Sino Ang Sumulat Ng Nobelang Bugambilya?

Tila ba lumutang ang mga alaala ko habang binabasa ko ang 'Bugambilya'. Sa unang paglapag ng mga salita, ramdam ko ang paghahabi ng nakaraan at kasalukuyan—parang mga sanga ng bugambilyang kumakapit sa bakod, maganda ngunit puno ng tinik. Pinakamalaking tema para sa akin ang katatagan ng pamilya at kung paano nagiging tahanan ang mga alaala, kahit pa masiklop-pitik ang mga ito dahil sa kahirapan, pag-alis, at mga lihim na hindi sinasambit. Bawat tauhan ay parang halaman na tinamaan ng unos pero pilit bumabangon, at iyon ang bumubuo ng emosyonal na sentro ng nobela. Isa pang aspeto na tumatak ay ang interplay ng personal at politikal: hindi hiwalay ang mga tahanan sa lipunan. Ang mga desisyong pampamilya, pag-ibig, at pagtitiis ay madalas naka-ugat sa mga mas malalaking puwersa—ekonomiya, migrasyon, at ang marka ng nakaraan sa kasalukuyan. Ginagamit ng may-akda ang imahen ng bugambilya—makulay, masiksik, pero may tinik—bilang metapora para sa kagandahan at panganib ng buhay. Hindi ito puro nostalhiya; may matalas na realismong pumapaimbulog ng damdamin. Habang naglalakad ako palabas ng huling pahina, naiwan ang timpla ng lungkot at pag-asa. Natuwa ako na hindi sinagot ng nobela ang lahat ng tanong; sa halip, binigyan ako nito ng espasyo para magmuni-muni tungkol sa kung paano tayo nagtatayo ng tahanan mula sa mga natirang piraso. Sa bandang huli, ang 'Bugambilya' ay paalala na ang kagandahan minsan ay may sariling paraan ng paghihilom—di man laging maamo, pero tapat sa sarili nitong bulaklak at tinik.

Sabihin ko nang diretso: kapag narinig ko ang pamagat na 'ang aking pamilya', unang pumapasok sa isip ko ay ang ideya na madalas itong gamitin bilang pamagat ng mga sanaysay o aklat pambata kaysa bilang isang kilalang nobela mula sa isang solong tanyag na may-akda. Madami akong nabasa sa mga school readers at anthology na may pamagat na kapareho o halos kapareho, at kadalasan walang malinaw na iisang manunulat na iniuugnay dito — minsan ito ay gawa ng isang guro, estudyante, o kolektibong akda para sa mga aralin. Dahil dito, hindi ko maipapangalan ang isang partikular na nobelang kilala sa buong pilipinas na eksaktong pinamagatang 'ang aking pamilya'. Bilang tagahanga at madalas mag-browse sa mga lumang aklat at online catalogs, natutunan ko na kapag naghahanap ka ng eksaktong may-akda, pinakamabilis na sagot ay tingnan ang mismong edisyon: ang pahina ng copyright o ang front cover ay nagpapakita ng may-akda. Sa mga kaso rin na ito ay bahagi ng koleksyon o aklat-aralin, maaaring banggitin bilang kontribusyon sa loob ng antolohiya kaysa isang standalone na nobela. Sa huli, ang pamagat na 'ang aking pamilya' ay parang isang genericong pamagat na paulit-ulit lumilitaw sa iba’t ibang anyo — sanaysay, tula, maikling kwento, at aklat pambata — kaya ang pinakamalinaw na paraan para malaman ang may-akda ay i-trace ang partikular na publikasyon na hawak mo. Ganun ang experience ko sa paghahanap: minsan simple, minsan nakakaintriga, pero laging rewarding kapag nakuha mo ang source.

