simpleng prinsipyo; ito'y isang malalim na aspeto ng karmic cycle. Nakikita ito sa kanilang mga ritwal at pagninilay-nilay, kung saan ang mga tao ay nagiging mas mapanuri sa kanilang mga aksyon sapagkat may mga mahahalagang kahihinatnan ang mga ito. Isang natatanging pamahiin na malaon nang napag-uusapan ay ang paniniwala na ang mga alagang hayop, partikular ang mga pusa, ay may espirituwal na koneksyon at nagdadala ng mga mensahe mula sa mga yumaong. Sa ilang mga Buddismo, tinitingnan ito bilang pagpapakita ng mahalagang mensahe mula sa mga ninuno. Kasama nito, ang pagsusuot ng mga ritwal na kagamitan tulad ng mga amulet o talisman na may mga espesyal na nakaukit na simbolo ay madalas na iniuugnay sa proteksyon laban sa masamang kapalaran o upang makakuha ng mga biyaya mula sa mga diyos. Siyempre, ang mga pamahiing ito ay hindi lamang mga nakaugaliang paniniwala — sila rin ay mga simbolo ng mas malalim na pagpapahalaga sa buhay, pag-unawa sa espirituwalidad, at paggalang sa mga siklo ng buhay. Sobrang nakabighani talagang pagnilayan ang mga ganitong aspeto ng Buddhism, dahil ipinapakita nito na kahit sa harap ng mga hamon sa buhay, may mga aral na maaaring makuha mula sa mga sining at paniniwala ng mga tao. Ipinapakita nito ang mahigpit na koneksyon ng buhay, pagkilos, at karma, nahahanap natin ang mga diwa ng pagkakaisa at espirituwal na paglalakbay.

Tuwing bumabalik sa isip ko ang mga bayani ng bayan, unang lumilitaw sa alaala ko ang mga babaeng hindi basta-basta naipapasok sa mga librong-pantanghal na klase pero sobrang malaki ang naiambag. Si Melchora Aquino — kilala sa tawag na 'Tandang Sora' — ang nag-alaga sa mga sugatang Katipunero, nagbigay-tahanan at pagkain, at naging simbolo ng malasakit sa panahon ng himagsikan. Si Gabriela Silang naman ang tumayo bilang pinuno pagkatapos patayin ang kanyang asawa; lumaban siya nang buong tapang laban sa mga Kastila at naging halimbawa ng pamumuno ng kababaihan. May iba pang mga mukha: si Gregoria de Jesús na nag-ingat ng mga dokumento ng Katipunan at tumulong sa pag-organisa ng mga kababaihan; si Teresa Magbanua na kilala bilang 'Visayan Joan of Arc' dahil nag-udyok at namuno ng mga tropa sa Visayas; at si Josefa Llanes Escoda na nagtatag ng organisasyon para sa kababaihan, tumulong sa mga bihag noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig at nag-alay ng buhay para sa karapatan at kapakanan ng iba. Ang pagkakaiba ng mga ito ay hindi lang tapang sa digmaan, kundi pati pag-aaruga, organisasyon, at pagharap sa pulitika. Habang tumatanda ako, lalo kong naiintindihan na ang kabayanihan nila ay iba-iba ang anyo — hindi lang baril o sagisag, kundi pagkalinga, pamumuno, at prinsipyo. Nakakainspire isipin na ang kasaysayan natin ay puno ng kababaihan na handang mag-alay ng buhay at pagkilos para sa bayan, at iyon ang madalas kong ikwento sa mga kasama ko kapag nag-uusap kami tungkol sa pinagmulan ng ating kalayaan.

Nakakatuwa na maraming pamahiin sa kasal ang napapasa-pasa pa rin, pero may ilan talaga na hindi na dapat pakinggan ng nobya—lalo na yung nagpapahirap o sumisira sa kalayaan niya. Halimbawa, ang pamahiin na bawal magsuot ng pearls dahil daw magiging malungkot ang asawa o laging iiyak ang may-ari—personal, hindi ako naniniwala. May kilala akong nobya na umasa sa pearls ng lola niya bilang family heirloom; isinuksok niya iyon at mas naging espesyal ang araw. Mas delikado kaysa sa anumang “masamang” simbolo ang ang pagkapilit sa nobya na huwag magsuot ng gusto niya dahil takot lang sa pamahiin. Pareho rin ang sa ideya na hindi dapat makita ng groom ang bride bago ang seremonya dahil magdadala raw ng malas; kung gusto ninyo ng private first look para kalma at mas maganda ang photos, sundin ninyo ang puso ninyo. Bawal ding sundin ang mga pamahiin na naglilimita sa pagdedesisyon ng nobya—halimbawa, pagbabawal sa pag-uwi ng personal na gamit o sa pag-uusap tungkol sa budget. Ang kasal ay tungkol sa dalawang tao; kapag ang mga pamahiin ay nagiging dahilan ng pag-aaway o anxiety, panahon na para iwanan ang mga iyon at gawin ang seremonya na may pagmamahal at respeto sa isa’t isa.

