Sino Ang Kontrabida Sa Alamat Ng Durian?

Nakakatuwa isipin na ang 'alamat ng durian' ay hindi palaging may isang iisang pangunahing tauhan na pareho sa lahat ng bersyon—madalas, ako mismo kapag nakikinig ng kwento sa baryo ay napapansin na ang bida ay nagbabago depende sa tagapagsalaysay. Sa ilang bersyon, ang pangunahing tauhan ay isang dalagang mapagmahal at masunurin na nagkamali lang ng loob at dahil doon nagbunga ang durian bilang leksyon o alaala ng kanyang kuwento. Sa iba naman, isang magsasaka o mangingisda ang sentro: isang ordinaryong tao na nakakita o nakasubok ng kakaibang bunga at dahil sa kanyang aksyon (paggalang o pagkamakasarili) naikwento kung bakit mabangis ang balat at makremoso ang laman ng durian. Madalas nakikita ko ang tauhang ito bilang representasyon ng tao sa harap ng kalikasan—may halo ng kagandahan at kagaspangan. Bilang tagahanga ng mga alamat, gustung-gusto ko ang mga bersyong nagbibigay-diin sa moralidad: kung paano ang karakter ay nagpapakita ng kabutihang-loob o kapalaluan ay siyang nagtutulak ng pagbabago. Kahit na wala silang pare-parehong pangalan o edad, pare-pareho ang tema: ang tao at ang bunga, at kung paano nagiging simbolo ang durian ng aral at pagkakakilanlan ng komunidad. Sa huli, para sa akin, ang puso ng alamat ay lagi ang taong kumikilos—iyan ang tunay na bida sa kwento, kahit iba-iba ang mukha niya sa bawat salaysay.

Naku, talagang kakaiba ang alamat ng durian kumpara sa ibang alamat ng prutas — at ramdam ko 'yan mula pagkabata kapag sumisingaw ang amoy nito sa kanto ng baryo namin. Madalas na ang mga alamat ng prutas tulad ng 'mansanas' o 'granada' sa mga kuwentong banyaga ay puno ng simbolismong moral o cosmological (halimbawa, tukso, buhay-at-kamatayan). Pero ang mga alamat ng durian dito sa Timog-silangang Asya ay mas tactile at sensorial: hindi lang tungkol sa kung ano ang prutas, kundi kung paano mo ito nararamdaman — ang mabangong-ka-naangam na halo ng matamis at mabaho, ang matulis na balat na parang depensa ng kalikasan, at ang bigat na parang may dalang lihim. May isang alamat na narinig ko sa palengke: ang durian raw ay ipinanganak mula sa galit ng isang diwata na nais protektahan ang kagubatan mula sa mga gutom na tao. Ibang-iba ito sa tipikal na 'forbidden fruit' na may moral na aral; ang durian ay nagbibigay-diin sa relasyon ng tao sa kapaligiran, sa respeto at takot. Ang ibang alamat ng prutas madalas naglalarawan ng pagbabago ng anyo—tao naging puno o kabaligtaran—pero sa durian, laging may elemento ng communal ritual: may mga paniniwala tungkol sa tamang oras ng pag-ani, mga bakas ng anino ng espiritu sa paligid ng puno, at mga babala kung saan hindi pwedeng kainin dahil maaaring magdulot ng sumpa o sakit. Kaya para sa akin, ang durian mythos ay mas malapot, mabaho, at mas personal; hindi siya abstraction lang ng moralidad, kundi masyadong nakalapat sa katawan at sabik sa sensasyon — isang alamat na puwedeng panghawakan, amuyin, at pagpilian kung kasama o hindi sa hapag-kainan.

