หลวงประดิษฐไพเราะ ศร ศิลปบรรเลง

เราโตมากับเสียงระนาดจากบันทึกเก่า ๆ ที่บ้าน ย้อนกลับไปยังชีวิตของ 'หลวงประดิษฐไพเราะ' หรือที่รู้จักในชื่อแท้ว่า 'ศร ศิลปบรรเลง' สิ่งที่ทำให้จับใจตั้งแต่แรกคือความละเอียดอ่อนในการตีจังหวะและการวางเมโลดี้ที่เหมือนพูดคุยกับผู้ฟัง

นักดนตรีท่านนี้เกิดในยุคที่ดนตรีไทยกำลังเปลี่ยนผ่าน เขาฝึกฝนศิลปะดนตรีจากครูพื้นบ้านก่อนจะก้าวเข้าสู่สถานภาพที่มีบทบาทสำคัญต่อวงการ เป็นทั้งผู้เล่นชั้นยอดและผู้แต่งผลงานที่กลายเป็นมาตรฐานของวงปี่พาทย์ไทย เหตุการณ์สำคัญในชีวิตของเขาคือช่วงที่ได้รับการยกย่องจากสังคมและมีลูกศิษย์มากมายที่สืบทอดแบบแผนของเขาไว้

มองย้อนกลับ ผมเห็นว่าความสำคัญของท่านไม่ได้อยู่แค่ฝีมือ แต่เป็นการส่งต่อความรู้และรสนิยมทางดนตรีให้เป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมสาธารณะ เสียงระนาดหรือเครื่องดนตรีที่ท่านเล่นยังดังต่อเนื่องในงานพิธีและวงดนตรีสมัยใหม่ ทำให้ภาพของท่านยังคงชัดเจนในความทรงจำแม้เวลาจะผ่านไปนาน

เสียงปี่พาทย์ที่หลงเหลือจากยุคก่อนยังมีร่องรอยฝีมือของหลวงประดิษฐไพเราะให้ค้นหาอยู่เสมอ

ผมมองว่าเมื่อพูดถึงผลงานของเขา ต้องแยกเป็นงานที่เขาแต่งขึ้นสำหรับการแสดงนาฏศิลป์และงานบรรเลงแบบวงปี่พาทย์-มโหรี งานประเภทแรกมักเป็นทำนองสำหรับรำและละคร เช่นบทรำสั้นๆ ที่นำไปใช้ประกอบฉากหรือพัฒนาต่อเป็นชุดใหญ่ ส่วนงานบรรเลงจะเป็นบทที่เรียงทำนองเพื่อโหมโรง เปิดฉาก หรือใช้เป็นพื้นดนตรีสำหรับร้องและการแสดง

หนึ่งในชิ้นที่ได้รับการพูดถึงบ่อยคือ 'จินตลีลา' ซึ่งมักนำไปแสดงในงานรำและการฝึกฝนของนักเรียนดนตรีไทย นอกจากนั้นผลงานของเขายังรวมถึงท่วงทำนองสำหรับละครชาตรี โนรา และบทบรรเลงที่วงปี่พาทย์ยังใช้เป็นมาตรฐานในการฝึกซ้อมจนถึงวันนี้ ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าเขาไม่ได้แต่งแค่เพลงเดียว แต่สร้างระบบทำนองที่ถูกหยิบใช้อย่างต่อเนื่องในวงการดนตรีไทยคลาสสิก

เมื่อฟังผลงานเหล่านี้แล้ว ส่วนตัวรู้สึกเหมือนเจอร่องรอยของนักประดิษฐ์ทำนองที่ใส่หัวใจให้กับการแสดงพื้นบ้านและพิธีกรรม สัมผัสได้ทั้งความเที่ยงตรงของรูปแบบและความละเมียดที่ทำให้เพลงเหล่านั้นยังมีชีวิตอยู่

ความหลงใหลในท่วงทำนองไทยโบราณทำให้ฉันไล่ตามเสียงบันทึกของ 'หลวงประดิษฐไพเราะ' อย่างจริงจังไปจนถึงแหล่งเก็บเอกสารของรัฐและดิจิทัล

