Saan Ko Mabibili Ang Kopya Ng El Grito Del Pueblo?

Nagising ako sa pagkasabik nang basahin ang unang kabanata ng 'El Filibusterismo'—hindi ito isang banayad na pagbukas; ramdam agad ang bigat at parang malamig na hangin ng pagbabago. Sa aking pananaw, ang pangunahing tema ng kabanatang ito ay ang malalim na kritika sa lipunang kolonyal: ipinapakita rito ang pagkukunwari, kawalan ng katarungan, at ang paghahati-hati ng mga tao ayon sa kapangyarihan at kayamanan. Hindi lang simpleng paglalarawan ng mga tauhan at tanawin ang nangyayari—ginagamit ni Rizal ang unang kabanata para itakda ang tono ng nobela: malinaw ang isang sistemang bulok sa ilalim ng payapang mukha ng araw-araw na buhay. Bilang mambabasa, napansin ko kung paano pinapakita ng awtor ang mga maliit na eksena ng pakikipag-usap at pag-uugali bilang salamin ng mas malalaking suliranin: ang mga pag-uusap sa barko o tavern ay hindi basta tsismis lang, kundi mga pahiwatig ng baluktot na hustisya at mga interes na nagtatakip sa mabuting balak. May matapang na paggamit ng ironiya—mga taong tila masisipag at matiwasay sa mata ng publiko ngunit nasa likod ay may pagnanasa para sa kapangyarihan o proteksyon. Ito ang nag-uudyok ng susunod na mga kaganapan: ang pagkumpuni ng mga sugat ng lipunan sa pamamagitan ng radikal na aksyon o panloob na paghihimagsik. Tapos nag-iwan sa akin ng pakiramdam na ang unang kabanata ay parang prologo ng isang nakatakdang pagsabog—hindi pa si Simoun ang tampok sa unang eksena ngunit ramdam na ang banta ng pagbabago. Ang tema ng kalungkutan at pagkabigo sa reporma, kasama ang pagsusuri sa moralidad ng mga nasa pamumuno, ay tumitimo mula simula. Personal, naantig ako sa paraan ng pagkukuwento: hindi lamang ito pampanitikan na panimulang eksena, kundi isang maigsing aral na may lalim—nagpapaalala na sa likod ng anino ng katahimikan ay may naghihintay na poot o pag-asa, depende sa paningin ng mambabasa.

Tila si Simoun talaga ang sentro ng kuwento sa 'El Filibusterismo' — siya ang karakter na umiikot ang lahat ng aksyon at ideya. Sa pagbabasa ko, kitang-kita ang pagbabagong ginawa ni Crisostomo Ibarra: hindi na siya ang idealistikong binata mula sa 'Noli Me Tangere' kundi isang misteryosong alahero na puno ng galit at plano para maghasik ng kaguluhan. Ang kanyang motibasyon ay paghihiganti at pagwawasto sa sistemang kolonyal na nagdulot ng sakit sa pamilya at bayan niya. Bilang mambabasa, naiintriga ako sa split identity na ito — ang mapagkunwaring kayamanan ni Simoun na ginagamit bilang tabas para sa rebolusyon. Ang kanyang mga kilos, kahit malupit minsan, ay nagpapakita ng tanong: hanggang saan ang katwiran ng paghihiganti laban sa kawalan ng hustisya? Nabighani ako sa istilo ni Rizal sa paghubog ng tauhang iyan; mas madilim, mas komplikado, at mas nag-iiwan ng pait na pag-iisip. Hindi madali sa puso ko ang wakas ng kanyang plano — mabigat at trahedya. Lumalabas sa aklat na hindi laging malinaw ang tama at mali kapag nasugat na ang dangal ng isang bayan, at paras ang damdaming iyon sa akin pagkatapos ng bawat pagbabasa.

Naku, kapag nagbuod ako ng 'El Filibusterismo' para sa klase o sa tropa, palagi kong sinisimulan sa isang malinaw na one-liner: ito ang madilim at mapait na pagpapatuloy ng 'Noli', kwento ng pagbabagong nagbago na naging paghihiganti. Sa unang talata ng buod ko, binabanggit ko agad ang tunay na katauhan ni Simoun—hindi lang isang alahero kundi isang taong sugatan ang dangal at naghahasik ng kaguluhan dahil sa matinding poot. Sunod, hinihiwalay ko ang mga pangyayaring dapat talagang tandaan: ang pagbalik ni Simoun sa Maynila na may lihim na plano, ang mga eksenang nagpapakita ng kabulukan ng kolonyal na lipunan at prayle, at ang mga sandali na nagpapakita ng pag-asa mula kina Basilio, Isagani at Juli. Hindi ko nilalagay lahat ng subplots—pinipili ko lang ang mga tagpo na direktang umuugnay sa plano ni Simoun at sa unti-unting pagbagsak ng kanyang ambisyon. Tinapos ko ang buod sa maikling pambungad na pangwakas: ano ang tema? Poot, pagkabigo ng radikal na paghihiganti, at ang moral na dilemmas ng reporma kontra rebolusyon. Kapag ganito ko ginagawa, madaling makuha ng mambabasa ang kabuuang tono at diwa ng akda nang hindi nalulunod sa detalye.

