ฉากถ่ายทำหนังบึงกาฬ อยู่ในพื้นที่จังหวัดไหนบ้าง?

เราเคยเดินทางไปตามรอยฉากของ 'แหยม ยโสธร' แล้วตกลงใจว่าแหล่งถ่ายทำหลักต้องยกให้จังหวัดยโสธรเป็นที่หนึ่งเลย — ฉากหมู่บ้าน ทุ่งนา และถนนเล็กๆ ที่เห็นในหนังคือต้นแบบจากตัวเมืองและชุมชนรอบๆ ของจังหวัดนี้ ภาพลักษณ์แบบชนบทอีสานแท้ๆ ที่หนังสวมใส่ทำให้รู้สึกว่าแทบทุกฉากกลางแจ้งมาจากยโสธรจริงๆ นอกจากยโสธรแล้ว ก็มีการใช้สถานที่อื่นเพื่อเสริมฉากบางประเภท ที่เห็นได้ชัดคือฉากในร่มหรือที่ต้องควบคุมแสงมักถูกย้ายไปถ่ายในสตูดิโอที่กรุงเทพฯ ส่วนฉากทางผ่านหรือวิวทิวทัศน์กว้างๆ บางตอนก็ถ่ายในจังหวัดใกล้เคียงของภาคอีสาน เช่น อุบลราชธานีและร้อยเอ็ด เพื่อจับความหลากหลายของทิวทัศน์ที่หนังต้องการ ฉันชอบที่ทีมงานผสมผสานสถานที่จริงกับสตูดิโอแบบนี้ เพราะมันทำให้หนังรู้สึกทั้งสมจริงและจัดองค์ประกอบภาพได้ง่ายขึ้น โดยรวมแล้ว ถ้าใครอยากตามรอย 'แหยม ยโสธร' ให้เริ่มจากตัวเมืองยโสธรเป็นหลัก แล้วค่อยขยายไปยังจุดถ่ายทำที่พบได้ในจังหวัดใกล้เคียง และถ้าสนใจฉากในสตูดิโอ ก็มักจะพบหลักฐานการถ่ายทำในกรุงเทพฯ ด้วย การไปเดินดูเองจะได้สัมผัสบรรยากาศและเห็นมุมที่หนังใช้จริงๆ ซึ่งให้ความรู้สึกอบอุ่นและทะเล้นในแบบอีสานได้ดี

เสียงลมในหนังเรื่อง 'บึงกาฬ' ทำให้ฉันนึกถึงความเป็นจริงที่ซ่อนอยู่หลังภาพยนตร์แนวชุมชนเล็ก ๆ ที่มีความลับมากกว่าที่เห็นบนหน้าจอ หนังเรื่องนี้ไม่ได้ยืนยันว่านำเอาเหตุการณ์จริงมาทั้งหมดแบบตรงตัว แต่สิ่งที่รู้สึกได้คือมีการหยิบเอาองค์ประกอบจากเหตุการณ์จริงหรือข่าวท้องถิ่นมาผสมเข้ากับจินตนาการเพื่อสร้างบรรยากาศ ความสัมพันธ์ระหว่างตัวละครและปมปริศนาบางส่วนถูกขัดเกลาให้เข้มข้นขึ้น เพื่อให้คนดูเข้าใจอารมณ์ร่วมได้ทันทีโดยไม่ต้องลงรายละเอียดเหมือนสารคดี ในฐานะแฟนหนังที่ชอบงานที่ผสมความจริงกับการแต่งเติม ผมชอบวิธีที่ผู้สร้างไม่ยืนยันทุกอย่างแต่ปล่อยให้ความคลุมเครือทำงานแทน บทภาพยนตร์เลือกใช้ตัวละครเชิงสัญลักษณ์และเหตุการณ์ที่ดูเป็นตัวแทนของปัญหาสังคมมากกว่าจะพยายามเล่าไทม์ไลน์ของคดีจริงเหมือน 'The Wailing' ซึ่งทำให้หนังทั้งน่าติดตามและมีพื้นที่ให้ผู้ชมตั้งคำถาม มันจึงรู้สึกเหมือน 'อ้างอิง' แทนที่จะเป็น 'บันทึก' ของเหตุการณ์จริง นั่นทำให้หนังยังคงความเป็นงานศิลป์ในขณะที่สะท้อนความเป็นจริงบางแง่มุมไว้ได้อย่างลึกซึ้ง