ในเชิงปฏิบัติ แหล่งที่มาที่มักจะเจอเสียงบันทึกเก่าๆ คือแผนกบันทึกเสียงของ 'กรมศิลปากร' และหอสมุดแห่งชาติ ซึ่งบางครั้งจะมีแค็ตตาล็อกหรือฐานข้อมูลเสียงให้ขอรับสิทธิ์เข้าฟังได้ในห้องอ่านเอกสาร การติดต่อล่วงหน้าและเตรียมข้อมูลชื่อ-ปี-รูปแบบแผ่น (เช่น แผ่น 78 รอบ) จะช่วยให้เจ้าหน้าที่ค้นเจอได้เร็วขึ้น

อีกทางที่สะดวกคือค้นใน YouTube เพราะผู้สะสมหรือสถาบันบางแห่งมักอัปโหลดบันทึกเก่า แม้เสียงจะมีสภาพไม่สะอาดแต่ได้รู้โทนและลีลาจากต้นฉบับ การได้ยินเสียงแตกๆ ของเครื่องบันทึกครั้งแรกยังคงทำให้ฉันขนลุกทุกครั้ง

เสียงระนาดจากแผ่นบันทึกเก่าของ 'ศร ศิลปบรรเลง' ยังคงทำให้ห้อยหัวใจทุกครั้งที่ได้ฟังและคิดถึงยุคทองของดนตรีไทยดั้งเดิม

ในมุมมองของคนที่โตมากับวงปี่พาทย์และการแสดงสด ฉันเห็นชัดเลยว่าหลวงประดิษฐไพเราะมีอิทธิพลลึกซึ้งที่สุดต่อศิลปินยุคต้นถึงกลางศตวรรษที่ 20 นักดนตรีรุ่นนั้นไม่ได้เห็นแค่ท่วงทำนอง แต่เห็นวิธีคิดเกี่ยวกับการเรียบเรียง การบาลานซ์เสียงเครื่องดนตรี และการทำให้ดนตรีไทยฟังร่วมสมัยขึ้น งานของเขาช่วยปรับมาตรฐานการเล่น ระบุรูปแบบการประสานเสียงที่นักเรียนและนักดนตรีนำไปปฏิบัติ

ฉันมักนึกถึงนักเล่นฆ้องและระนาดที่ยึดรูปแบบจากบันทึกของหลวงประดิษฐฯ มาปรับใช้ในงานวัด งานแสดง และการบรรเลงวิทยุ ทำให้สไตล์ของเขากลายเป็นต้นแบบสำหรับคนทำดนตรีไทยในยุคก่อนสงครามโลกครั้งที่สองจนถึงยุคหลังสงคราม ผลกระทบนี้ไม่ใช่แค่เทคนิค แต่เป็นวิธีที่ทำให้ดนตรีไทยมีความเป็นมืออาชีพมากขึ้นในสายตาของสาธารณะ

เจอข่าวว่ามีฉบับจัดเรียงใหม่ของ 'หลวงประดิษฐไพเราะ ศร ศิลปบรรเลง' แล้ว ทำให้ต้องเริ่มไล่หาดูทันที

ในความเป็นคนชอบสะสม ผมมักจะเริ่มที่ร้านใหญ่ในห้างก่อน เพราะหลายครั้งร้านหนังสือและร้านเพลงขนาดใหญ่ในกรุงเทพฯ มีสต็อกแผ่นเพลงไทยรุ่นพิเศษ ตัวอย่างที่เจอได้บ่อยคือร้านในเครือร้านหนังสือชั้นนำซึ่งมักวางขายทั้งซีดีใหม่และบ็อกซ์เซ็ตแบบรีอิชช์ นอกจากนั้นบางครั้งแผ่นจัดเรียงใหม่จะถูกนำขึ้นขายในแพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซรายใหญ่ของไทยด้วย

เมื่ออยากได้จริง ๆ ผมจะเช็กรายละเอียดป้ายคำว่า 'ฉบับจัดเรียงใหม่' ให้แน่ใจ ดูปกและข้อมูลค่ายเพลง ถ้ามีภาพด้านในหรือเลขบาร์โค้ดก็ช่วยยืนยันรุ่นที่ต้องการได้ การซื้อแบบออนไลน์ก็สะดวก แต่ถ้าชอบเปิดดูของจริงก่อนจะเดินไปร้านแผ่นเสียงเฉพาะทางหรือร้านหนังสือที่มีมุมเพลงจะได้ความพึงพอใจมากกว่า

สิ่งหนึ่งที่ชัดเจนคือท่วงทำนองของหลวงประดิษฐไพเราะยังมีพลังอยู่ในชีวิตประจำวันของคนไทยจนถึงทุกวันนี้

