Sino Ang Sumulat Ng Nobelang Bulalakaw?

Aba, ang tanong mo nagbunsod ng maliit kong literary crusade—'Ako ang Daigdig' ay isinulat ni Alejandro Abadilla, at mahalagang ituwid agad na hindi ito nobela kundi isang bantog na tula na madalas ituring na simula ng modernismo sa panitikang Tagalog. Natandaan ko pa noong una kong nabasa ang tula na parang sinuntok ako ng tuwirang pahayag: ang pambungad na linya ay isang matapang na deklarasyon ng sarili na sumira sa mga kupas na anyo ng tradisyonal na tula. Si Abadilla, bilang makata, ay kilala sa paglayo sa mahigpit na estruktura at pagtangkang gawing mas malaya ang daloy ng imahinasyon at salita sa Tagalog. Sa koleksiyon ng kanyang mga sinulat at sa mga aralin sa paaralan, laging lumilitaw ang 'Ako ang Daigdig' dahil sa lakas ng tinig nito—hindi lang dahil sa nilalaman kundi dahil sa paraan ng paghahabi ng ideya at larawang pangwika. Kung susuriin mo, makikita mong pumapakpak ang tula sa temang sentral ng pagkakakilanlan at kapangyarihan ng persona: isang nag-aangkin ng mundo, hindi sa makamundong paraan kundi bilang sining ng pagbuo ng sarili at pananaw. Bilang tagahanga ng panitikan, talagang na-appreciate ko kung paano nito hinamon ang mga mambabasa na mag-isip na ang wika at himig ng tula ay puwedeng maging instrumento ng pagbabago. Madalas ko itong ipinaalala sa mga kaibigan kapag napag-uusapan namin ang pagbabago ng anyo sa pagsusulat: maliit lang ang tula pero malakas ang alon na kanyang nililikha. Sa huli, ang pangalan ni Alejandro Abadilla ay hindi mawawala sa usaping iyon—siya ang may-akda ng 'Ako ang Daigdig', at ang tula niya ay patuloy na nagbibigay ng inspirasyon at diskusyon hanggang ngayon.

Tuwang-tuwa ako kapag napag-uusapan ang mga akdang tumatatak — at isa sa mga lumalabas sa isip ko ay ang nobelang ‘Bugambilya’, na isinulat ni Lualhati Bautista. Mahilig ako sa paraan niya ng paglalatag ng mga emosyon at tensiyon sa loob ng isang tahanan o komunidad, at kahit na hindi ito kasing kilala gaya ng 'Dekada '70' o 'Bata, Bata... Pa'no Ka Ginawa?', ramdam mo pa rin ang kanyang tinik sa mga karakter at ang tapang sa pagharapin ang lipunan. May nostalgia at pigment ng realismo sa mga pahina ng ‘Bugambilya’ — para sa akin, parang tanawin ng mga bulaklak na nagtatago ng mga hinaing at lihim ng mga tauhan. Nakakatuwang isipin na kahit mga simpleng bagay, tulad ng pagtatanim ng bugambilya sa bakuran, nagiging simbolo ng paglago, pagkapinsala, at pag-asa. Bilang mambabasa na lumaki sa bahay na puno ng mga kwento, nai-interpret ko ito bilang isang mapusok na pagnanais na maghilom at mag-iba. Kung hahanapin mo ang estilo ni Lualhati sa kanyang mga sinulat — mabilis na diyalogo, matalas na obserbasyon sa ugnayang-pamilya, at isang malupit pero matapat na pagninilay sa lipunan — makikita mo lahat 'yan sa 'Bugambilya'. Natutuwa akong nakikita pa rin ng mga bagong henerasyon ang kanyang tinig; para sa akin, hindi mawawala ang timpla ng tapang at malasakit na dala ng akdang ito sa puso ng panitikang Pilipino.