ตั้งแต่ครั้งแรกที่เห็นฉากใน 'ก้านกล้วย' ฉันถูกดึงเข้าไปด้วยบรรยากาศชนบทที่ดูคุ้นเคยและจริงจังมากกว่าหนังเมืองทั่วไป ฉากชนบทหลัก ๆ ถ่ายทำกันในจังหวัดสุพรรณบุรี ซึ่งยังคงมีทุ่งนา หมู่บ้านเก่า ๆ และซุ้มต้นไม้ตามถนนเล็ก ๆ ที่หนังใช้เป็นฉากชีวิตประจำวันของตัวละคร ฉากวัดและการแสดงพิธีกรรมบางฉากย้ายไปถ่ายที่นครปฐม เนื่องจากมุมวัดท้องถิ่นกับเจดีย์และลานกว้างช่วยเสริมอารมณ์บทบาทของชุมชนได้ดี ฉากตลาดพื้นบ้าน ตลาดน้ำ และสะพานไม้ที่ดูขลังเป็นฉากจากจังหวัดราชบุรี ขณะที่ฉากภายในบางส่วนและถ่ายทำในสภาพแวดล้อมควบคุมถูกทำในกรุงเทพมหานครที่สตูดิโอของผู้ผลิต การผสมกันระหว่างโลเคชันจริงกับสตูดิโอทำให้หนังมีทั้งความสมจริงและการจัดองค์ประกอบที่เข้มข้น จบลงด้วยภาพที่ยังคงติดตาและทำให้คิดถึงท้องถิ่นต่าง ๆ เหล่านั้น

แหล่งถ่ายทำนั้นกระจุกตัวชัดที่สุดในมณฑลซานตง (Shandong) โดยเฉพาะเมืองไท่อันที่เป็นที่ตั้งของภูเขาไท่ซาน (Mount Tai) ซึ่งมักถูกใช้เป็นฉากภูเขาศักดิ์สิทธิ์และพิธีกรรมแบบดั้งเดิม ฉันเคยอ่านและตามดูภาพเบื้องหลังหลายโปรดักชันที่ใช้พื้นที่จริงบนภูเขา เช่น บันไดโบราณไปจนถึงวัดไต่เซิงที่มีฉากสวดมนต์ตอนเช้า ส่วนฉากในเมืองหรือฉากชายฝั่งที่ต้องการบรรยากาศทะเลมักย้ายไปถ่ายในเมืองท่าอย่างชิงเต่า (Qingdao) หรือย่านน้ำพุและสวนสาธารณะในจี่หนาน (Jinan) เพื่อให้ได้ความหลากหลายของภูมิประเทศ อีกส่วนที่สำคัญคือฉากภายในหรือฉากประวัติศาสตร์ที่ต้องสร้างฉากใหญ่ๆ มักไปถ่ายในสตูดิโอขนาดใหญ่ เช่น ที่ฮงเตี้ยน (Hengdian) ในมณฑลเจ้อเจียง หรือใช้สตูดิโอในปักกิ่งสำหรับงานโพสต์โปรดักชันและการถ่ายซับฉาก ตัวเลือกสถานที่เลยกระจายออกจากมณฑลซานตงเป็นหลักไปยังมณฑลและเมืองอื่น ๆ ตามความต้องการของโปรดักชัน