ผมมักจะคิดถึงการที่เขาไม่ยึดติดกับกรอบเดิมๆ การเข้าไปผสมผสานวิธีเรียบเรียงดนตรีตะวันตกกับรากเสียงไทยแบบดั้งเดิมทำให้เกิดสุนทรียะใหม่ ๆ ที่คนฟังเข้าถึงได้ง่ายกว่าเดิม การใช้ฮาร์โมนแบบง่าย ๆ เพื่อสนับสนุนเมโลดี้ไทย หรือการปรับจังหวะให้เข้ากับการบรรเลงเครื่องดนตรีประจำชาติ ทำให้เพลงเก่า ๆ สามารถถูกนำไปเล่นในวงที่มีเครื่องดนตรีหลากหลายมากขึ้น

ผมยังเห็นผลในเชิงสถาบันและการเรียนการสอนด้วย เพราะการจัดระบบทำนองและการเรียบเรียงของเขาช่วยให้ครู-นักเรียนมีจุดอ้างอิงในการสอนมากขึ้น ผลงานที่ผ่านมือเขาตกทอดเป็นตัวอย่างให้กับคนรุ่นหลัง ทั้งคนที่เล่นดั้งเดิมและคนที่อยากทดลองสร้างสรรค์แนวใหม่ ๆ งานของเขาจึงไม่ใช่แค่บทเพลง แต่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างอดีตกับอนาคตของดนตรีไทยอย่างแท้จริง

เราโตมากับเสียงระนาดและซอที่มักจะมีชื่อของหลวงประดิษฐไพเราะลอยมาในบทเรียนดนตรีพื้นบ้านของโรงเรียน วิถีการยกย่องเขาไม่ได้จำกัดแค่รางวัลเชิงการแข่งขัน แต่มักเป็นการยกย่องเชิงเกียรติยศจากราชสำนักและหน่วยงานวัฒนธรรมของชาติ

หลวงประดิษฐไพเราะได้รับการแต่งตั้งและมอบยศตำแหน่งทางราชการดนตรี รวมถึงการได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของการยอมรับจากสถาบันสูงสุดของบ้านเรา ตลอดชีวิตงานเขาได้รับเชิญให้สอนและแสดงในงานราชพิธีหลายครั้ง ทำให้ชื่อของเขาผูกติดกับมาตรฐานของดนตรีไทยแบบประเพณี

พอเขาจากไป การยกย่องก็กลายเป็นรางวัลในเชิงอนุรักษ์มากขึ้น เช่นการจัดการรำลึก การเปิดนิทรรศการ และการบรรจุผลงานของเขาเข้าไว้ในหลักสูตรการเรียนดนตรี ท้ายสุดแล้วรางวัลที่ชัดเจนที่สุดสำหรับคนอย่างเขาคือการที่ผลงานยังถูกเล่น ถูกศึกษา และยังคงเป็นมาตรฐานให้คนรุ่นหลังได้เรียนรู้

มีภาพยนตร์เรื่อง 'โหมโรง' ที่ทำให้ผลงานของหลวงประดิษฐไพเราะเด่นชัดขึ้นจนแทบจะกลายเป็นตัวแทนของดนตรีไทยในหน้าจอภาพยนตร์สำหรับคนรุ่นหลัง

ในมุมมองของคนที่โตมากับเพลงไทยสากล ฉากแสดงดนตรีใน 'โหมโรง' ทำให้ฉันเห็นความยิ่งใหญ่ของเมโลดี้และลีลาการดีดระนาดซึ่งเป็นหัวใจของผลงานเขา การตัดต่อภาพและเสียงในฉากการแข่งขันดนตรีทำให้ท่อนโหมโรงที่หลายคนคุ้นเคยมีพลังทางอารมณ์มากขึ้น และยังช่วยให้ผู้ชมสมัยใหม่เข้าใจว่าเสียงเครื่องสายและเครื่องตีของไทยสามารถบอกเล่าเรื่องราวได้อย่างลึกซึ้ง ภาพยนตร์เรื่องนี้ไม่เพียงนำเพลงของเขามาใช้เป็นฉากประกอบ แต่ยังเล่าเรื่องชีวิตและการสืบทอดตำรับ ทำให้เพลงประกอบกลายเป็นตัวละครหนึ่งของเรื่อง และนั่นคือเหตุผลว่าทำไมฉันถึงมองว่า 'โหมโรง' เป็นผลงานที่โดดเด่นที่สุดเมื่อพูดถึงการนำเพลงของหลวงประดิษฐไพเราะขึ้นสู่จอภาพยนตร์

