Hilig

Talagang naaliw ako sa tanong mo tungkol sa ‘Himlay’ — parang treasure hunt sa mundo ng publikasyong Pilipino kapag hinahanap mo ang eksaktong may-akda. Sa karanasan ko, may ilang akda at koleksyon na gumagamit ng pamagat na ‘Himlay’ kaya hindi agad-agad isang tao lang ang lumilitaw bilang may-akda sa pangkalahatang paghahanap. May mga pagkakataon na ang pamagat ay ginagamit sa mga koleksyon ng tula o maikling kwento, at may iba naman na lokal o indie print na hindi agad nakalista sa malalaking katalogo.

Kung seryoso kang hanapin ang tiyak na may-akda ng ‘Himlay’, una kong ginagawa ay tinitingnan ang ISBN at ang pangalan ng publisher — iyon ang pinaka-direktang ebidensya. Pumunta ako sa mga site tulad ng National Library Philippines online catalog, WorldCat, o Google Books para i-verify ang bibliographic record. Para sa pagbili, kadalasang nag-uumpisa ako sa National Book Store at Fully Booked kung published ng mainstream press ang libro. Para sa indie o maliit na press, mas mainam na i-check ang mga publisher tulad ng Anvil, Ateneo de Manila University Press, UP Press, o mga indie shops at Facebook pages ng mga manunulat.

Kung wala sa mga iyon, nagba-browse ako sa Lazada o Shopee para sa bagong kopya, at sa Carousell o Booksale para sa secondhand. Madalas ding may mga author na nagpo-post ng sariling kopya sa kanilang social media, kaya hindi masamang maghanap sa Facebook o Instagram. Sa huli, ang pinakamabilis na paraan para makatiyak kung sino talaga ang may-akda ay ang ISBN o ang mismong pabalat — iyon ang laging sinusuri ko bago bumili. Sobrang satisfying kapag nahanap mo na ang tamang edisyon at may tamang may-akda ang ‘Himlay’ na hinahanap mo.

Nakakabitin pero napakalalim ng tradisyon ng 'himlay' sa Iloilo—para sa akin, ito ang pinakamalapit na ipinapakita ng komunidad na puso sa isang pamilya sa gitna ng pagluluksa. Sa karaniwang ginagawa, ang himlay ay tumutukoy sa lamay o paglalagay ng yumao sa isang tahanan o kapilya bago ang paglibing. Madalas, nagtitipon ang magkakapitbahay at kamag-anak para magbantay, magdasal ng rosaryo, mag-alay ng kandila, at magbahaginan ng kwento tungkol sa yumao—parang maliit na pagtitipon na puno ng alaala at tawanan sa gitna ng lumbay.

Sa mga lalawigan ng Iloilo, madalas tumatagal ang lamay nang ilang araw—may mga pamilyang nagluluto ng pagkain para sa dumadating na bisita, may nagsasagawa ng misa sa bahay o sa simbahan, at may pag-oorganisa ng procession papunta sa sementeryo kung kailan libing na. Mahalaga rin ang 'pagsunod' sa mga tradisyon tulad ng pasiyam (pagsisimba at pagdarasal tuwing ikasiyam na araw) at pag-alala sa ika-40 araw, na para bang nagbibigay ng istrukturadong panahon para tanggapin ang pagkawala. Nakakatuwang makita kung paano sinasalamin nito ang pakikitungo ng Ilonggo sa kamatayan—malumanay, magalang, at puno ng pagkakaisa.

Personal, nasaksihan ko ang kakaibang init ng komunidad tuwing himlay: simpleng pagkain na inihanda ng kapitbahay, mga kuwento ng buhay ng yumao, at mga tangi at tawa na sabay-sabay na dumadaan. Para sa akin, ang himlay sa Iloilo ay hindi lang ritual ng pagluluksa; ito rin ay isang salaysay ng buhay na pinagsaluhan ng buong baryo.

Sabay-sabay kong binuhat ang alaala ng 'Haligi ng Tahanan'—parang mabigat ngunit pamilyar na kahoy na ginagamit namin dahil kapag nawala, babagsak ang bubong. Sa aklat na ito, sinusundan ko ang buhay ni Aling Rosa, ang hindi nagpapatalos na ina sa isang maliit na baryo na napilitang maging haligi ng kanilang tahanan nang mamatay ang kanyang asawa. Hindi siya perpekto; may mga sandaling nagsisinungaling siya para protektahan ang pamilya, at may mga pagkakataon ding nagkakaroon siya ng tigil sa pag-asa. Ngunit sa kabuuan, ang kanyang mga sakripisyo—pagbebenta ng alahas, pag-overtime sa paglalaba, at pag-utang para sa pagpapaaral ng mga anak—ang nagpapakita ng tunay na bigat ng responsibilidad sa loob ng isang tahanan.

Habang lumilipat ang kwento mula sa probinsya patungong siyudad, nakatagpo kami ng iba't ibang karakter na humuhubog sa landas ng pamilya: ang panganay na anak na umalis para makahanap ng trabaho ngunit nahuhumaling sa bagong buhay; ang bunsong anak na nag-aaral at may sariling pangarap na nagkakontra sa tradisyon; at ang kapitbahay na may lihim na koneksyon kay Aling Rosa. Dito tumitindi ang tema ng generational conflict at identity—paano magbago ang pamilyang Pilipino kapag hinahalo ang pag-asa ng edukasyon, tukso ng urbanong buhay, at ang pangamba ng pagkawala ng pinagmulan? Maraming eksena sa gitna ng nobela ang tumatagos: ang araw ng hatian sa upa, ang sabayang pag-iyak sa ospital, at ang simpleng pagdiriwang ng kaarawan na puno ng pangarap at luha.

Hindi mawawala sa istorya ang pag-usbong ng pagbabago: may malaking rebelasyon sa gitna kung saan nalaman ng pamilya ang isang lumang lihim na magpapabago sa relasyon nila—isang ipinambabayad na utang na nagtataglay ng sakit at pag-asa. Sa dulo, hindi perpekto ang resolusyon, ngunit may tinatagong pagbangon: natutuhan ng mga anak na pahalagahan ang pinagmulan nila, at si Aling Rosa, kahit pagod at pilay, ay nagkamit ng maliit na kalayaan—hindi sa materyal na bagay kundi sa pagtanggap na hindi niya kailangang mag-isa palaging maging haligi. Ang nag-iwan sa akin ng pinakamalalim na bakas ay ang paraan ng akda sa pagsasama ng realismo at malumanay na pag-asa: hindi pinapaganda ang kahirapan, ngunit pinapakita na may init sa damdamin ng tahanan na sapat upang bumangon muli.