Sobrang saya kapag napag-uusapan ang pamahiin ng kasal — para akong nagbubukas ng lumang kahon ng mga kwento mula sa mga ninuno at mga tita ko. Sa amin sa probinsya kumakapit pa rin ang ilang klasikong paniniwala: huwag magsuot ng pearls ang bride dahil sabi nila 'luha' raw ang dinadala nito; huwag hayaang makita ng groom ang bride habang nakasuot ng buo niyang damit bago ang seremonya dahil magdadala raw ito ng malas; at kung umulan sa araw ng kasal, maraming matatanda ang magbubunyi dahil tanda raw ng paglalinis at biyaya, hindi malas. Madalas ding iniingatan ang mga singsing—kapag nahulog o naputol ang singsing, ambisyon nila na masamang palatandaan para sa buhay mag-asawa. May mga modernong twist din: ang tradisyunal na 'no seeing before ceremony' ay nilalabanan na ng 'first look' photoshoot, pero nakaka-pressure pa rin minsan dahil may kerong pagbabatikos mula sa lolo at lola. Meron ding superstition tungkol sa mga regalo—hindi raw magandang regalo ang matulis tulad ng kutsilyo dahil puwedeng 'putulin' ang relasyon, kaya karaniwang nilalagay ang barya kung talagang ibibigay. Sa huli, ang pinakapangkaraniwan at praktikal na natutunan ko ay: piliin ang mga paniniwala na nagbibigay ng comfort, at hayaan ang iba na mag-practice ng kanilang sariling ritwal. Sa mismong araw, mas mahalaga ang tawa at suporta ng mga kaibigan kaysa sa bawat pamahiin na pinapaniwalaan mo o hindi.

Sa mundo ng telebisyon, talagang nakakabighani ang mga serye na naglalaman ng mga karakter na ipinanganak na may lihim. Isang halimbawa ay ang ‘The Secret Life of the American Teenager’. Ang kwentong ito ay tumatalakay sa buhay ng mga teenager na kinakaharap ang mga pagsubok ng pagbubuntis, mga relasyon, at ang mga nakatagong katotohanan sa kanilang pamilya. Ang bawat eksena ay puno ng emosyon, at pinapakita kung paano nahahamon ang bawat isa na mahanap ang tunay na pagkatao sa likod ng mga lihim na kanilang dinadala. Isa pa, ang ‘Pretty Little Liars’ ay isang mas masalimuot na kwento kung saan ang apat na kaibigan ay nag-eeskapo sa mga lihim ng kanilang nakaraan, na nagiging sanhi ng pagtugis at misteryo sa kanilang buhay. Sino ang hindi mahuhumaling sa mga twist at turns na hatid ng mga ito? Another interesting one is ‘The Umbrella Academy’. Dito, ang isang grupo ng mga kapatid na ipinanganak sa ilalim ng kakaibang kondisyon ay nagtataglay ng mga extraordinary na kakayahan at mga lihim na patuloy na bumabalot sa kanilang nakaraan. Habang sila ay nagsasama-sama upang harapin ang kanilang mga personal na isyu, unti-unti nilang natutuklasan ang mga katotohanan na nag-uugnay sa kanilang mga buhay. Ang paraan ng pagdepensa sa kanilang mga sikreto ay talagang kapansin-pansin at nagbibigay-diin sa tema ng pagtanggap at pagkakasalungat ng pamilya. Talaga namang nakakaintriga! Ang ‘The OA’ naman ay sobrang unique sa tema nito, kung saan ang pangunahing tauhan, si Prairie, ay bumalik mula sa pagkawala sa loob ng pitong taon. Ang kanyang muling pagbabalik ay nagdadala ng mga bagong tanong at lihim tungkol sa kung ano talaga ang nangyari sa kanya. Puno ito ng metaphysical na aspeto na nagtutulak sa mga mambabasa na mag-isip nang mas malalim. Kasama ang mga pagkakaibang ito, ang bawat serye ay may kanya-kanyang panlasa na tiyak na nag-aanyaya sa mga manonood na lumusong sa mundo ng mga lihim at misteryo.

