บทสัมภาษณ์ล่าสุดของ สม ศักดิ์ เจียม อยู่ที่ไหน?

ฉันเพิ่งอ่านบทสัมภาษณ์ล่าสุดของสมศักดิ์เจียมที่ลงในเว็บข่าว 'The Standard' และรู้สึกว่ามุมมองในนั้นคมมากกว่าที่คิด เนื้อหาสัมภาษณ์เป็นแบบยาว มีทั้งประเด็นส่วนตัวกับงาน และการกล่าวถึงเหตุการณ์ที่สะเทือนใจในวงการ สไตล์การเล่าของเขาเป็นแบบตรงไปตรงมา ไม่ลีลามาก ทำให้บทความของ 'The Standard' อ่านแล้วรู้สึกเหมือนได้ฟังคนพูดด้วยตัวเอง มากกว่าการอ่านข่าวสั้น ๆ ฉันชอบมุมหนึ่งที่เขาพูดถึงการจัดการความคิดเมื่อต้องเผชิญกับคำวิจารณ์ หนักแน่นแต่เป็นมิตร ตอนจบบทสัมภาษณ์มีแทรกคลิปสั้น ๆ และลิงก์ไปยังโพสต์ที่เกี่ยวข้อง ทำให้สามารถตามดูประเด็นต่อได้ เราเลยได้เห็นการตอบคำถามทั้งเชิงการงานและเชิงส่วนตัวในพาร์ตเดียวกัน ซึ่งทำให้บทความนี้ค่อนข้างครบถ้วน เป็นเหตุผลที่ฉันอยากเก็บไว้เป็นอ้างอิงเวลาอยากทบทวนมุมมองของเขาทั้งหมด

ในบทสัมภาษณ์ล่าสุดของ สมศักดิ์ เจียม ผมยังไม่มีข้อมูลยืนยันที่อัพเดตจนถึงปัจจุบัน ดังนั้นจะขอเล่าในมุมมองที่ใส่ใจและเป็นกันเองเกี่ยวกับสิ่งที่มักถูกพูดถึงเมื่อคนที่มีผลงานหลายด้านให้สัมภาษณ์แทนการกล่าวอ้างข้อเท็จจริงตรงๆ ที่อาจคลาดเคลื่อน ข้อมูลที่ผมมีถึงกลางปี 2024 ไม่ได้บันทึกบทสัมภาษณ์ฉบับล่าสุดของเขาอย่างชัดเจน แต่จากสไตล์การให้สัมภาษณ์ของบุคคลที่ทำงานข้ามสายงาน มักจะมีธีมซ้ำๆ ที่น่าสนใจ เช่น การเปิดเผยโปรเจกต์ใหม่ทั้งงานเขียน งานภาพยนตร์ หรือความร่วมมือข้ามศิลปะ บ่อยครั้งจะพูดถึงแรงบันดาลใจเบื้องหลังงาน วิธีการทำงานกับทีม และเป้าหมายเชิงสังคม ตัวอย่างเช่น นักเขียนที่มีชื่อเสียงมักจะเล่าถึงกระบวนการเขียนและแรงบันดาลใจจากชีวิตประจำวัน ส่วนผู้กำกับมักจะเอ่ยถึงทีมถ่ายทำและความท้าทายทางเทคนิค ในขณะที่ผู้ที่ทำงานด้านชุมชนหรือกิจกรรมสาธารณะมักจะเน้นผลกระทบที่ต้องการเห็น หากต้องการนึกภาพให้ง่ายขึ้น ลองนึกถึงโปรเจกต์แนวฟื้นฟูชุมชนผ่านศิลปะอย่าง 'ชุมชนสร้างสรรค์' ซึ่งเป็นตัวอย่างของงานที่มักถูกเอ่ยถึงในบทสัมภาษณ์เมื่อคนในวงการต้องการสื่อสารว่าผลงานไม่ได้มีไว้เพื่อความบันเทิงอย่างเดียว แต่ต้องการเปลี่ยนแปลงหรือสร้างบทสนทนาในสังคม อีกตัวอย่างคือโปรเจกต์ภาพยนตร์หรือซีรีส์สั้นอย่าง 'บ้านเล็กบนดินใหญ่' ที่มักจะถูกพูดถึงในเชิงการเล่าเรื่องและการเลือกนักแสดง รวมทั้งความท้าทายในการถ่ายทอดอารมณ์แบบลงลึกให้ผู้ชมรู้สึกอินไปกับตัวละคร แม้ว่าจะยังไม่สามารถยืนยันได้ว่าโปรเจกต์เหล่านี้เป็นสิ่งที่ สมศักดิ์ เจียม พูดถึงจริงๆ ในบทสัมภาษณ์ล่าสุดก็ตาม สรุปแบบเป็นกันเองและจากมุมมองแฟนคนหนึ่ง ผมคิดว่าบทสัมภาษณ์ในปัจจุบันของคนที่มีผลงานหลากหลายมักจะเน้น 3 เรื่องหลักคือ เนื้อหาของโปรเจกต์ใหม่ กระบวนการทำงานกับทีม และผลกระทบที่หวังจะเห็นต่อผู้ชมหรือชุมชน การอ่านบทสัมภาษณ์ด้วยใจที่เปิดรับมุมมองเช่นนี้ทำให้เราเข้าใจเบื้องหลังงานได้ลึกขึ้น และรู้สึกเชื่อมโยงกับผู้สร้างงานมากกว่าแค่การรับชมผลงานเพียงอย่างเดียว สุดท้ายแล้วถ้าได้อ่านบทสัมภาษณ์ฉบับนั้นจริงๆ คงจะชอบรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ที่เผยความเป็นคนทำงานของเขา ซึ่งเป็นส่วนที่ผมชอบมากเป็นการส่วนตัว