ความทรงจำของผมเกี่ยวกับเสียงระนาดเอกยังชัดเจนเสมอเมื่อพูดถึงวิธีการแต่งเพลงของหลวงประดิษฐไพเราะ

ท่วงทำนองหลักที่ท่านแต่งมักเริ่มจากการเคาะหรือดีดบน 'ระนาดเอก' เป็นเครื่องมือที่ทำให้ท่านได้ลองจังหวะ เมโลดี้ และการประสานเสียงแบบไทยอย่างเป็นธรรมชาติ ผมเคยอ่านเรื่องราวและได้ยินเล่าจากผู้รู้รุ่นก่อนว่าท่านจะนั่งหน้าระนาด ปรับจังหวะ ลองโน้ตซ้ำๆ จนได้เส้นเมโลดี้หลัก แล้วจึงขยายออกเป็นองค์ประกอบอื่นๆ ของวงปี่พาทย์ การใช้ระนาดเอกช่วยให้เมโลดี้มีความชัดเจนและไพเราะแบบที่เข้ากับสเกลไทย

มุมมองของคนที่เล่นเครื่องดนตรีไทยให้ความรู้สึกว่าวิธีนี้ไม่ใช่แค่เรื่องความถนัดส่วนตัว แต่เป็นวิธีที่ทำให้ท่วงทำนองเข้ากับโครงสร้างของวงได้ง่ายเมื่อต้องเรียบเรียงให้เครื่องดนตรีชิ้นอื่นตาม ดังนั้นเมื่อพูดว่าเครื่องดนตรีที่ท่านใช้ในการแต่งเมโลดี้หลัก ก็มักหมายถึง 'ระนาดเอก' เป็นเครื่องมือแรกๆ ที่ท่านพึ่งพา จบด้วยภาพของท่านนั่งแย้มเสียงระนาดแล้วร้อยเรียงเมโลดี้ออกมาอย่างละเอียด — ภาพแบบนั้นยังทำให้ผมยิ้มได้ทุกครั้ง

ตั้งแต่ในวัยเริ่มหัดฟังดนตรีไทย ผมมักได้ยินชื่อ 'หลวงประดิษฐไพเราะ' ในบทเพลงที่เล่นตามงานพิธีและการแสดงโขน พูดให้ตรงก็คือเขาเป็นบุคคลสำคัญระดับต้น ๆ ของวงการดนตรีไทยแบบดั้งเดิม—เป็นทั้งนักประพันธ์ นักเลงเครื่อง และครูผู้ถ่ายทอดงานศิลป์ให้รุ่นหลัง แม้จะไม่ใช่คนร่วมสมัยกับเราก็ตาม ผลงานของเขาถูกจัดให้อยู่ในเรpertoire ของวงปี่พาทย์และวงเครื่องสายไทยมาจนถึงปัจจุบัน

สไตล์ของเขามักมีลักษณะเมโลดีที่จับใจและโครงสร้างจังหวะที่ชัดเจน ชิ้นงานหลายชิ้นออกแบบมาเพื่อรองรับการแสดงนาฏศิลป์หรือการบรรเลงประสานเสียง ทำให้ผลงานของเขาทั้งใช้งานได้จริงในพิธีการและมีคุณค่าด้านศิลปะควบคู่กันไป เขายังมีบทบาทสำคัญในการรักษาแบบแผนการเล่นและการสอน ซึ่งส่งผลให้รูปแบบการเล่นบางอย่างยังคงอยู่ต่อเนื่อง

ทุกครั้งที่ฟังบันทึกการบรรเลงเก่า ๆ หรือนั่งดูวงเครื่องไทยเล่นชิ้นคลาสสิก ผมจะนึกถึงความละเอียดอ่อนในการจัดวางท่วงทำนองและการใช้เครื่องดนตรีให้เกิดสีสันเฉพาะตัว งานของเขาจึงไม่ใช่แค่บทเพลง แต่เป็นสะพานเชื่อมโยงระหว่างอดีตกับปัจจุบันในทางดนตรีไทย ที่สำคัญคือมันยังคงทำให้คนรุ่นใหม่จับใจได้อยู่เสมอ