Teka, sandali — may linya si Isagani sa 'El Filibusterismo' na palagi kong binabalikan at inuuna sa isip kapag tumatalakay ako sa pagiging idealista: 'Mas pipiliin kong mamatay nang may dangal kaysa mabuhay na walang paninindigan.' Para sa akin, hindi iyon simpleng dramatikong pananalita; isang maikling deklarasyon ng paniniwala niyang ang dangal at prinsipyo ay mas mahalaga kaysa personal na kaginhawaan o pansariling kapakinabangan. Sa konteksto ng nobela, maraming tauhan ang nagpapasya batay sa takot o ambisyon, pero si Isagani ay nagsisilbing tinig ng kabataang may paninindigan — isang taong handang isakripisyo ang sariling laman para sa mga ideyal niya. Kapag iniisip ko ang linyang ito, naaalala ko kung paano tayo sa araw-araw na buhay ay nahaharap sa maliliit at malalaking pagsubok: kung pipiliin natin ang komportableng daan o ang mas mahirap pero marangal na landas. Iyan ang dahilan kung bakit sa akin ito ang pinakamagandang linya niya — dahil simple pero tumatagos, at nagbibigay lakas kapag kailangan mong mamili ng tama kahit mahirap.

Isang nakakabighaning pagninilay ang pagkakabuo ni Simoun sa 'El Filibusterismo' na tila nababalot ng mga misteryo at mahigpit na simbolismo. Ang karakter niya, na isang makapangyarihang negosyante, ay hindi lamang naglalarawan sa pagkakaroon ng yaman kundi pati na rin sa masalimuot na kalagayan ng lipunan. Malayong nauugnay ang kanyang pagkatao sa ideyolohiya ng rebolusyon at paghihimagsik; siya ay tila ang simbolo ng takot at pag-asa ng bayan. Sa bawat hakbang niya, nag-iiwan siya ng mga tanong ukol sa totoong ugat ng mga suliranin at ang ligtas na daan tungo sa pagbabago. Isang pangunahing simbolo si Simoun ng natatagong galit at pagkadismaya sa estado ng lipunan. Ang kanyang masalimuot na plano na paghasain ang isang malawakang rebolusyon ay nagpapakita ng pagkabigo sa mga tradisyunal na paraan ng pakikibaka. Minsan, ang kanyang pagiging tahimik at mapanlikha sa pagbabalatkayong pagdiriwang ng mga tao ay nagiging batayan ng kanyang pagnanais na bumangon ang mga mamamayan sa kanilang kalupitan. Ginamit niya ang kanyang yaman bilang isang paraan upang maghimok at magsimula ng mga palitan ng ideya, ngunit sa kabila ng lahat, ang kanyang mga pagkilos ay puno ng panganib at pagkabalisa. Ang mga sumunod na pangyayari ay nagpapakita ng mga bunga ng kanyang mga desisyon — hindi lamang ang kanyang mga kaibigan ang nalugmok kundi pati na rin ang kanyang misyon. Ngunit ang pagiging Simoun ay hindi nagtatapos sa pagiging rebolusyonaryo; siya rin ay simbolo ng sakripisyo at kabayaran ng pagtawid sa linya sa pagitan ng pagmamahal at galit. Aking napagtanto na ang kanyang mga aksyon ay hindi isang simpleng paraan ng paghihiganti kundi isang pagsasalamin ng kanyang sarili, ang kanyang pagnanais na ituwid ang mga maling nagawa sa kanya at sa bansa. Sa kabila ng kanyang madilim na aura, may mga pagkakataon na makikita mo ang isang tao na puno ng malasakit at pag-insulto sa mga naging kapalaran ng iba. Sa mga huling bahagi ng kwento, lumilitaw ang isang tao na handang magbuwis ng buhay para sa isang mas mataas na layunin, na siyang simbolo ng tunay na pag-ibig sa bayan. Sa kabuuan, ang simbolismo ni Simoun ay kumakatawan sa laban ng samahan sa kasamaan at ang pilosopiya kung saan ang pagbabago ay hindi nagmumula sa mataas na yaman kundi mula sa pagsasakripisyo ng iisang tao sa ngalan ng bayan. Sa kabila ng masalimuot at madidilim na motibo niya, isa siyang diwa na hindi natitinag sa hangaring makamit ang kalayaan, na sa tingin ko ay isang magandang paglalarawan ng ating mga Pilipino sa panahon ng krisis.