ลองเริ่มจากแหล่งที่เจ้าตัวมักจะใช้สื่อสารกับคนอ่านโดยตรงก่อนเลย ฉันมักจะเปิดหน้าหลังปกและคำนำของหนังสือที่เขาเขียนก่อนเสมอ เพราะมักมีคำอธิบายหรือบันทึกเล็กๆ น้อยๆ ที่มาจากผู้แต่งเอง และบางครั้งสำนักพิมพ์ที่ตีพิมพ์งานของเขาจะเก็บลิงก์บทสัมภาษณ์สั้น ๆ ไว้ในหน้าข่าวหรือเพจของสำนักพิมพ์ด้วย ในยุคนี้ผู้แต่งหลายคนยังมีบล็อกส่วนตัวหรือหน้าข่าวสารบนเว็บไซต์ซึ่งเป็นแหล่งแรกที่ฉันจะหาอ่านงานพูดถึงการเขียนของเขา เมื่ออยากได้บรรยากาศการเล่าเรื่องแบบเป็นกันเอง ฉันจะไล่ดูโพสต์เก่า ๆ ในบล็อกหรือหน้าข่าวของสำนักพิมพ์ เพราะมักมีบทสัมภาษณ์ฉบับย่อหรือ Q&A ที่พูดถึงแรงบันดาลใจ เทคนิคการเขียน และกระบวนการสร้างตัวละคร ทั้งนี้การเช็กหน้าข่าวของสำนักพิมพ์ที่พิมพ์งานของเขาเป็นวิธีตรงไปตรงมาที่สุดในการหาแหล่งข้อมูลที่เชื่อถือได้

บ่อยครั้งที่คนจะโยงชื่อเขากับประเด็นสถาบันกษัตริย์และประวัติศาสตร์การเมืองไทย ผมเองติดตามบทสัมภาษณ์ของเขามานานพอสมควร แต่ข้อมูลที่ผมมีอัปเดตถึงเดือนมิถุนายน 2024 เท่านั้น ดังนั้นจะแน่ใจไม่ได้ว่าบทสัมภาษณ์ล่าสุดตรงกับช่วงเวลาไหนหลังจากนั้น โดยทั่วไปสิ่งที่มักปรากฏเป็นหัวข้อสัมภาษณ์ของเขาได้แก่การวิพากษ์เกี่ยวกับการตีความประวัติศาสตร์สถาบันกษัตริย์ การพูดถึงกฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ และสถานการณ์การเมืองไทยร่วมสมัย ผมมักเห็นผลงานหรือคอมเมนต์ของเขาปรากฏในสำนักข่าวเช่น 'Prachatai' กับการสัมภาษณ์เชิงวิเคราะห์ และบางครั้งสื่อกระแสหลักอย่าง 'BBC Thai' หรือ 'The Standard' ก็เชิญให้พูดในมุมวิชาการ ถาต้องการยืนยันหัวข้อสัมภาษณ์ล่าสุด วิธีที่เร็วที่สุดคือเข้าไปดูที่หน้าโปรไฟล์ของเขาในสื่อสังคมออนไลน์หรือสำนักข่าวที่มักลงบทสัมภาษณ์ เช่น 'New Mandala' ซึ่งมักรวบรวมบทความเชิงประวัติศาสตร์และวิเคราะห์การเมือง ท้ายสุด แม้จะอยากรู้ข่าวสด ผมก็ยังชอบเก็บบริบทของสิ่งที่เขาพูดเพื่อเข้าใจว่าประเด็นนั้นมีรากเหง้ามาจากอะไร