Lumang kuwento ang palaging naririnig namin sa Mindanao tungkol sa durian — hindi yung biro-biro lang, kundi yung parang napapakinggan mo sa dapithapon habang nagkakape ang matatanda. Sa bersyon na paborito ko, nagsimula ang prutas bilang biyaya ng isang diwata o 'mama' ng kagubatan na nagmahal sa isang tao. Sinubukan ng tao na sirain ang kagubatan at inialay niya ang kanyang puso para maprotektahan ng diwata ang mga halaman; bilang gantimpala, ipinadala nito ang isang puno na may napakatamis na bunga. Ngunit dahil natakot ang ibang tao na lanternin ang kayamanan, pinatindig ng diwata ang balat ng bunga ng matutulis na tinik upang hindi madaling kunin — kaya nagkaroon ng durian. May iba pang bersyon na halos pabiro pero may aral: may mag-asawa na hindi marunong magbahagi, kaya ang prutas ay pinarusahan ng mga espiritu at binigyan ng malakas na amoy at matitinik na balat bilang babala sa pag-iimbot. Sa taktika ng oral tradition, nabuhay ang mga kuwento bilang paliwanag sa kakaibang anyo at amoy ng durian — isang halo ng paghanga at pag-iingat. Sa tuwing naririnig ko ang mga ganitong alamat, hindi maiwasang mapasulyap ako sa mga lumang puno sa baryo. Para sa akin, ang alamat ay hindi lang paliwanag sa pinagmulan ng prutas, kundi salamin din ng paraan ng mga tao sa Mindanao na iugnay ang kalikasan sa moralidad, komunidad, at paggalang sa mga espiritu ng kagubatan.

Isang bagay na nakakaakit sa 'Alamat ng Prutas' ay ang mga karakter na talagang nagdadala sa kwento sa kanilang buhay at katangian. Isa sa mga pangunahing tauhan nila ay si Kyo, isang masiglang batang may ambisyong makamit ang magandang kinabukasan. Ang kanyang determinasyon at positibong pananaw ay nagbibigay inspirasyon sa kanyang mga kaibigan. Kasama niya si Hikari, isang matalino at masayahing babae na palaging handang tumulong at umalalay sa kanyang mga kakilala. Ang dalawa ay may napaka-maasikaso at isang 'barkadahan' na nagtataguyod ng sama-samang pag-unlad. Hindi maikakaila na ang kanilang koneksyon at pagkakaibigan ang nagdadala ng tibok sa kwento. Pagdating naman kay Hanabi, isa siyang mahiyain ngunit talentadong artista. Madalas siyang nahihirapan na ipakita ang kanyang tunay na sarili sa kanyang mga kilala, ngunit sa tulong ng kanyang mga kaibigan, unti-unti siyang bumubuo ng tiwala sa sarili. Ang kanyang journey patungo sa pagtanggap sa kanyang mga kakayahan at paglalakbay sa mundo ng sining ay isa sa mga nakakaantig na bahagi ng kwento. Huwag nating kalimutan si Tetsuya, ang masungit ngunit mapagmasid na tao sa kanilang grupo. Sa unang bahagi, mukhang siya'y palaging nagkukulong at hindi interesado sa mga gawain ng grupo, ngunit sa paglipas ng kwento, lumalabas ang kanyang tunay na pagkatao, na puno ng katalinuhan at sabik na makipagsapalaran. Ang kanyang nagbabagong ugali at pakikisangkot sa grupo ay talaga namang nakakatuwang kita.

Aba, kapag nabanggit ang durian, automatic lumalabas sa isip ko ang simpleng kantang pambata na pinamagatang 'Alamat ng Durian'. Naging bahagi iyon ng aking elementaryang alaala—madalas itong kantahin sa klase habang may guro na tumutugtog ng gitara o kaya'y kasama sa mga songbooks ng paaralan. Ang liriko nito ay hindi komplikado: naglalahad ng pagkagusto hanggang sa pag-ibig at controversy sa amoy, at syempre ang aral tungkol sa pagkakaiba-iba ng mga tao at bagay. Para sa mga bata, napaka-epektibo nito dahil madaling tandaan at may kuwentong moral na kasamang nakakatawang imahe ng makakalasong balat at matapang na bango. May iba't ibang bersyon ang kantang ito—ang ilang version ay tunay na monotonous at tila nursery rhyme, habang ang iba naman ay may konting folk arrangement na nagbibigay ng drama sa kuwento ng prinsesa o hayop na humahanap ng perpektong prutas. Nakakatuwang isipin na kahit maraming taon na, patuloy pa rin itong inaawit sa mga reunions at mga lokal na programa ng kultura. Bilang isang tagahanga ng mga kwento at musika, lagi akong natutuwa kapag maririnig ko itong muli: parang instant time machine pabalik sa simpleng saya ng pagkabata.