Sa ‘El Filibusterismo’, tila sinasalamin ang mga suliranin ng lipunan na may malalim na pananaw at pagkritika. Ang kwento ay naging simbolo ng matinding pagmamalupit at katiwalian sa pamahalaang Kastila, na ang mga tao ay nagdusa sa ilalim ng isang sistema na hindi nagbibigay halaga sa kanilang karapatan. Isang magandang halimbawa ay ang mga karakter katulad ni Simoun na nagbigay-diin sa mga damdamin ng pagkapagod at pag-asa sa gitna ng kaapihan. Ang kanyang misyon ay hindi lamang para makamit ang sariling interes kundi humingi ng hustisya para sa mga inaapi, na nagbibigay ng pagninilay-nilay sa mga mambabasa tungkol sa sakripisyo at laban para sa bayan. Bukod dito, isinasalaysay din ang mga tampok na suliranin ukol sa edukasyon, relihiyon, at sosyal na estruktura. Sa mga pagkakataong ito, tila nagiging paralel ang kwento sa mga kasalukuyang isyu sa ating lipunan, kung saan ang edukasyon ay isang pribelehiyo at hindi lahat ay nabibigyan ng pagkakataon. Kaiba sa pagninilay ni Rizal, ang kanyang pagbubukas ng mata sa mga hindi pantay-pantay na pagkakataon ay nag-uudyok sa mga mambabasa na suriin ang kanilang sariling kapaligiran at tungkulin sa lipunan. Isang bahagi rin na tumutukoy sa kasamaan ng liderato at katiwalian ay ang pagkukunwari ng simbahan at ng estado, na nakakaapekto sa moral ng mga mamamayan. Ang relasyon ng mga karakter sa isa’t isa ay nagbubukas ng mas malalim na pag-unawa sa mga عامل na nagiging sanhi ng kanilang mga kasawiang-palad. Sa kabuuan, ang ‘El Filibusterismo’ ay hindi lamang kwento ng paghihimagsik kundi isang tapat at masakit na pagsusuri ng ating lipunan na nananatiling mahalaga hanggang sa kasalukuyan.

Minsan sa mga akdang nakaukit sa ating kulturang Pilipino, may mga tauhang nagiging simbolo ng ating mga hangarin at adhikain. Si Macaraig, halimbawa, ay hindi lang basta isang tauhan sa 'El Filibusterismo'; siya ay nagsisilbing boses ng mga estudyante na nagnanais ng tunay na pagbabago. Ang kanyang pagnanasa para sa kaalaman at edukasyon ay kumakatawan sa kolektibong pag-asa ng mga kabataan sa kanyang panahon. Isang karakter na puno ng idealismo, si Macaraig ay ipinapakita ang halting gap sa pagitan ng mga makapangyarihang tao sa lipunan at ng mga tao na nagnanais ng makatarungang pagbabago. Isa pa, ang kanyang poot laban sa mga hindi makatarungang sistema ay nagpapalutang ng tema ng rebolusyon, na nakaugat sa mga pagkukulang ng gobyerno at kung paano ito nagiging sanhi ng pagdurusa ng masa. Sa kanyang mga pag-uusap, pinapansin ni Macaraig ang mga isyu ng mas mataas na edukasyon na dapat ay accessible para sa lahat, na kaya niyang ipaglaban kahit na ito ay kontra sa mga nakatataas. Sa kabuuan, ang kahalagahan ni Macaraig ay masusukat sa kanyang papel na napakahalaga sa pagtatampok ng mga kakulangan sa lipunan na nag-trigger ng makasaysayang rebolusyon sa ating bansa.

Ay, sa totoo lang, maraming beses kong binabalik-balikan ang kabanatang iyon dahil napakalalim ng ipinapakita nitong paglalakbay ni Basilio. Sa 'El Filibusterismo' may isang kabanata na literal na pinamagatang 'Si Basilio', at doon talagang nakatuon ang pansin ni Rizal sa kaniya — sa kanyang mga iniisip, takot, at mga desisyon na humubog sa kanyang pagkatao mula noon hanggang sa kasalukuyan ng nobela. Habang binabasa ang kabanatang 'Si Basilio', ramdam mo kung paano nagbago ang bata mula sa 'Noli'—hindi na siya ang batang takot at laging nag-aalala; mas kumplikado na ang mga pagpipilian niya ngayon. Pinapakita rin ng kabanata ang dalawa niyang mukha: ang medikal na pag-aambisyon (ang pagnanais na makapagtapos at makatulong) at ang pag-usbong ng pag-aalala sa hustisya at paghihiganti. Hindi lang ito simpleng paglalahad ng kanyang mga aksyon; mas malalim, ipinapakita rin ang kanyang mga dahilan, kahinaan, at ang mga taong nakaapekto sa kaniyang landas. Para sa akin, ang kabanatang 'Si Basilio' ang pinakamainam na pintuan para maintindihan kung bakit ang mga huling kilos niya ay tumimo nang may bigat. Kung babasahin mo nang mabagal, mapapansin mo ang mga detalye at maliliit na eksena na nagpapakita ng pagbabago sa kanyang paniniwala at pag-uugali, at doon mo mauunawaan ang buong arc ng karakter niya sa nobela. Talagang nakakaantig, at nagpapakita kung paano lumalalim ang pagkatao ng isang karakter sa paglipas ng kwento.