Nakakatuwang tanong iyan—espesyal na curiosity ng loob ko kumikislap kapag may pamagat na parang bituin. Sa totoo lang, habang hindi ako makapagbigay ng isang tiyak na pangalan bilang may-akda ng nobelang pinamagatang 'Bulalakaw', napansin ko na ang pamagat na ito ay lumilitaw sa iba't ibang anyo: may mga maikling kuwento at lokal na publikasyon na may parehong pamagat, at may pagkakataong ginagamit din ito sa mga tula o dula. Dahil dito, madalas nagkakaroon ng kalituhan kung alin ang tinutukoy kapag may nagsasabing "nobelang 'Bulalakaw'". Kapag hinanap ko ito noon, unang hakbang ko lagi ay tingnan ang katalogo ng National Library of the Philippines at ang WorldCat para makita kung may naka-catalog na nobela na may pamagat na iyon at kung sino ang nagpalimbag. Kung wala sa malalaking katalogo, malamang na rehiyonal o self-published ang akda — ibig sabihin ay kakailanganin mong tingnan ang lokal na aklatan, publikasyon ng barangay o unibersidad, o mga compilation ng lokal na mga manunulat. Sa personal kong karanasan, maraming pamagat sa Filipino ang nag-uulit o ginagamit sa iba’t ibang anyo, kaya lagi akong dumikit sa bibliographic entry bago maniwala sa isang pangalan bilang may-akda. Sa huli, gustong-gusto kong malaman ang pinagmulan ng isang pamagat — parang treasure hunt — at kung interesado ka talaga, ang pag-scan sa mga katalogo at lokal na koleksyon madalas nagbibigay ng sagot.

Teka — natuwa ako sa tanong mo kasi trip kong gumampan bilang maliit na aklat-detektib minsan. Kapag may librong pinamagatang ‘Ang Aking Ama’, unang ginagawa ko ay hanapin ang mismong pahina ng pamagat (title page). Doon karaniwan naka-print ang pangalan ng may-akda, taon ng publikasyon, at ang publisher. Kung nasa kamay ko ang pisikal na libro, saka ko tinitingnan ang colophon o copyright page sa likod ng title page para sa mas kumpletong impormasyon: ISBN, edisyon, at minsan pati ang pangalan ng tagasalin kung may translation. Kung wala naman ang libro sa kamay ko, agad akong nag-Googling gamit ang eksaktong pamagat sa loob ng single quotes — halimbawa, ‘Ang Aking Ama’ — at sinasama ang salitang ’novel’, ’ISBN’, o pangalan ng publisher kapag may hinala. Gustung-gusto ko ring tumingin sa mga katalogo tulad ng WorldCat, National Library of the Philippines online catalog, at Google Books; madalas lumilitaw dun ang author at mga edisyon. Kung serialized ito dati, napapansin kong maraming lokal na nobela ay nauna munang lumabas sa mga magasin tulad ng Liwayway o Tagalog magazines, kaya minamarka ko rin ang mga archive na iyon. Bilang panghuli, kapag lumabas na ang author, chine-check ko kung may iba pang akda niya para ma-verify ang estilo at konteksto — malaking tulong ito para siguraduhing tama ang pagkakakilanlan. Masaya talaga ang maghukay ng background ng isang libro; pakiramdam ko detective na nagbabalik ng kwento sa may-akda.

Habang iniisip ko ang titulong 'butil ng kape', wala akong maalalang kilalang nobela sa mainstream na literatura ng Filipino na ganitong pangalan. Madalas akong magbasa at maghanap ng mga lumang at bagong aklat, at kung may tumatak na pamagat gaya nito, karaniwan ay may mga tala sa mga talaan ng aklatan o sa online shop. Posibleng mayroon ngang self-published o lokal na maiiksing publikasyon na may ganitong pamagat na hindi gaanong kilala, kaya hindi ito agad lumalabas sa aking memorya. Kung naghahanap ka talaga ng may-akda, magandang tingnan ang ISBN, ang likod ng pabalat ng libro, o ang tala sa mga online marketplace at Facebook pages ng mga lokal na manunulat. Minsan kasi ang mga indie o print-on-demand na libro ay hindi agad nire-record sa mga malalaking katalogo, kaya mas mabilis mong mahahanap ang may-akda kung may harapang impormasyon tulad ng publisher o taong nag-post ng listing. Personal, naiintriga ako sa ideya ng pamagat—parang may payak ngunit malalim na tema na puwedeng tuklasin—kaya alam kong maraming posibleng manunulat, mula sa baguhan hanggang sa beteranong nagsusulat nang pribado.