พอได้ดู 'บึงกาฬ' ครั้งแรก รู้สึกเหมือนเจอหนังที่จับความเงียบของชุมชนริมบึงมาเล่าได้ละเอียดยิบ ผมเลยอยากเล่าแยกเป็นรายตัวละครเพื่อให้เห็นชัดว่าความสัมพันธ์ในเรื่องถูกขับเคลื่อนด้วยใครบ้าง นักแสดงนำในเวอร์ชันที่ฉันดูคือ 'ณัฐพล รุจิวัฒน์' รับบทเป็น 'พุฒ' ชายหนุ่มที่กลับมาจากกรุงเทพฯ เพื่อจัดการมรดกของครอบครัว — เขาเป็นแกนกลางของเรื่อง ความนิ่งของนักแสดงทำให้บทพุฒดูหนักแน่นและมีเรื่องราวในสายตาเดียว นอกจากนี้ 'มะลิ พรทิพย์' เล่นเป็น 'ไอรี' เพื่อนสมัยเด็กที่มีความผูกพันลึกซึ้งกับบึงและเป็นคนที่ดึงพุฒให้เผชิญอดีต ช่วงบทสนทนาระหว่างสองคนทำให้ฉันอินมาก บทบาทรองน่าสนใจไม่แพ้กัน เช่น 'จ่าเทิด' ซึ่งรับบทโดย 'สมหมาย เกษมสุข' ที่เล่นเป็นผู้นำชุมชนผู้มีความลับบางอย่างที่เชื่อมโยงกับบึง ส่วนตัวชอบฉากที่เขาเผชิญหน้ากับพุฒตรงริมบึง — มันตันและมีแรงดันทางอารมณ์ชนิดที่ไม่ต้องพูดเยอะ ส่วนตัวละครเด็กๆ อย่าง 'น้องเฟริ์น' (รับบทโดยนักแสดงเด็ก 'น้องใบชา') ช่วยเติมความบริสุทธิ์และเป็นตัวเร่งความเปลี่ยนแปลงในชุมชน ถึงแม้จะไม่ได้เป็นรายชื่อนักแสดงดัง แต่การคัดเลือกนักแสดงแต่ละคนทำให้โลกของ 'บึงกาฬ' มีมิติและหนักแน่นในความทรงจำของฉัน

หลังจากดู 'หนึ่งด้าวฟ้าเดียวกัน' จบแล้วหลายรอบ ผมชอบย้อนกลับไปดูเครดิตและสังเกตโลเคชันเพราะธรรมชาติของฉากมันพูดได้ด้วยตัวเอง โดยรวมแล้วโลเคชันถ่ายทำหลักกระจายอยู่ทางภาคเหนือเป็นส่วนใหญ่และมีการถ่ายในสตูดิโอที่กรุงเทพฯ ด้วย จังหวัดที่เด่นชัดซึ่งเห็นได้บ่อยคือ เชียงใหม่ กับบรรยากาศป่าเขาและหมอกที่ให้ความรู้สึกโอบล้อมตัวละคร จากนั้นก็มี ลำปาง กับตรอกซอกซอยเมืองเก่าที่ใช้เป็นฉากวิถีชีวิตชาวบ้าน ส่วน ลำพูน ถูกใช้ในฉากวัดและอาคารเก่าเก็บที่ต้องการความขลัง นอกจากนั้นยังมี แพร่ และ น่าน ที่ให้ฟีลทุ่งนาและไร่ข้าวขั้นบันไดในบางฉาก ส่วน แม่ฮ่องสอน ถูกเลือกเมื่อต้องการทิวทัศน์แบบภูเขาสูงและหมู่บ้านริมเขา สุดท้ายก็มักจะตัดกลับมาถ่ายฉากตกแต่งและอินเทอร์ริเออร์ใหญ่ๆ ในสตูดิโอกรุงเทพฯ เพื่อความสะดวกในการควบคุมแสงเสียงและใส่รายละเอียดฉากประวัติศาสตร์ ช่วงดูฉากต่างๆ เหมือนเดินทริปเหนือไปพร้อมกับตัวละครจริงๆ