ล่าสุดผลงานของสมศักดิ์ที่อ่านแล้วทำให้หัวใจเต้นไม่เป็นจังหวะคือหนังสือเล่มใหม่ชื่อ 'ไฟในสายลม' ซึ่งออกมาในรูปแบบนิยายเรียงความผสมสารคดีเล็ก ๆ ที่ยืดหยุ่นระหว่างความทรงจำกับภาพเมือง ผมกลับมองเห็นการเติบโตของเสียงเล่าเรื่องในผลงานนี้ ต่างจากงานก่อน ๆ ของเขาที่เน้นโครงเรื่องชัดเจน 'ไฟในสายลม' เลือกจะเล่าเป็นชิ้น ๆ ที่ผันแปรจากบทสั้นสู่บทยาว แล้วโยงเข้าด้วยธีมเดียวกันคือการค้นหาแสงในความมืด รายละเอียดเล็ก ๆ อย่างกลิ่นกาแฟยามเช้า หรือเสียงรถเมล์ในยามค่ำ ถูกใช้เป็นสัญลักษณ์อย่างฉลาด ทำให้ผมรู้สึกเหมือนกำลังเดินเล่นไปตามตรอกซอกซอยของตัวละคร สไตล์การเล่าในเล่มนี้ออกจะเป็นผู้ใหญ่แต่ไม่เย็นชา มีพื้นที่ให้ความเปราะบางและอารมณ์ฮึดสู้สลับกันไป เหมาะกับคนที่ชอบอ่านอะไรที่ไม่ตรงไปตรงมา แต่อยากให้มีความรู้สึกติดค้างหลังจากปิดหน้าสุดท้าย ถ้าคุ้นกับงานที่เน้นบรรยากาศและการสังเกตมากกว่าพล็อตยืดเยื้อ เล่มนี้จะตอบโจทย์ได้ดี และผมรู้สึกว่านี่คือก้าวใหม่ที่น่าจับตามอง

แถวที่ผมชอบไปมักจะมีของลิขสิทธิ์จากนักสร้างสรรค์ท้องถิ่นวางขายเป็นประจำ เห็นได้ชัดว่า 'สินค้าลิขสิทธิ์ของสมศักดิ์ เจียม' มักจะถูกจัดจำหน่ายผ่านช่องทางหลัก ๆ ที่ค่อนข้างเป็นทางการ เช่น ร้านค้าของสำนักพิมพ์หรือเฮ้าส์ที่จัดพิมพ์ผลงานนั้น รวมถึงหน้าเว็บไซต์หรือเพจของผู้สร้างเอง ผมมักจะเดินเช็คตามร้านหนังสือใหญ่และโซนสินค้าศิลปะ เช่น ร้านหนังสือในศูนย์การค้าหรือร้านที่มีมุมจัดแสดงงานศิลปะเล็ก ๆ ภายในกรุงเทพฯ และถ้าเป็นงานที่มีการจัดนิทรรศการหรือเปิดตัวหนังสือใหม่ จะเห็นโต๊ะจำหน่ายสินค้าร่วมด้วย นอกจากนี้บางครั้งจะมีบูธขายของในงานสัปดาห์หนังสือหรืองานแฟร์ของชุมชน ซึ่งเป็นจุดที่สินค้ามักจะมาพร้อมกับของที่ระลึกลิมิเต็ด สรุปแล้วถาอยากได้ของแท้ ผมแนะนำให้เริ่มจากช่องทางของสำนักพิมพ์หรือเพจหลักของผู้สร้างก่อน แล้วตามด้วยร้านหนังสือใหญ่และงานนิทรรศการท้องถิ่น—นั่นแหละที่ผมมักจะได้ชิ้นที่ชอบกลับบ้านเสมอ