Tulad ng nataon sa mga kasal ng mag-anak namin, hindi nawawala ang mga pamahiin na nagiging usapan at nagpapakulay sa selebrasyon. Isa sa pinaka-karaniwan ay ang bawal makita ng nobyo ang nobya bago ang seremonya—sinabi nila na magdudulot daw iyon ng malas o sirang swerte. Marami ring pamilya ang nag-iingat na huwag magsuot ng perlas sa araw ng kasal dahil sinasabing nagdadala iyon ng luha; ang kuwentong iyon ay paulit-ulit na naikwento tuwing nagbibihis ang bride at lagi akong napapangiti tuwing naririnig ko. May mga ritwal din na hinalin mula sa impluwensiyang Kastila tulad ng ‘arras’ o 13 barya na ibinibigay ng groom sa bride para sa kasaganaan, at ang paglalagay ng belo at lubid na nagsasagisag ng pagkakaisa. At kahit na pamahiin lang sa iba, maraming magsisintahan ang tumatanggap ng pag-ulan sa kanilang araw bilang biyaya—sinabi ng lola ko na ang ulan ay swerte at tanda ng paglilinis. Sa huli, nakikita ko na ang mga pamahiin na ito ay nagiging bahagi ng ritwal at alaala: may kabuluhan kahit na simpleng pare-pareho lang ang paniniwala o kombensiyon ito sa pamilya. Nagtatawanan kami, nag-aalala nang kaunti, pero laging nauuwi sa saya at pagsasama-sama ng pamilya.

Isang magandang araw na pag-usapan ang mga nobelang naglalarawan ng mga lalawigan sa Pilipinas! Unang pumapasok sa isip ko ang 'Noli Me Tangere' ni Jose Rizal. Ang kwentong ito ay hindi lamang isang nobela kundi isang salamin ng lipunan ng mga Pilipino noong panahon ng kolonyalismong Espanyol. Isinasalaysay nito ang buhay sa mga lalawigan at ang mga pagsubok na dinaranas ng mga tao. Ang mga karakter ay puno ng buhay at talagang maiging nailalarawan ang kanilang mga nakabigong pangarap at pag-asa. Kitang-kita mo ang mga intricacies ng buhay sa probinsya na nahahawig sa mga tradisyon at kasaysayan natin bilang mga Pilipino. Taas-kamao ako dito dahil lahat ng tao ay may kakayahang makaramdam at maunawaan ang mga paksa dito. Samahan natin ito ng 'Banaag at Sikat' ni Lope K. Santos. Ito ay isang nobela na nagsasalaysay tungkol sa buhay ng mga manggagawa at ang kanilang mga pakikibaka para sa karapatan sa isang panahon ng labanan sa mga ideya. Masasabi na parang microcosm ito ng buong bayan, lalung-lalo na sa mga lalawigan kung saan matatalas ang hamon ng buhay. Ang nobela ay puno ng simbolismo, at talagang tumatagos sa puso ng sinumang nagbabasa. Madalas kong binabalikan ito dahil ipinapakita nito ang pag-asa sa kabila ng mga pagsubok. Isang modernong awit ay ang 'Ilaw sa Lansangan' ni Ericson Acosta. Isa itong nobela na tumatalakay sa mga napapanahon at mahahalagang isyu sa mga lalawigan. Kasabay ng kwento ng mga udong mga karakter na nakikibaka sa kanilang mga buhay, nadarama mo ang hirap at tunay na karanasan ng mga tao sa kanayunan. Tunay na nakakataas ng diwa ang nobelang ito dahil nagiging boses ito ng mga hindi naririnig. Isang magandang pagpipilian para sa mga mahilig sa mga kwentong nakaugat sa mga lokal na kultura at buhay. Ang mga nobelang ito ay hindi lang basta kwento; mga bahagi sila ng ating pagkatao at pagkakakilanlan bilang isang bayan.

Nakakatuwang isipin kung gaano karami kaming natutunan mula sa mga lolo at lola kapag tungkol sa mga pamahiin tungkol sa patay — para sa akin ang pinakakilalang salita rito ay 'pagpag'. Natatandaan ko pa noong bata pa ako, pagkatapos ng lamay, pinipilit ako ng tiyahin na maglakad muna sa ibang ruta bago umuwi; bawal daw diretso dahil baka may sumunod na kaluluwa. Ang konsepto niya ay simple pero matindi: para 'hindi sumama' ang espiritu, kailangang 'pagpag' — literal na pag-alis ng amoy o bakas ng lamay sa iyong sarili at sa mga damit mo bago pumasok sa bahay. Bukod sa 'pagpag', malakas din ang paniniwala tungkol sa panahon ng paglalakbay ng kaluluwa. Maraming pamilya ang sumusunod sa 'siyam na araw' at 'apatnapung araw' bilang mga mahalagang marker — may mga ritwal, misa, at pagdalaw sa puntod. Sa probinsya, sinasabing mas aktibo ang paligid ng bahay sa mga unang araw; kaya may mga payo tulad ng hindi pag-iwan ng salamin nang nakabukas, o hindi paglabas ng bahay ng mag-isa sa gabi kapag may sariwang lamay. Hindi pantay-pantay ang mga detalye depende sa rehiyon: sa Ilocos may iba, sa Mindanao iba ang tono, pero iisa ang sentro — respeto at pag-iingat. Humahalong takot at paggalang ang mga pamahiin na ito, at kahit na hindi ako palaging naniniwala sa literalidad, makikita ko na binibigyang-daan nila ang proseso ng pagluluksa at ang pagkakaisa ng pamilya sa panahon ng pamamaalam.