แสงไฟจากประภาคารริมโขงยังติดตาฉันอยู่เสมอ และมันทำให้ภาพใน 'บึงกาฬ' มีมิติขึ้นเมื่อได้ยินเรื่องเล่าจากคนท้องถิ่น อธิบายแบบตรงไปตรงมาคือ ฉันรู้สึกว่าแรงบันดาลใจของผู้กำกับมาจากการผสมกันระหว่างภูมิประเทศที่หนักแน่นกับความทรงจำส่วนตัวของชุมชน ร่องรอยเรือกสวนบนผืนน้ำ เสียงคุยกันบนท่าเรือ และกลิ่นฝนหลังนา ล้วนเป็นองค์ประกอบที่ทำให้ภาพยนตร์เรื่องนี้เดินได้ด้วยตัวเอง โดยฉากที่ผู้กำกับเลือกถ่ายในช่วงแสงเช้าหรือยามมืดนั้นไม่ได้สุ่ม แต่มันสื่อถึงการรอคอย การเปลี่ยนผ่าน และความเงียบที่เต็มไปด้วยเรื่องเล่า นอกจากภูมิทัศน์แล้ว เทคนิคการใช้ดนตรีพื้นถิ่นและนักแสดงที่มาจากชุมชนจริง ๆ ช่วยเพิ่มความน่าเชื่อถือของหนัง ฉันเห็นว่าผู้กำกับนำบทสนทนาธรรมดา ๆ ของคนในท้องที่มาเป็นหัวใจของบทภาพยนตร์ เหมือนที่เคยเห็นในหนังไทยแนวท้องถิ่นอย่าง 'ผู้บ่าวไทบ้าน' ที่ถ่ายทอดอารมณ์ผ่านรายละเอียดเล็ก ๆ นั่นแหละ ซึ่งทำให้ฉันรู้สึกว่าผลงานนี้ไม่ใช่แค่การบันทึกสถานที่ แต่เป็นการให้เสียงแก่ผู้คน ฉันชอบที่หนังปล่อยให้ฉากยืนอยู่กับตัวเองได้ นานพอให้คนดูได้หายใจและคิดตาม ฉากสุดท้ายยังคงอยู่ในหัวฉัน—ภาพของคนหนึ่งคนที่ยืนมองผืนน้ำ ยังคงเป็นภาพที่พูดแทนคำอธิบายทั้งหมดได้ดี

มีหลายจังหวัดที่ถูกใช้เป็นโลเคชั่นถ่ายทำของ 'ภูติแม่น้ำโขง' โดยรวมแล้วทีมงานเลือกพื้นที่ริมแม่น้ำโขงและชุมชนใกล้เคียงเพื่อให้ได้บรรยากาศท้องถิ่นจริงจัง ผมพอติดตามเบื้องหลังมาบ้างเลยเห็นว่ามีการถ่ายทำในจังหวัดเลย โดยเฉพาะอำเภอเชียงคานที่ถนนคนเดินและวิวแม่น้ำให้ภาพที่อ่อนโยนเหมาะกับฉากที่ต้องการความเงียบสงบ อีกด้านหนึ่งทีมงานก็ไปถ่ายในจังหวัดหนองคายเพื่อฉากตลาดริมน้ำและท่าเรือเล็กๆ ที่ให้ความรู้สึกชุมชนริมน้ำจริงๆ นอกจากสองจังหวัดนี้แล้วยังมีการถ่ายทำในนครพนมและมุกดาหาร ซึ่งให้ฉากริมฝั่งที่มีทิวทัศน์แม่น้ำโขงแบบกว้างๆ แล้วก็มีทีมที่ย้ายกลับมาถ่ายฉากภายในหรือฉากที่ต้องการการควบคุมในสตูดิโอกรุงเทพฯ ฉะนั้นถ้าใครดูแล้วรู้สึกว่าบางฉากบ้านเมืองดูคุ้นๆ นั่นแหละเป็นเพราะทีมผสมโลเคชันจริงกับสตูดิโอเข้าด้วยกันจึงได้ความสมจริงทั้งมุมกว้างและมุมใกล้ตัว

