Sino Ang May-Akda Ng 'José Rizal: Isinalarawang Buhay Ng Bayaning Pilipino'?

Teka, napaka-interesante ng tanong na ’to — tumutok agad ang isip ko sa kung paano ginagamit ng mga Pilipinong manunulat ang kartero bilang tulay sa kuwento, hindi palaging bilang pangunahing tauhan kundi bilang tsismoso, testigo, o simpleng tagapaghatid ng kapalaran. Madalas sa mga klasikong nobela ng Pilipinas, ang papel ng kartero ay simboliko: siya ang nagdadala ng liham na maaaring magbunyag ng lihim, magdugtong ng pag-ibig, o magpasimula ng suliranin. Halimbawa, sa mga akdang may temang kolonyal o pampolitika, ang simpleng mensahero ang nagiging daluyan ng impormasyon na nagbabago ng buhay ng mga pangunahing tauhan. Hindi laging binibigyan ng pangalan ang kartero—kung minsan siya’y isang anino lamang na nagpapaikot ng plot. Bilang isang mambabasa na mahilig sa detalye, naaalala ko ang dami ng eksenang napabago ng isang sulat: mula sa pagpapakilala ng lihim hanggang sa pagbagsak ng isang plano. Kaya kapag tinanong kung sino ang kartero sa isang “nobelang sikat ng mga Pilipino,” ang totoong sagot ko ay: depende sa nobela. May mga akda na may malinaw na kartero at may mga akdang mas pinagtutuunan ang epekto ng liham kaysa sa taong nagdala nito. Sa huli, para sa akin ang kartero sa panitikang Pilipino ay madalas na maliit ngunit makapangyarihang piraso ng mekanismo ng kuwento, isang pahiwatig na kahit ang pinaka-ordinaryong gawain ay may dalang kahulugan.

Talagang nae-excite ako kapag napag-uusapan ang mga pangunahing lider ng Digmaang Pilipino-Amerikano — parang nagbubukas ka ng libro na puno ng tapang, intriga, at kontrobersya. Sa panig ng mga Pilipino, nangunguna siyempre si Emilio Aguinaldo bilang presidente at itinuturing na pinuno ng rebolusyon; kasabay niya ang konsehal at tagapayo na si Apolinario Mabini, na kilala bilang ‘Dakilang Lumpo’ at utak sa mga desisyon kahit siya’y may kapansanan. Hindi mawawala si Antonio Luna — taktikal, disiplinado, at napakatalino sa larangan ng digmaan — na pinaslang sa isang intriga na nagbago ng takbo ng laban. May mga tanyag ding heneral tulad nina Gregorio del Pilar, na sumikat sa Tirad Pass, at Miguel Malvar, na nagpatuloy ng paglaban matapos umalis ni Aguinaldo. Sa panig ng Estados Unidos, malaki ang papel ni Pangulong William McKinley sa polisiya at desisyon, habang mga komander tulad nina Maj. Gen. Elwell S. Otis at Maj. Gen. Arthur MacArthur Jr. ang nagpatakbo ng operasyon militar. Si Frederick Funston naman ang kilala sa pagdakip kay Aguinaldo. Hindi rin malilimutan ang mga militar na nagkaroon ng kontrobersyal na taktika tulad ni Jacob H. Smith na sangkot sa Samar campaigns, pati na ang pagkamatay ni Henry Lawton na nagbigay-diin sa panganib ng kampanya. Pagbabalik-tanaw ko rito lagi, naiisip ko kung gaano kahalaga ang mga individual na desisyon at karakter sa direksyon ng kasaysayan — nakakabighani at nakakabagabag sabay-sabay.

Nakakabilib talaga kapag nadarama mong parang treasure hunt ang paghahanap ng libreng panitikang Pilipino—at oo, madalas akong mag-explore ng ganito. Minsan nasa gabi ako nagba-browse at natagpuan ko ‘Noli Me Tangere’ sa Project Gutenberg at sinundan ko ng mga tula sa panitikan.com.ph; parang time travel ang dating. Para sa mga klasikong nobela at lumang isyu, laging magandang puntahan ang Project Gutenberg, Internet Archive, at Wikisource—madalas may mga scan o transkripsyon ng lumang akda na pampaaralan at pampasaya. Ngunit hindi lang klasiko ang meron online. Para sa kontemporaryong kwento at maiinit na kwentong fanfiction o orihinal na nobela sa Filipino, sobrang dami sa Wattpad at sa mga personal na blog ng manunulat. Mahalagang i-check ang lisensya—kung naka-Creative Commons ba o public domain—lalo na kung gagamitin sa proyekto o babasahin ng klase. May mga university repositories din (hal., mga digital collections ng mga unibersidad) at ilang local literary journals na naglalathala nang libre, kaya magandang mag-bookmark at sumubaybay sa feed ng mga ito. Tip ko pa: gumawa ng folder o bookmark list at i-save ang PDF/scan kapag legal at available; masarap balikan. Sa totoo lang, ang paghahanap ay bahagi ng saya—parang nag-iipon ng paboritong kanta sa playlist. Enjoy sa paglalakbay at sana may madiskubre ka ring bagong paborito.