Nang una kong makita ang bugambilya sa bakuran ng lola ko, agad kong na-feel na parang may bida talaga ang halaman na yon — pero hindi ito isang tao, kundi ang mismong makukulay na bracts na pumapalibot sa maliliit na bulaklak. Sa totoo lang, walang ‘pangunahing karakter’ sa literal na paraan kapag pinag-uusapan ang bugambilya; halaman ito, hindi nobela. Pero bilang isang taong mahilig magkuwento, palagi kong inuugnay ang pokus sa mga bracts: sila ang nag-aagaw ng tingin dahil sa buhay nilang kulay araw-araw. Bilang tagapangalaga ng halaman noon, natutunan kong kung pagbibigyan ko ang bugambilya ng tamang araw, lupa, at pagdidilig, siya ang nagiging sentro ng atensyon sa bakuran. May mga oras na ang matalim niyang tinik ang parang ‘sidekick’ na nagbabantay, habang ang ugat naman ay tahimik na gumagawa ng trabaho sa ilalim ng lupa. Kung ipe-personify ko, sasabihin kong ang bugambilya mismo ang bida — resilient, napaka-adaptable, at may tendency magpakita ng biglaang fireworks na kulay kapag season ng pamumulaklak. Kaya kung sinong pangunahing karakter ang tinutukoy mo: pipiliin kong sabihing ‘ang bugambilya bilang halaman’ ang bida — hindi isang tao, kundi ang kabuuang personalidad niya: makulay, matapang, minsan magaspang dahil sa tinik, pero napaka-deklaradong presence sa kahit anong hardin. Para sa akin, iyon ang pinakamalaking charm niya, at palagi siyang nagbibigay ng energy sa buong bakuran tuwing sumasabog ang kulay niya sa tagsibol o sa tuwing madalas siyang napapansin ng mga dumaraan.

Aba, ang tanong mo nagbunsod ng maliit kong literary crusade—'Ako ang Daigdig' ay isinulat ni Alejandro Abadilla, at mahalagang ituwid agad na hindi ito nobela kundi isang bantog na tula na madalas ituring na simula ng modernismo sa panitikang Tagalog. Natandaan ko pa noong una kong nabasa ang tula na parang sinuntok ako ng tuwirang pahayag: ang pambungad na linya ay isang matapang na deklarasyon ng sarili na sumira sa mga kupas na anyo ng tradisyonal na tula. Si Abadilla, bilang makata, ay kilala sa paglayo sa mahigpit na estruktura at pagtangkang gawing mas malaya ang daloy ng imahinasyon at salita sa Tagalog. Sa koleksiyon ng kanyang mga sinulat at sa mga aralin sa paaralan, laging lumilitaw ang 'Ako ang Daigdig' dahil sa lakas ng tinig nito—hindi lang dahil sa nilalaman kundi dahil sa paraan ng paghahabi ng ideya at larawang pangwika. Kung susuriin mo, makikita mong pumapakpak ang tula sa temang sentral ng pagkakakilanlan at kapangyarihan ng persona: isang nag-aangkin ng mundo, hindi sa makamundong paraan kundi bilang sining ng pagbuo ng sarili at pananaw. Bilang tagahanga ng panitikan, talagang na-appreciate ko kung paano nito hinamon ang mga mambabasa na mag-isip na ang wika at himig ng tula ay puwedeng maging instrumento ng pagbabago. Madalas ko itong ipinaalala sa mga kaibigan kapag napag-uusapan namin ang pagbabago ng anyo sa pagsusulat: maliit lang ang tula pero malakas ang alon na kanyang nililikha. Sa huli, ang pangalan ni Alejandro Abadilla ay hindi mawawala sa usaping iyon—siya ang may-akda ng 'Ako ang Daigdig', at ang tula niya ay patuloy na nagbibigay ng inspirasyon at diskusyon hanggang ngayon.