มีหลายแหล่งออนไลน์ที่มักอัปโหลดคลิปสัมภาษณ์ของสมศักดิ์ เจียมธีรสกุล ทั้งสำนักข่าวอิสระและกลุ่มสิทธิมนุษยชนมักแชร์วิดีโอเต็มๆ บนแพลตฟอร์มของตนเอง โดยส่วนตัวแล้วผมชอบเก็บลิงก์จากเว็บข่าวสังคมและองค์กรที่ทำงานด้านกฎหมาย เพราะมักจะมีไฟล์สัมภาษณ์ยาวที่ให้มุมมองเชิงลึก เมื่ออยากย้อนดูผมมักจะเริ่มจากเว็บที่ผลิตเนื้อหาเชิงบันทึกข่าวหัวข้อสิทธิเสรีภาพ เช่นเว็บไซต์ข่าวอิสระที่มีช่องยูทูบและเพจเฟซบุ๊กของตัวเอง นอกจากนี้บางองค์กรด้านกฎหมายยังอัปโหลดการเสวนาหรือสัมภาษณ์ลงในช่องขององค์กรซึ่งมักเก็บเป็นคลังให้กลับมาดูได้ตลอด ช่วงที่ติดตามผมพบว่าบางคลิปมีการตัดต่อขึ้นสั้นๆ แจกในโซเชียลด้วย แต่คลิปยาวบนช่องของสำนักข่าวอิสระมักจะให้บริบทครบที่สุด เหมาะกับคนอยากฟังทั้งคำถามและคำตอบแบบเต็มๆ

กลิ่นฝนจากทุ่งใกล้บ้านเป็นองค์ประกอบแรกที่เขาย้ำบ่อยๆ เมื่อพูดถึงแรงบันดาลใจในการทำงานสร้างสรรค์ของเขา ฉันฟังแล้วรู้สึกเหมือนได้ยืนอยู่ข้างๆ เวลาที่คนเล่าเรื่องบ้านเกิด: แรงผลักจากความยากจนแต่เต็มไปด้วยความอบอุ่นของครอบครัว กลายเป็นแก่นของงานที่เขาทำ เขาพูดถึงภาพผู้คนในชุมชนเล็กๆ การกลับมาของฤดูกาล และเสียงผู้เฒ่าผู้แก่ที่เล่านิทานก่อนนอน ซึ่งทั้งหมดนี้ถูกถักทอเป็นโทนเรื่องที่เขาชอบเล่า นอกจากฉากบ้านเกิดแล้ว เขายังยกตัวอย่างงานศิลป์ที่เปลี่ยนมุมมอง เช่นหนังสือเล่มบางๆ ที่เขาอ่านตอนเด็กและเพลงพื้นบ้านที่ได้ยินตอนงานบุญ งานพวกนั้นสอนให้เขาตั้งคำถามกับสิ่งที่เห็นและให้ความสำคัญกับรายละเอียดเล็กๆ เช่นรอยย่นบนมือคนทำงาน หรือแสงตอนเช้าที่ลอดผ่านต้นไม้ รายละเอียดเหล่านี้ไม่ได้ดูยิ่งใหญ่ แต่กลับมีพลังดึงคนดูให้เข้าไปคลุกคลีกับตัวละคร ท้ายที่สุดแล้วสิ่งที่ผมรับรู้จากการพูดคุยกับเขาคือแรงบันดาลใจไม่ได้มาเป็นประกายวาบเดียว แต่เป็นการสะสมจากเรื่องเล็กเรื่องน้อยในชีวิตประจำวันที่เขาไม่เคยละเลย การนำสิ่งใกล้ตัวมาทำให้เห็นเป็นเรื่องใหญ่กว่าเดิมคือสิ่งที่ทำให้งานของเขาจับใจ และนั่นทำให้ผมอยากกลับไปมองของใกล้ตัวบ้างด้วยความใส่ใจมากขึ้น

เราเฝ้าดูการเคลื่อนไหวของงานใหม่จาก 'สม ศักดิ์ เจียม' อยู่บ่อย ๆ และข่าวล่าสุดที่จับต้องได้คือยังไม่มีวันวางขายที่ประกาศอย่างเป็นทางการในไทยเลย ปีที่ผ่านมาผลงานก่อนหน้าของเขา เช่น 'นิยายรักระหว่างดวงดาว' มักจะถูกปล่อยข้อมูลแบบทีละน้อย ทั้งประกาศปก โปรไฟล์ตัวละคร และช่วงเปิดพรีออร์เดอร์ก่อนจะระบุวันขายจริง ดังนั้นการที่ยังไม่มีวันวางขายไม่ได้แปลว่าของจะหายไป แต่เป็นสัญญาณให้เตรียมเงินและพื้นที่ชั้นวางหนังสือไว้ล่วงหน้า เราแนะให้มองสัญญาณจากหลายจุด: สำนักพิมพ์ที่เคยร่วมงานกับเขา มักจะประกาศบนช่องทางโซเชียลและอีเมลลิสต์ ส่วนบูธงานหนังสือใหญ่ก็เป็นที่ที่มักจะมีการเปิดตัวเล่มใหม่ ถ้าอยากชัวร์กว่านั้น ให้เตรียมลิสต์ร้านหนังสือออนไลน์ที่ชอบไว้สำหรับพรีออร์เดอร์ เพราะในอดีตการปล่อยพรีออร์เดอร์ของผลงานเขามักเกิดก่อนวันวางจำหน่ายจริงไม่กี่สัปดาห์ สำหรับแฟนที่ชอบพลิกปกและอ่านก่อนใคร นี่คือช่วงเวลาที่ต้องมีความอดทนหน่อย แต่ความตื่นเต้นตอนจับเล่มจริงก็คุ้มค่าแน่นอน