Tila bawat kabanata ng buhay ko ay may kanya-kanyang hugis ng problema—may umasang relasyon, may pinansyal na deadline, at may panahong nawawala ang direksyon. Noong dumating yung panahon na parang hindi ko na alam ang susunod na hakbang, dalawang libro ang agad kong binuksan: 'Man's Search for Meaning' at 'The Alchemist'. Ang unang aklat, malalim at malamig sa unang tingin, pero tinuruan ako nito na hanapin ang purpose kahit sa gitna ng paghihirap; ang pangalawa naman ay isang simpleng parabula na nagpaalala na minsan ang sagot ay nasa maliit na pangarap na pinipilit mong abutin. Bukod doon, nagustuhan ko rin ang praktikal na payo mula sa 'Atomic Habits'—hindi kaagad mo kailangan magbago ng buong buhay, sapat nang baguhin ang maliliit na gawi. Para sa mga panahong overloaded ka sa emosyon, yung meditative tone ng 'Meditations' ni Marcus Aurelius ay nakakatulong mag-ground ng isip; parang kausap mo ang sarili mong payo sa pinaka-diretso at walang paligoy-ligoy na paraan. May mga pagkakataon ding kailangan ko ng comfort reading, kaya balik ako sa mga nobela na nagbibigay ng pag-asa at pananaw. Kung hahanapin mo ang tamang libro para sa hamon mo, isipin mo muna kung anong uri ng ginhawa ang kailangan mo: insight, action, o consolation. Personal kong karanasan, ang pinakamatibay na pagbabago ay nangyari nung pinagsama ko ang isang libro na nagbigay ng purpose, isa na nagturo ng sistema, at isa na nagbigay ng katahimikan. Sa dulo ng araw, ang pagbabasa ay parang pag-uusap kasama ang sarili—maaaring ginagamit mo lang ito bilang ilaw sa madilim na daan o bilang mapa patungo sa isang bagong simula, at pareho kong inirerekomenda depende sa buhay mo ngayon.

Tila ba nakakabit sa atin ang mga pamahiin tungkol sa patay, at hindi lang dahil gusto nating kakaiba—para sa pamilya ko, ito ay paraan ng paggalang at paghawak sa kawalan. Naobserbahan ko na halos lahat ng kultura sa Pilipinas ay may halong lumang paniniwala at bagong relihiyon; bago pa man dumating ang mga Kastila, may animism na ang mga ninuno natin—pinaniniwalaang may espiritu ang mga bagay at lugar—kaya't natural lang na magkaroon ng ritwal kapag may yumao. Habang lumaki, paulit-ulit kong narinig ang mga payo na parang checklist: huwag mag-pagpag para hindi madala ang kaluluwa sa bahay, huwag magbabaraka kapag may lamay sa gabi, at iwasan ang paglaro sa mga bagay na iniuuwi mula sa lamay. Sa paningin ko, nagbibigay ang mga ito ng kontrol sa isang bagay na napakalaki at nakatatakot—ang kamatayan. Para sa mga nagdadalamhati, ang konkretong hakbang ay nakakabawas ng kaguluhan ng damdamin; may ritual, may sinasabi, may gawain. Mayroon ding social function ang mga pamahiin: pinananatili nito ang respeto sa mga nakatatanda at pinapahalagahan ang kolektibong pag-iingat. Sa mga probinsya lalo na, ang pagsunod sa mga ito ay tanda ng pagiging mabuting kapitbahay at ng pakikilahok sa komunidad. Kahit na sceptical na ako minsan, nakikita ko pa rin kung paano nagbibigay ng aliw at kahulugan ang mga pamahiin kapag may yumao—hindi lang takot, kundi pagnanais ding alagaan ang alaala ng mahal sa buhay.