Habang umiikot ang mga lumang tala sa isipan ko, agad kong naiisip ang direktor ng pelikulang 'Bugambilia' — si Emilio Fernández. Madalas ko siyang iniisip bilang isa sa mga haligi ng Golden Age ng Mexican cinema; ang kanyang kamay ang nagbigay-buhay sa maraming obra na punung-puno ng matitingkad na emosyon at malalawak na tanawin. Sa tuwing pinapanood ko ang 'Bugambilia', ramdam ko ang kanyang matapang na visual style at ang paraan ng pagtatanghal ng karakter na masasabing puno ng pagnanasa at trahedya. May sarili akong koleksyon ng mga lumang pelikula at kadalasan, kapag gusto kong tumakas mula sa modernong special effects, babalikan ko ang mga gawa ni Fernández dahil simple pero epektibo ang storytelling — malakas ang uso ng close-up at simbolismo. Kahit na hindi ako eksperto sa kasaysayan ng pelikula, malinaw sa akin na ang direktor ng 'Bugambilia' ay gumamit ng sinematograpiya at lighting para bigyang-diin ang damdamin ng mga pangunahing tauhan. Ang pangalan niya, Emilio Fernández, ay lagi kong binabanggit kapag may usapan tungkol sa klasiko at makasaysayang produksiyon mula sa Mexico — at 'Bugambilia' ay isa sa mga pelikulang nagpapakita ng kanyang tinig bilang direktor.

Nakakaintriga ang pamagat na 'Biyak'—magaan itong tunog pero mabigat ang hatid na imahen. Sa paglalakbay ko bilang mambabasa na laging nag-iikot sa mga shelf, online forum, at mga indie press, hindi ko agad makita ang isang kilalang nobelang pambansa o internasyonal na eksaktong pamagat lang ay 'Biyak' hanggang sa huling tala na alam ko. Dahil doon, babalikan ko ito sa dalawang paraan: una, ipapaliwanag ko kung bakit madaling magkaroon ng kalituhan sa pamagat; at pangalawa, bibigyan ko ng isang matibay at makataong buod na mukhang babagay sa ganitong pamagat—para kung iyon nga ang hinahanap mo, makuha mo agad ang ideya. Maraming posibilidad kung bakit mahirap magbigay ng isang tiyak na may-akda: maaari itong isang maikling nobela mula sa lokal na wika, isang self-published na trabaho na hindi lumaki ang visibility, o bahagi lang ng mas mahabang pamagat tulad ng 'Biyak na Buhay' o 'Biyak na Lupa'. Ang tema na igigiit ng salitang 'biyak' ay split—hindi lang literal na paghahati kundi emosyonal at ideolohikal. Kaya ang nobelang may titulo ng ganito, sa palagay ko, kadalasan tumatalakay sa malalalim na paghahati: pamilya na nagkawatak-watak dahil sa lihim, komunidad na naghahati dahil sa politika, o mismong katauhan ng pangunahing tauhan na nahahati sa pagitan ng dalawang identidad. Kaya ang buod na ilalahad ko ay batay sa malalim na imperpektong obserbasyon ng mga ganitong tema sa literaturang Pilipino at banyaga. Isang posibleng buod na tumitimbang sa pangalan: Isang magkapatid ang naglalakbay pabalik sa kanilang bayan matapos ang biglaang pagkamatay ng ama. Habang naglilinis ng lumang bahay, nadiskubre nila ang mga lihim na nagpapakita ng dalawang magkaibang pamumuhay ng kanilang pamilya—ang isa ay tahimik na pagtitiis, ang isa naman ay mapangahas na panunumbalik. Ang nobela ay hahatiin sa dalawang magkasanib na pananaw: ang unang kalahati ay tumitimbang sa mga alaala, maliliit na eksena ng pag-ibig at pagtataksil; ang ikalawa ay isang mas matitigas na pagsisiyasat sa kasaysayan ng bayan, korapsyon, at kung paano natutunaw ang personal na karangalan sa ilalim ng panlabas na presyon. Hindi ito magiging simpleng melodrama: maraming putol-putol na timelines, mga flashback na parang sugat na muling binubuksan, at isang dulo na hindi ganap na nagbabalik sa dati, kundi nagpapahiwatig na ang paghahati ay maaaring maging umpisa ng pagbabago. Sana nakatulong ang ganitong interpretasyon—hindi lang para masagot ang tanong kung sino ang sumulat ng isang mistulang hindi madaling hanapin na pamagat, kundi para magbigay ng isang konkretong ideya kung ano ang maaaring maitindihan sa likod ng salitang 'biyak'. Para sa mga naghahanap ng eksaktong sanggunian, madalas helpful talaga ang local library catalog at mga indie publisher lists; pero bilang mambabasa, masarap isipin kung paano sumisibol ang mga istorya sa pagitan ng mga putol-putol na piraso ng nakaraan at kasalukuyan.