ตั้งแต่เริ่มติดตามวงการภาพยนตร์ท้องถิ่น ผมสังเกตว่าถ้ำนาคาบึงกาฬถูกใช้งานในเชิงภาพสำหรับโปรเจกต์หลากหลายประเภท แต่ไม่ค่อยมีภาพยนตร์บล็อกบัสเตอร์ระดับชาติที่โปรโมตว่าถ่ายทำที่นั่นเป็นหลักมากนัก สิ่งที่ผมพบเห็นบ่อยที่สุดคือสารคดีธรรมชาติ รายการท่องเที่ยว และหนังสั้นอิสระที่หยิบเอาบรรยากาศถ้ำมาเป็นฉากหลังเพื่อเล่าเรื่องเกี่ยวกับตำนานนาคา วิถีชุมชนริมน้ำโขง หรือการสำรวจธรณีวิทยาในภาคอีสาน การถ่ายทำประเภทนี้มักเน้นถ่ายภาพมุมกว้างของโถงถ้ำ แสงที่ลอดผ่านทางเข้าถ้ำ และภาพเงาสะท้อนของน้ำ ทำให้ได้ภาพที่มีพลังทางอารมณ์โดยไม่ต้องพึ่งงานโปรดักชันใหญ่โต อีกกลุ่มที่ผมเจอบ่อยคือมิวสิกวิดีโอของศิลปินอินดี้และงานวิดีโออาร์ต ซึ่งใช้ถ้ำเพื่อสร้างอารมณ์ลึกลับหรือนิเวศเหนือจริง เพราะถ้ำนั้นมีรายละเอียดพื้นผิวหินและการสะท้อนน้ำที่สวยงาม เหมาะกับการถ่ายโคลสอัพหรือคีลาร์ตช็อตแบบ intimate ในทางปฏิบัติ การถ่ายทำที่ถ้ำนั้นต้องคำนึงถึงการขนย้ายอุปกรณ์ ความปลอดภัยของทีมงาน และข้อจำกัดเรื่องแสง จึงทำให้โปรดักชันขนาดกลางถึงเล็กได้รับความนิยมมากกว่าโครงการขนาดใหญ่ สรุปแบบไม่ทางการก็คือ ถ้ำนาคาบึงกาฬเป็นโลเคชั่นที่สะดวกและน่าดึงดูดสำหรับงานถ่ายทำที่ต้องการบรรยากาศธรรมชาติและตำนานท้องถิ่น แต่ไม่ได้เป็นจุดถ่ายทำสำคัญของหนังฟอร์มยักษ์ระดับประเทศมากนัก ผมเองชอบมุมที่แสงเล็ดลอดเข้ามาในถ้ำเพราะมันให้ความรู้สึกทั้งสงบและลี้ลับในเวลาเดียวกัน มองแล้วแทบอยากจะนั่งจดไอเดียหนังสั้นสักเรื่องเลย

เคยสงสัยไหมว่าเหตุผลที่ฉากงานขันข้าวใน 'ตานขันข้าว' ให้ความรู้สึกชนบทแท้ ๆ มาจากโลเคชันที่เลือกถ่ายทำมากเลย ซึ่งส่วนใหญ่ลงไปถ่ายกันในภาคกลางที่มีทุ่งนากว้างและชุมชนเก่าแก่ ฉากทุ่งทองที่เห็นในหลายตอนถ่ายที่จังหวัดอ่างทองกับสุพรรณบุรี — ที่นั่นมีทุ่งนาสลับคลองและบ้านไม้เก่า ๆ ที่ทีมงานใช้เป็นฉากหลังได้อย่างลงตัว ฉากงานพิธีที่มีการตั้งขันข้าวและขบวนแห่เล็ก ๆ หลายช็อตก็ถ่ายที่อยุธยา เพราะสภาพภูมิประเทศและวัดเก่า ๆ ช่วยให้บรรยากาศพิธีดูขลังขึ้น อีกจุดหนึ่งที่ทีมงานไปถ่ายคือจังหวัดนครสวรรค์ ซึ่งให้มุมทุ่งนาใกล้แม่น้ำและถนนเล็ก ๆ ที่เห็นแล้วรู้สึกถึงการเดินทางของตัวละครได้ดี ฉันยังชอบมุมมองการถ่ายที่ใช้แสงเย็นของพระอาทิตย์ตกบนทุ่งนาซึ่งได้บรรยากาศอบอุ่นและเรียลมาก การเลือกจังหวัดเหล่านี้ไม่ใช่แค่เรื่องภาพสวยเท่านั้น แต่ยังทำให้รายละเอียดเล็ก ๆ อย่างบ้านผุ ๆ สะพานไม้ และตลาดเช้าที่ปรากฏในเรื่องดูสมจริง ฉากบางฉากจึงรู้สึกว่าไม่ใช่แค่สตูดิโอ แต่เป็นชุมชนที่ยังมีชีวิต ซึ่งช่วยให้เรื่องราวของ 'ตานขันข้าว' สัมผัสใจคนดูได้มากขึ้น