Tara, heto ang mga lugar na madalas kong tinitingnan kapag naghahanap ako ng partikular na libro tulad ng 'Pagpag Siyam Na Buhay' — at oo, may mga tricks ako para mas mabilis mo mahanap. Una, check mo physical na tindahan: Fully Booked at National Bookstore ang mga unang puntahan ko dahil malaki ang kanilang stock at madalas may online inventory na puwede mong i-search. May mga independent bookstores din sa Pilipinas na nagbebenta ng local at indie titles — maganda ring bisitahin ang mga ito o i-message ang kanilang Instagram/Facebook pages dahil madalas may special editions o signed copies. Para sa mura o second-hand, pupunta ako sa Booksale o mag-browse ng Facebook Marketplace at Carousell; kung lucky ka, makakakita ka ng well-kept copy nang mas mababa ang presyo. Online marketplaces naman: Shopee at Lazada madalas may new at used listings, pero bantayan ang seller ratings at mag-request ng ISBN o larawan para sigurado. Kung ebook naman ang hinahanap mo, tingnan ang Kindle Store o Google Play Books — kung available, mas mabilis i-download. Huwag kalimutan i-check ang publisher o author page ng libro; minsan nagbebenta sila direkta o nag-aanunsyo ng reprints at pre-orders. Sa huli, personally gusto ko muna mag-compare ng presyo at shipping time bago mag-checkout, at kung kolektor ka, i-verify ang edition at kondisyon bago magbayad. Good luck, at enjoy sa pagbabasa ng 'Pagpag Siyam Na Buhay' — medyo nakakatuwa kapag natagpuan mo yung espesyal na kopya!

Wow, tuwang-tuwa ako kapag napag-uusapan ang ideya ng ‘siyam na buhay’ ng pusa — parang instant na soundtrack ng misteryo at pagkabighani sa isip ko. Sa paningin ko, ang simbolismong ito ay hindi lang literal na maraming beses mabuhay ang isang nilalang; mas malalim ito: tungkol sa katatagan, pagbabagong-buhay, at ang kakayahang tumalon mula sa bangin nang parang walang sugat. Madalas kong naaalala sa mga nobela at comic na binabasa ko kung paano ginagamit ng mga manunulat ang konseptong ito para bigyan ng pagkakataon ang tauhan na magbago. Isang pusa na may siyam na buhay ang pwedeng magsilbing metapora para sa taong paulit-ulit na bumabangon sa pagkabigo, pero bawat pagbangon ay may naiibang marka — hindi na siya eksaktong dati. Dito pumapasok ang ideya ng memorya at bakas ng nakaraan; bawat buhay ay nagbibigay ng karanasan na bumubuo sa identidad. May romantikong panig din: ang siyam bilang bilang ng kabuuan o kabihasnan sa ilang kultura — kaya ang pag-ulit ng buhay ay sumisimbolo sa kumpletong siklo, hindi simpleng pagbalik. Bilang mambabasa, inuubos ko ang mga pahina habang iniisip kung paano ginagamit ng mga kwento ang simbolong ito para ilantad ang kahinaan at lakas ng karakter. Sa huli, para sa akin masaya at nakakaantig ang ideya dahil pinapakita nito na kahit paulit-ulit tayong masaktan, may puwang pa rin para sa pag-ayos at muling pagsubok nang may bagong kulay at tapang.

Nakakatuwang isipin na marami pa rin tayong nag-uusisa tungkol sa 'Pagpag: Siyam na Buhay' — pati ako! Napanood ko iyon sa sinehan kasama ang barkada, at oo, talagang tumatak ang creepy vibe at ilang iconic na eksena. Dahil doon, hindi nakapagtataka na maraming fans ang nag-aasam ng sequel o spin-off na magpapatuloy sa mitolohiya ng pagpag. Sa totoo lang, walang opisyal na sequel o spin-off na inilabas para sa 'Pagpag: Siyam na Buhay'. Marami ring usap-usapan at fan theories na tumubo online — may mga fanfics, fan edits, at mga YouTube analyses na halos gumagawa ng sariling 'continuation' kapag hindi ibibigay ng studio ang totoong follow-up. Bilang tagahanga, naiintindihan ko kung bakit: ang concept ng pagpag at ang bilang na siyam ay madaling gawing basehan para sa mas maraming kuwento — prequel tungkol sa pinagmulan ng sumpa, anthology episodes na nagpapakita ng iba’t ibang pagpag encounters, o kahit modern retelling. Kung ako ang magbubuo ng sequel, gagawin ko itong mas lore-driven: ipapakita ang root ng superstition at magbibigay ng bagong stakes para sa mga karakter na may personal na koneksyon sa ritwal. Pero habang wala pa ring official na announcement, masaya ako sa mga fan creations at sa usapan sa community — parang buhay pa rin ang mundo ng 'Pagpag' kahit single film lang ang formal release.