Sobrang natuwa ako noong napag-usapan namin ng tropa ko ang iba't ibang alamat tungkol sa durian habang nagtatanghalian—parang episode-recap sesh pero tungkol sa prutas! Sa mga usapan namin lumabas na hindi lang iisang kuwento ang umiikot; sa bawat probinsya at isla may konting twist. May mga bersyon na nagpapaliwanag kung bakit mabango para sa iba at masangsang naman para sa iba: meron nagsasabing regalo ito mula sa mga espiritu, may iba namang nagsasabing bunga ng sumpa o pagbabago mula sa tao tungo sa puno. Kapansin-pansin na madalas nabibigyang-paliwanag ang matalas na balat at malakas na amoy sa pamamagitan ng mitolohiyang may elementong metamorphosis—isang tao o hayop na naging puno, o isang diyos na nagbigay ng prutas bilang ganting-parangalan o parusa. Nalibang ako dahil iba-iba rin ang tono ng mga alamat: may makataong trahedya, may nakakatawang pabula na may aral, at may misteryosong kwento na may babala—tulad ng mga paniniwala na hindi dapat pagsabayin ang durian at alak dahil delikado. Habang naglalakad papunta sa palengke, napapansin ko na ang mga matandang nagkukwentuhan ay may kanya-kanyang bersyon: ang nanay ng kapitbahay ko nagpapaliwanag na ang durian ay dating isang mabait na nilalang na pinakasalan ng kalikasan; ang pinsan kong taga-Borneo naman, may kakaibang twist na umaapela sa espiritu ng gubat at ang proteksyon nito sa bunga. Sa huli, nagugustuhan ko kung gaano kalawak ang imahinasyon ng mga komunidad—parang alternate universes sa paborito nating serye—na gumagamit ng parehong elemento para ipaliwanag ang parehong prutas. Hindi kailangan isang 'opisyal' na alamat lang; mas masarap namnamin ang iba’t ibang bersyon habang kumakagat ng matamis at malinamnam na laman ng durian, kasama ang maiinit na debate sa tropa tungkol sa tunay na pinagmulan ng amoy nito.

Tapos na ang hirit ko: para sa akin, ang tunay na kontrabida sa 'Attack on Titan' ay hindi lang isang tao—ito ang sistema ng takot at paghihiwalay na bumabalot sa buong mundo. Sa umpisa akala mo si Eren ang malinaw na kontrabida dahil sa brutal niyang mga hakbang, pero habang lumalalim ang kwento, makikita mo na ang ugat ng lahat ay ang centuries-long cycle ng diskriminasyon, propaganda, at pagpapalaganap ng poot. Ang mga desisyon ni Marley, ang mga batas laban sa Eldians, pati na ang takot ng buong sangkatauhan—lahat yan ang naghubog ng mga karakter para gumawa ng malupit na bagay. Personal, nasaktan ako nung napagtanto ko na halos lahat ng mga pangunahing tauhan na gumawa ng masama ay cause-driven: nasaktan, naapi, o pinilit ng sitwasyon. Talagang nangingibabaw ang tema na minsan ang ‘kontrabida’ ay produkto ng isang sirang lipunan. Kaya kahit si Eren, Zeke, o kahit ang mga militar na nasa likod ng digmaan—lahat sila ay bahagi ng mas malaking kabalastugan. Masakit man, mas malinaw sa akin ngayon na ang tunay na kalaban ay ang walang katapusang cycle ng takot at paghihiganti, hindi lang isang tao.