Teka — natuwa ako sa tanong mo kasi trip kong gumampan bilang maliit na aklat-detektib minsan. Kapag may librong pinamagatang ‘Ang Aking Ama’, unang ginagawa ko ay hanapin ang mismong pahina ng pamagat (title page). Doon karaniwan naka-print ang pangalan ng may-akda, taon ng publikasyon, at ang publisher. Kung nasa kamay ko ang pisikal na libro, saka ko tinitingnan ang colophon o copyright page sa likod ng title page para sa mas kumpletong impormasyon: ISBN, edisyon, at minsan pati ang pangalan ng tagasalin kung may translation. Kung wala naman ang libro sa kamay ko, agad akong nag-Googling gamit ang eksaktong pamagat sa loob ng single quotes — halimbawa, ‘Ang Aking Ama’ — at sinasama ang salitang ’novel’, ’ISBN’, o pangalan ng publisher kapag may hinala. Gustung-gusto ko ring tumingin sa mga katalogo tulad ng WorldCat, National Library of the Philippines online catalog, at Google Books; madalas lumilitaw dun ang author at mga edisyon. Kung serialized ito dati, napapansin kong maraming lokal na nobela ay nauna munang lumabas sa mga magasin tulad ng Liwayway o Tagalog magazines, kaya minamarka ko rin ang mga archive na iyon. Bilang panghuli, kapag lumabas na ang author, chine-check ko kung may iba pang akda niya para ma-verify ang estilo at konteksto — malaking tulong ito para siguraduhing tama ang pagkakakilanlan. Masaya talaga ang maghukay ng background ng isang libro; pakiramdam ko detective na nagbabalik ng kwento sa may-akda.

Sabihin ko nang diretso: kapag narinig ko ang pamagat na 'ang aking pamilya', unang pumapasok sa isip ko ay ang ideya na madalas itong gamitin bilang pamagat ng mga sanaysay o aklat pambata kaysa bilang isang kilalang nobela mula sa isang solong tanyag na may-akda. Madami akong nabasa sa mga school readers at anthology na may pamagat na kapareho o halos kapareho, at kadalasan walang malinaw na iisang manunulat na iniuugnay dito — minsan ito ay gawa ng isang guro, estudyante, o kolektibong akda para sa mga aralin. Dahil dito, hindi ko maipapangalan ang isang partikular na nobelang kilala sa buong pilipinas na eksaktong pinamagatang 'ang aking pamilya'. Bilang tagahanga at madalas mag-browse sa mga lumang aklat at online catalogs, natutunan ko na kapag naghahanap ka ng eksaktong may-akda, pinakamabilis na sagot ay tingnan ang mismong edisyon: ang pahina ng copyright o ang front cover ay nagpapakita ng may-akda. Sa mga kaso rin na ito ay bahagi ng koleksyon o aklat-aralin, maaaring banggitin bilang kontribusyon sa loob ng antolohiya kaysa isang standalone na nobela. Sa huli, ang pamagat na 'ang aking pamilya' ay parang isang genericong pamagat na paulit-ulit lumilitaw sa iba’t ibang anyo — sanaysay, tula, maikling kwento, at aklat pambata — kaya ang pinakamalinaw na paraan para malaman ang may-akda ay i-trace ang partikular na publikasyon na hawak mo. Ganun ang experience ko sa paghahanap: minsan simple, minsan nakakaintriga, pero laging rewarding kapag nakuha mo ang source.

Grabe, hindi pwede simulan ng ganyang salita — pero sisimulan ko sa saya: bilang isang taong mahilig maglibot sa mga aklatan at tindahan ng secondhand books, madalas kong marinig ang titulong 'Binalot' na lumilitaw sa mga lokal na zine o maikling kuwentong inilalathala sa mga paperback anthologies. Sa totoong talaan ng kilalang klasiko sa panitikang Pilipino, hindi ito tumutunog na may iisang tanyag na may-akda na agad-agad maiuugnay; madalas itong titulo ng maliliit na publikasyon, retelling, o koleksyon ng mga sanaysay at kuwento mula sa iba't ibang manunulat. Kaya kapag tinatanong kung sino ang may-akda ng nobelang 'Binalot', unang ginagawa ko ay hanapin ang ISBN, imprint, o pangalan ng publisher sa likod ng aklat. Kung wala iyon, nag-Search ako sa WorldCat, Google Books, National Library online catalog, at kahit sa mga tindahan tulad ng Lazada o Shopee na nagbebenta ng indie presses. Karaniwan, ang mismong edition ang nagsasabi kung sino ang may-akda — kung minsan ay pseudonym o grupong kolektibo ang nasa likod ng pamagat. Minsan rin, ang titulong 'Binalot' ay ginagamit sa fanfic o webserial na naka-post sa Wattpad at walang formal na imprint — sa ganoong kaso, ang username ng author ang magiging reference, at kung magpi-print sila, saka lalabas ang tunay na pangalan. Personal kong na-enjoy ang paghahanap na ito; parang pagiging detective ng mga salita — nakakatuwa at puno ng maliit na tuklas.