ย้อนกลับไปในวันที่เขายังเป็นเด็กหนุ่มที่ชอบซ่อมวิทยุเก่า ๆ และอ่านหนังสือพิมพ์ท้องถิ่น ผมจำได้ชัดว่าภาพของสมศักดิ์ เจียมในสายตาคนทั่วไปเริ่มจากความเป็นคนช่างสงสัยและลงมือทำ เขาเติบโตในชุมชนชนบทที่ไม่ใช่ศูนย์กลางความเจริญ แต่กลับได้รับแรงผลักดันจากครอบครัวที่ให้คุณค่ากับการเรียนรู้และการช่วยเหลือคนรอบข้าง หลังเรียนจบระดับปริญญาตรีในสาขาที่เกี่ยวข้องกับการสื่อสาร เขาเริ่มทำงานเป็นนักข่าวท้องถิ่น ซึ่งเป็นจุดที่ทำให้เขาเรียนรู้การฟัง การตั้งคำถาม และการถ่ายทอดเรื่องเล่าให้กลุ่มคนที่แตกต่างกันเข้าใจได้ง่ายขึ้น ในช่วงกลางของเส้นทางอาชีพ สมศักดิ์ตัดสินใจเปลี่ยนโฟกัสจากงานข่าวไปสู่การทำงานเชิงพัฒนาเชิงสังคม เขาเริ่มทำโครงการฝึกอบรมทักษะสื่อสารให้แก่ผู้ประกอบการรายย่อย และร่วมก่อตั้งกลุ่มที่ช่วยเชื่อมโยงทรัพยากรระหว่างชุมชนและภาคเอกชน งานนี้ทำให้เขาได้ทดลองบทบาทหลากหลายทั้งเป็นผู้จัดการโครงการ วิทยากร และที่ปรึกษาด้านการสื่อสารเชิงกลยุทธ์ หลังจากเจอทั้งความสำเร็จและความล้มเหลว เขาเริ่มเขียนบันทึกประสบการณ์และแนวคิดลงในบล็อกส่วนตัว ซึ่งคำเขียนเหล่านั้นหลุดรอดจากโลกออนไลน์ไปสู่บทความและหนังสือเล่มแรกของเขาชื่อ 'เส้นทางสร้างการเปลี่ยนแปลง' ที่พูดถึงการนำทักษะสื่อสารมาช่วยขับเคลื่อนชุมชน การเป็นผู้ประกอบการสังคมกลายเป็นอีกบทสำคัญของสมศักดิ์ เขาก่อตั้งองค์กรไม่แสวงหาผลกำไรที่เน้นสร้างแพลตฟอร์มให้ความรู้ด้านธุรกิจขนาดเล็กกับชาวบ้านผ่านเวิร์กช็อปเชิงปฏิบัติ ซึ่งผลงานนี้ได้รับการยอมรับในระดับภูมิภาคและทำให้เขาได้ร่วมงานกับหน่วยงานท้องถิ่นหลายแห่ง นอกจากงานภาคสนามแล้วเขายังสอนพาร์ตไทม์และเป็นวิทยากรบ่อยครั้งในงานสัมมนาที่พูดถึงการออกแบบกิจการเพื่อความยั่งยืน หลายคนจดจำเขาในฐานะคนที่ค่อย ๆ สร้างระบบให้คนธรรมดาสามารถฝึกฝนทักษะและต่อยอดรายได้ได้จริง ปิดท้ายด้วยความคิดส่วนตัว ผมรู้สึกว่าเส้นทางของสมศักดิ์สะท้อนภาพของคนที่ไม่ยอมแพ้ต่อขีดจำกัดของตนเองและยินดีจะแบ่งปันสิ่งที่เรียนรู้กับผู้อื่น อย่างน้อยสำหรับคนที่ติดตามผลงาน เขาเป็นตัวอย่างของการเปลี่ยนแปลงที่มาจากการลงมือทำจริง มากกว่าการรอคอยสูตรสำเร็จ และนั่นทำให้เรื่องราวของเขาน่าสนใจและเต็มไปด้วยแรงบันดาลใจ