Isang masayang araw ang sumalubong sa akin habang nagbabalik-tanaw sa alamat ng sibuyas, at agad na pumasok sa isip ko ang mga pangunahing tauhan dito. Una na dito si 'Magtatanim', na isang masipag at matiyagang magsasaka na nag-desidido na magtanim ng sibuyas. Sinasalamin ng kanyang karakter ang pagpupunyagi at pag-asa na makamit ang tagumpay sa kabila ng mga pagsubok. Kasama niya si 'Kaharian ng mga Bulaklak', isang malaon nang sinakop na lugar kung saan ang mga mamamayan ay umaasa sa yaman ng kanilang lupain. Sa kuwento, makikita rin ang mga mapanlikhang karakter tulad ng 'Sibuyas', ang simbolo ng kasaganahan at kadakilaan, na tila nagiging daluyan ng mga aral at leksyon na natutunan sa proseso ng pagtatanim. Sa kabuuan, ang kanilang mga pagkatao ay nakapagbibigay-diin sa mga tema ng tiyaga, dedikasyon, at pag-asa. Nariyan din ang 'Reyna ng mga Sibuyas', isang matatag na lider na ginagampanan ang kanyang tungkulin sa pag-alaga sa kanyang bayan at pagbabantay sa kanilang mga pananim upang hindi ito masira. Ang kanyang pagmamahal sa lupa at mga tao ay tunay na nakaka-inspire. Isa pang mahalagang karakter ay ang 'Alamat ng mga Dolyar', na nagrerepresenta ng kasakiman at materyal na bagay na nagiging hadlang sa tunay na halaga ng mga bagay. Kaya naman, sa bawat tauhan sa alamat, may natatanging mensahe na dapat tayong pagnilayan, na kung saan ay bumabalik sa simpleng ideya ng pagtatanim at pamumuhay nang may pagmamahal. Pangalawa, ang malinaw na mensahe mula sa mga tauhang ito ay ang kahalagahan ng pagtutulungan at pagkakaisa. Kapag ang bawat isa sa kanila ay nagtutulungan, ang buong komunidad ay umuunlad. Isa pang bagay na napagtanto ko ay kahit gaano pa man tayo kagalit o nagtatalo, kadalasang ang ating mga pagkakaibang ito ang nagiging dahilan ng tunay na pagkakasama sa huli. Kumbaga, ang alamat ng sibuyas ay nagsisilbing salamin sa ating mga buhay; kung paano natin kasamang hinaharap ang mga pagsubok. Sa kabuuan, ang alamat ng sibuyas ay higit pa sa kwento ng mga tauhan. Ito ay kwento ng ating mga pagkatao at pagkakaisa bilang isang komunidad. Talagang kapana-panabik na magmuni-muni sa mga mensaheng dala ng bawat tauhan at kung paano ito sumasalamin sa ating araw-araw na buhay.

Sobrang nakakatuwang isipin kung paano naging simbolo ng isang ugali ang isang gulay sa mga alamat natin. Sa loob ng kuwentong 'Ang Alamat ng Ampalaya', ang pangunahing tauhan ay ang batang naging ampalaya — isang batang karaniwang inilarawan bilang laging gutom, hindi marunong magpasalamat, at madaling magreklamo. Madalas siyang inilalarawan bilang kakaiba sa kanyang mga kapatid dahil sa kanyang ugali ng pagiging sakim at hindi mapakali pagdating sa pagkain, kaya siya ang napiling magbago ng anyo sa isang mapait na gulay. Nakikita ko rito ang malaking aral: hindi lang basta pagbabago ng itsura ang nangyari, kundi pagsasabing ang pagkamapait ay bunga ng sariling asal. Ang mga magulang at kapatid sa alamat ay mga sumusuporta o nagtatakda ng konteksto, pero ang sentro ng kuwento ay talaga ang batang iyon — hindi malilimutan dahil siya ang nagdala ng punto tungkol sa pag-uugali at kahihinatnan. Sa totoo lang, tuwing binabasa ko ang 'Ang Alamat ng Ampalaya' na parang nakikitang muli ang batang iyon sa pila ng ating mga kaugaliang dapat baguhin.