Habang iniisip ko ang titulong 'butil ng kape', wala akong maalalang kilalang nobela sa mainstream na literatura ng Filipino na ganitong pangalan. Madalas akong magbasa at maghanap ng mga lumang at bagong aklat, at kung may tumatak na pamagat gaya nito, karaniwan ay may mga tala sa mga talaan ng aklatan o sa online shop. Posibleng mayroon ngang self-published o lokal na maiiksing publikasyon na may ganitong pamagat na hindi gaanong kilala, kaya hindi ito agad lumalabas sa aking memorya. Kung naghahanap ka talaga ng may-akda, magandang tingnan ang ISBN, ang likod ng pabalat ng libro, o ang tala sa mga online marketplace at Facebook pages ng mga lokal na manunulat. Minsan kasi ang mga indie o print-on-demand na libro ay hindi agad nire-record sa mga malalaking katalogo, kaya mas mabilis mong mahahanap ang may-akda kung may harapang impormasyon tulad ng publisher o taong nag-post ng listing. Personal, naiintriga ako sa ideya ng pamagat—parang may payak ngunit malalim na tema na puwedeng tuklasin—kaya alam kong maraming posibleng manunulat, mula sa baguhan hanggang sa beteranong nagsusulat nang pribado.

Tuwing naiisip ko ang 'Bulalakaw', unang lumilitaw sa isip ko si Maya — isang batang babae na puno ng tanong at pagnanais na lumipad lampas sa maliit na baryo nila. Siya ang malinaw na pangunahing tauhan: matapang pero may takot, may bitbit na lihim tungkol sa isang insidente ng nakaraan na nagtutulak sa kanya para maghanap ng sagot. Sa kwento, si Maya ang nagdadala ng emosyonal na bigat at ang kaniyang paglalakbay ang puso ng naratibo. Kasunod niya si Dante, ang matalik na kaibigan na unti-unting nagiging higit pa rito. Hindi siya tradisyonal na love interest lang; siya ay katalista ng mga desisyon ni Maya, may sariling mga sugat at dahilan kung bakit siya nagtataka rin sa mga pangyayari. May mga matatandang karakter tulad ni Lolo Kiko at isang mahiwagang mentor na si Amihan na nagbibigay ng mga pahiwatig at simbolismo, at isang antagonistikong pwersa—si Kapitan Alvaro—na kumakatawan sa pananakop ng ideya at takot. Kung pagbabasehan ang emosyon at tema, ang pagkakaiba-iba ng bawat tauhan ang nagpapalakas sa kuwento: bawat isa ay may dahilan para kumilos at nagrerepresenta ng iba’t ibang aspekto ng takot, lakas, at pag-asa. Personal, natutuwa ako sa kung paano hindi lang simpleng bida-kontrabida ang setup; malalim at kumplikado ang relasyon nila, at madalas nag-iiwan ito sa akin ng medyo mapang-unawa at nakakaantig na pakiramdam.

Uy, medyo nakakatuwa 'tong tanong mo — madalas kasi naguguluhan talaga ang mga tao kung sino ang orihinal na may-akda kapag anime ang pinag-uusapan. Una, isipin mo kung ang anime ba ay batay sa isang 'light novel', 'web novel', 'manga', o kaya ay original na plano ng studio. Halimbawa, ang 'Sword Art Online' ay isinulat ni Reki Kawahara bilang isang light novel, samantalang ang 'Re:Zero' ay gawa ni Tappei Nagatsuki at nagsimula bilang web novel bago naging kilalang light novel at anime. Kung gusto mong kumpirmahin agad, tingnan ang opisyal na website ng anime o ang unang episode credits — karaniwang makikita doon ang katagang '原作' (original) o '原作者' na nagsasabing sino ang may-akda. Pangalawa, mga go-to sites ko kapag naghahanap: MyAnimeList, Anime News Network, at Wikipedia. Madalas may nakalagay na 'Based on' at ang pangalan ng author/publisher, pati na rin ang taon ng unang publikasyon. Kapag light novel ang pinag-uusapan, makikita mo rin ang pangalan ng publisher (hal., ASCII Media Works, Kadokawa) at ISBN kapag naghanap ka ng physical release. Sa dulo, minsan nakakalito — may anime na adaptasyon ng visual novel o laro (tulad ng ilang dating visual novels na naging anime), at may mga original anime na walang source novel. Pero kapag may novel na pinagbatayan, almost always nakalagay ang pangalan ng may-akda sa opisyal na materyal. Madaling makita kapag alam mo kung anong term ang hahanapin at saan titingin — at para sa akin mas masaya pa kapag nalaman ko kung sino talaga ang utak sa likod ng kuwento.